Adhyaya 36

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो देवाः प्रयातास्ते विमानैर्बहुभिस्तदा । रामोप्यनुजगामाशु कुंभयोनेस्तपोवनम्

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁੰਭਯੋਨੀ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਦੇ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 2

उक्तं भगवता तेन भूयोप्यागमनं क्रियाः । पूर्वमेव सभायां च यो मां द्रष्टुं समागतः

ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਫਿਰ ਆਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ—

Verse 3

तदहं देवतादेशात्तत्कार्यार्थे महामुनिं । पश्यामि तं मुनिं गत्वा देवदानवपूजितम्

ਇਸ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਗਿਆ—ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 4

उपदेशं च मे तुष्टः स्वयं दास्यति सत्तमः । दुःखी येन पुनर्मर्त्ये न भवामि कदाचन

ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਤਪੁਰਖ ਆਪ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇਗਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਨਾ ਹੋਵਾਂ।

Verse 5

पिता दशरथो मह्यं कौसल्या जननी तथा । सूर्यवंशे समुत्पन्नस्तथाप्येवं सुदुःखितः

ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਹੈ; ਸੂਰਯਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੈਂ ਇਉਂ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ।

Verse 6

राज्यकाले वने वासो भार्यया चानुजेन च । हरणं चापि भार्याया रावणेन कृतं मम

ਰਾਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਹਰਨ ਵੀ ਰਾਵਣ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ।

Verse 7

असहायेन तु मया तीर्त्वा सागरमुत्तमम् । रुद्ध्वा तु तां पुरीं सर्वां कृत्वा तस्य कुलक्षयम्

ਪਰ ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਹੀ ਉੱਤਮ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਪੂਰੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 8

दृष्टा सीता मया त्यक्ता देवानां तु पुरस्तदा । शुद्धां तां मां तथोचुस्ते मया सीता तथा गृहम्

ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ‘ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵੀ ਛੱਡੀ ਗਈ।

Verse 9

समानीता प्रीतिमता लोकवाक्याद्विसर्जिता । वने वसति सा देवी पुरे चाहं वसामि वै

ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਿਆਇਆ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 10

जातोहमुत्तमे वंशे उत्तमोहं धनुष्मताम् । उत्तमं दुःखमापन्नो हृदयं नैव भिद्यते

ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ; ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਭੀ, ਅਤਿ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।

Verse 11

वज्रसारस्य सारेण धात्राहं निर्मितो ध्रुवम् । इदानीं ब्राह्मणादेशाद्भ्रमामि धरणीतले

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਜ੍ਰ-ਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 12

तपः स्थितस्तु शूद्रोसौ मया पापो निपातितः । देववाक्यात्तु मे भूयः प्राणो मे हृदि संस्थितः

ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਤੌਂ ਭੀ ਮੈਂ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਦੇਵਵਾਣੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਫਿਰ ਤੋਂ ਲੌਟ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 13

पश्यामि तं मुनिं वंद्यं जगतोस्य हिते रतम् । दृष्टेन मे तथा दुःखं नाशमेष्यति सत्वरम्

ਮੈਂ ਉਸ ਵੰਦਨਯੋਗ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 14

उदयेन सहस्रांशोर्हिमं यद्वद्विलीयते । तद्वन्मे दुःखसंप्राप्तिः सर्वथा नाशमेष्यति

ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ ਪਾਲਾ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 15

दृष्ट्वा च देवान्संप्राप्तानगस्त्यो भगवानृषिः । अर्घ्यमादाय सुप्रीतः सर्वांस्तानभ्यपूजयत्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਰਘ੍ਯ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 16

ते तु गृह्य ततः पूजां संभाष्य च महामुनिं । जग्मुस्तेन तदा हृष्टा नाकपृष्ठं सहानुगाः

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 17

गतेषु तेषु काकुत्स्थः पुष्पकादवरुह्य च । अभिवादयितुं प्राप्तः सोगस्त्यमृषिमुत्तमम्

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸਥ (ਰਾਮ) ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।

Verse 18

राजोवाच । सुतो दशरथस्याहं भवंतमभिवादितुम् । आगतो वै मुनिश्रेष्ठ सौम्येनेक्षस्व चक्षुषा

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: ਮੈਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ; ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੌਮ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖੋ।

Verse 19

निर्धूतपापस्त्वां दृष्ट्वा भवामीह न संशयः । एतावदुक्त्वा स मुनिमभिवाद्य पुनः पुनः

ਤੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ।

Verse 20

कुशलं भृत्यवर्गस्य मृगाणां तनयस्य च । भगवद्दर्शनाकांक्षी शूद्रं हत्वा त्विहागतः

ਕੀ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ, ਹਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਹੈ? ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਇੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ।

Verse 21

अगस्त्य उवाच । स्वागतं ते रघुश्रेष्ठ जगद्वंद्य सनातन । दर्शनात्तव काकुत्स्थ पूतोहं मुनिभिः सह

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਆਗਤ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ, ਸਨਾਤਨ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 22

त्वत्कृते रघुशार्दूल गृहाणार्घं महाद्युते । स्वागतं नरशार्दूल दिष्ट्या प्राप्तोसि शत्रुहन्

ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ—ਸੁਆਗਤੀ ਅਰਪਣ—ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ; ਭਾਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹੰਤਾ।

Verse 23

त्वं हि नित्यं बहुमतो गुणैर्बहुभिरुत्तमैः । अतस्त्वं पूजनीयो वै मम नित्यं हृदिस्थितः

ਤੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਅਨੇਕ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ।

Verse 24

सुरा हि कथयंति त्वां शूद्रघातिनमागतं । ब्राह्मणस्य च धर्मेण त्वया वै जीवितः सुतः

ਦੇਵਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਘਾਤੀ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ; ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 25

उष्यतां चेह भगवः सकाशे मम राघव । प्रभाते पुष्पकेणासि गंतायोध्यां महामते

ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੋ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਤੂੰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ।

Verse 26

इदं चाभरणं सौम्य सुकृतं विश्वकर्मणा । दिव्यं दिव्येनवपुषा दीप्यमानं स्वतेजसा

ਅਤੇ ਇਹ ਅਭੂਸ਼ਣ ਵੀ, ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 27

प्रतिगृह्णीष्व राजेन्द्र मत्प्रियं कुरु राघव । लब्धस्य हि पुनर्द्दाने सुमहत्फलमुच्यते

ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਫਿਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

त्वं हि शक्तः परित्रातुं सेंद्रानपि सुरोत्तमान् । तस्मात्प्रदास्ये विधिवत्प्रतीच्छस्व नरर्षभ

ਤੂੰ ਹੀ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।

Verse 29

अथोवाच महाबाहुरिक्ष्वाकूणां महारथः । कृतांजलिर्मुनिश्रेष्ठं स्वं च धर्ममनुस्मरन्

ਤਦ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਬਾਹੁ ਮਹਾਰਥੀ ਬੋਲਿਆ; ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂਜਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 30

प्रतिग्रहो वै भगवंस्तव मेऽत्र विगर्हितः । क्षत्रियेण कथं विप्र प्रतिग्राह्यं विजानता

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੀ ਕਿਵੇਂ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰੇ?

Verse 31

ब्राह्मणेन तु यद्दत्तं तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि । सपुत्रो गृहवानस्मि समर्थोस्मि महामुने

ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਜੋ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ। ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹਾਂ।

Verse 32

आपदा चन चाक्रांतः कथं ग्राह्यः प्रतिग्रहः । भार्या मे सुचिरं नष्टा न चान्या मम विद्यते

ਆਪਦਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਦਾਨ ਕਿਵੇਂ ਲਵਾਂ? ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੇਰੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 33

केवलं दोषभागी च भवामीह न संशयः । कष्टां चैव दशां प्राप्य क्षत्रियोपि प्रतिग्रही

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਕੇਵਲ ਮੈਂ ਹੀ ਬਣਾਂਗਾ। ਕਠਿਨ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਖ਼ਤਰੀ ਵੀ ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ (ਆਸਰੇ ਵਾਲਾ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

कुर्वन्न दोषमाप्नोति मनुरेवात्र कारणम् । वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या शिशुः सुतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਇੱਥੇ ਮਨੂ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਭਾਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ—ਦੁੱਧਮੁੰਹਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ—ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 35

अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत् । नाहं प्रतीच्छे विप्रर्षे त्वया दत्तं प्रतिग्रहं

ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਸੌ ਅਕਰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਦਾਨ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤੀਗ੍ਰਹਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।”

Verse 36

न च मे भवता कोपः कार्यो वै सुरपूजित

ਅਤੇ ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 37

अगस्त्य उवाच । न च प्रतिग्रहे दोषो गृहीते पार्थिवैर्नृप । भवान्वै तारणे शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि राघव

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ (ਉਹ ਦਾਨ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀਗ੍ਰਹਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ।”

Verse 38

तारय ब्राह्मणं राम विशेषेण तपस्विनं । तस्मात्प्रदास्ये विधिवत्प्रतीच्छस्व नराघिप

ਹੇ ਰਾਮ, ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ—ਤਾਰੋ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਤੁਸੀਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।

Verse 39

राम उवाच । क्षत्रियेण कथं विप्र प्रतिग्राह्यं विजानता । ब्राह्मणेन तु यद्दत्तं तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਕਿਵੇਂ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ? ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 40

अगस्त्य उवाच । आसीत्कृतयुगे राम ब्रह्मपूते पुरातने । अपार्थिवाः प्रजाः सर्वाः सुराणां च शतक्रतुः

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਮ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ, ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਅਪਾਰਥਿਵ (ਧਰਤੀ-ਰਹਿਤ) ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸੀ।”

Verse 41

ताः प्रजा देवदेवेशं राजार्थं समुपागमन् । सुराणां विद्यते राजा देवदेवः शतक्रतुः

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਰਾਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲੀ। ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਦੇਵਦੇਵ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।

Verse 42

श्रेयसेस्मासु लोकेश पार्थिवं कुरु सांप्रतं । यस्मिन्पूजां प्रयुंजानाः पुरुषा भुंजते महीम्

“ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰ ਸਕਣ।”

Verse 43

ततो ब्रह्मा सुरश्रेष्ठो लोकपालान्सवासवान् । समाहूयाब्रवीत्सर्वांस्तेजोभागोऽत्र युज्यताम्

ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਜੋੜੇ।”

Verse 44

ततो ददुर्लोकपालाश्चतुर्भागं स्वतेजसा । अक्षयश्च ततो ब्रह्मा यतो जातोऽक्षयो नृपः

ਤਦੋਂ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚੌਗੁਣਾ ਅੰਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਉਸ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਯ’—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ—ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਤੋਂ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਯ’ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 45

तं ब्रह्मा लोकपालानामंशं पुंसामयोजयत् । ततो नृपस्तदा तासां प्रजानां क्षेमपंडितः

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਖੇਮ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 46

तत्रैंद्रेण तु भागेन सर्वानाज्ञापयेन्नृपः । वारुणेन च भागेन सर्वान्पुष्णाति देहिनः

ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ-ਸਮ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸਭ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਵਰੁਣ-ਸਮ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲੇ ਤੇ ਧਾਰੇ।

Verse 47

कौबेरेण तथांशेन त्वर्थान्दिशति पार्थिवः । यश्च याम्यो नृपे भागस्तेन शास्ति च वै प्रजाः

ਕੁਬੇਰ-ਸਮ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਰਥਿਵ ਧਨ-ਸਾਧਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਯਮ-ਸਮ ਜੋ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੰਡ-ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

तत्र चैंद्रेण भागेन नरेन्द्रोसि रघूत्तम । प्रतिगृह्णीष्वाभरणं तारणार्थे मम प्रभो

ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਿਯਤ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੀ ਤਾਰਣ ਲਈ ਇਹ ਅਭੂਸ਼ਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।

Verse 49

ततो रामः प्रजग्राह मुनेर्हस्तान्महात्मनः । दिव्यमाभरणं चित्रं प्रदीप्तमिव भास्करं

ਤਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਅਭੂਸ਼ਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 50

प्रतिगृह्य ततोगस्त्याद्राघवः परवीरहा । निरीक्ष्य सुचिरं कालं विचार्य च पुनः पुनः

ਫਿਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਉਹ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਘਵ—ਵੈਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ—ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 51

मौक्तिकानि विचित्राणि धात्रीफलसमानि च । जांबूनदनिबद्धानि वज्रविद्रुमनीलकैः

ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਮੋਤੀ ਸਨ, ਆਂਵਲੇ (ਆਮਲਕ) ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਦੇ; ਸੁੱਧ ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਹੀਰੇ, ਮੂੰਗੇ ਤੇ ਨੀਲਮ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 52

पद्मरागैः सगोमेधैर्वैडूर्यैः पुष्परागकैः । सुनिबद्धं सुविभक्तं सुकृतं विश्वकर्मणा

ਉਹ ਪਦਮਰਾਗ (ਮਾਣਿਕ), ਗੋਮੇਧ (ਗੋਮੇਦਕ), ਵੈਡੂਰ੍ਯ (ਬਿੱਲੌਰ), ਪੁਸ਼ਪਰਾਗ (ਪੁਖਰਾਜ) ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੀ; ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੜਿਆ, ਸੁਚੱਜਾ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਘੜਿਆ।

Verse 53

दृष्ट्वा प्रीतिसमायुक्तो भूयश्चेदं व्यचिंतयत् । नेदृशानि च रत्नानि मया दृष्टानि कानिचित्

ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸੋਚਿਆ: “ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਰਤਨ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ।”

Verse 54

उपशोभानि बद्धानि पृथ्वीमूल्यसमानि च । विभीषणस्य लंकायां न दृष्टानि मया पुरा

ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਵਸਤੂਆਂ, ਜੜ੍ਹ ਕੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਟਿਕਾਈਆਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੁੱਲ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ।

Verse 55

इति संचित्य मनसा राघवस्तमृषिं पुनः । आगमं तस्य दिव्यस्य प्रष्टुं समुपचक्रमे

ਇਉਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਮ—ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼—ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 56

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्न प्राप्यं च महीक्षिताम् । कथं भगवता प्राप्तं कुतो वा केन निर्मितम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ?

Verse 57

कुतूहलवशाच्चैव पृच्छामि त्वां महामते । करतलेस्थिते रत्ने करमध्यं प्रकाशते

ਕੇਵਲ ਕੌਤੂਹਲ ਵਸ਼, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ: ਜਦੋਂ ਰਤਨ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੱਥ ਦਾ ਮੱਧ ਭਾਗ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ?

Verse 58

अधमं तद्विजानीयात्सर्वशास्त्रेषु गर्हितम् । दिशः प्रकाशयेद्यत्तन्मध्यमं मुनिसत्तम

ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਚ ਜਾਣੋ—ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ। ਪਰ ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮੱਧਮ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ।

Verse 59

ऊर्ध्वगं त्रिशिखं यत्स्यादुत्तमं तदुदाहृतम् । एतान्युत्तमजातीनि ऋषिभिः कीर्तितानि तु

ਜੋ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਿਖਰ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 60

आश्चर्याणां बहूनां हि दिव्यानां भगवान्निधिः । एवं वदति काकुत्स्थे मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत्

ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਭਗਵਾਨ ਜਦੋਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸਥ (ਰਾਮ) ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਮুনি ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 61

अगस्त्य उवाच । शृणु राम पुरावृत्तं पुरा त्रेतायुगे महत् । द्वापरे समनुप्राप्ते वने यद्दृष्टवानहम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇਕ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ—ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਵਣ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਥਾ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 62

आश्चर्यं सुमहाबाहो निबोध रघुनंदन । पुरा त्रेतायुगे ह्यासीदरण्यं बहुविस्तरम्

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਸ ਅਦਭੁਤਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਅਰਣ੍ਯ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।

Verse 63

समंताद्योजनशतं मृगव्याघ्रविवर्जितम् । तस्मिन्निष्पुरुषेऽरण्ये चिकीर्षुस्तप उत्तमम्

ਚੌਫੇਰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਘਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਨਿਰਜਨ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਉਹ, ਉੱਤਮ ਤਪ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਵੱਸਿਆ।

Verse 64

अहमाक्रमितुं सौम्य तदरण्यमुपागतः । तस्यारण्यस्य मध्यं तु युक्तं मूलफलैः सदा

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਉਸ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਪ੍ਰਚੁਰ ਸਨ।

Verse 65

शाकैर्बहुविधाकारैर्नानारूपैः सुकाननैः । तस्यारण्यस्य मध्ये तु पंचयोजनमायतम्

ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਗ-ਪੱਤੀਆਂ, ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣਾ ਕਾਨਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਅਰਣ੍ਯ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 66

हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । तत्राश्चर्यं मया दृष्टं सरः परमशोभितम्

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ—ਹੰਸਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਬਤਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਅਤਿ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ।

Verse 67

विसारिकच्छपाकीर्णं बकपंक्तिगणैर्युतम् । समीपे तस्य सरसस्तपस्तप्तुं गतः पुरा

ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਵਿਸਾਰਿਕਾ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੱਛੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਬੱਧ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 68

देशं पुण्यमुपेत्यैवं सर्वहिंसाविवर्जितम् । तत्राहमवसं रात्रिं नैदाघीं पुरुषर्षभ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹਰ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ; ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਰਿਸ਼ਭ, ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਇਕ ਰਾਤ ਵਾਸ ਕੀਤਾ।

Verse 69

प्रभाते पुरुत्थाय सरस्तदुपचक्रमे । अथापश्यं शवमहमस्पृष्टजरसं क्वचित्

ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਜਾਗ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਤਦ ਕਿਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਲਾਸ਼ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਸੜਨ-ਗਲਣ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਸੀ।

Verse 70

तिष्ठंतं परया लक्ष्म्या सरसो नातिदूरतः । तदर्थं चिंतयानोहं मुहूर्तमिव राघव

ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਉਸ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਜਿਹਾ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ।

Verse 71

अस्य तीरे न वै प्राणी को वाप्येष सुरर्षभः । मुनिर्वा पार्थिवो वापि क्व मुनिः पार्थिवोपि वा

“ਇਸ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ? ਕੀ ਇਹ ਮੁਨੀ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਜਾ? ਇੱਥੇ ਮੁਨੀ ਕਿੱਥੇ, ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਵੀ ਕਿੱਥੇ?”

Verse 72

अथवा पार्थिवसुतस्तस्यैवं संभवः कृतः । अतीतेहनि रात्रौ वा प्रातर्वापि मृतो यदि

“ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਉਹ ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਮਗਰੋਂ, ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—”

Verse 73

अवश्यं तु मया ज्ञेया सरसोस्य विनिष्क्रिया । यावदेवं स्थितश्चाहं चिंतयानो रघूत्तम

“ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਜਾਣਨਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੂੱਤਮ।”

Verse 74

अथापश्यं मूहूर्तात्तु दिव्यमद्भुतदर्शनम् । विमानं परमोदारं हंसयुक्तं मनोजवम्

ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਖਿਆ—ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਯਮਾਨ ਵਿਮਾਨ, ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼।

Verse 75

पुरस्तत्र सहस्रं तु विमानेप्सरसां नृप । गंधर्वाश्चैव तत्संख्या रमयंति वरं नरम्

ਉਥੇ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ, ਉਸ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਰਮਾਉਂਦੇ ਸਨ।

Verse 76

गायंति दिव्यगेयानि वादयंति तथा परे । अथापश्यं नरं तस्माद्विमानादवरोहितम्

ਕੁਝ ਦਿਵ੍ਯ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਜੇ ਵਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਦ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਇਕ ਨਰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ।

Verse 77

शवमांसं भक्षयन्तं च स्नात्वा रघुकुलोद्वह । ततो भुक्त्वा यथाकामं स मांसं बहुपीवरम्

ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉੱਤਮ, ਉਸ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮੁਰਦਾਰ ਦਾ ਮਾਸ ਤੱਕ ਭੱਖਿਆ; ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਰਬੀਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਸ ਖਾ ਲਿਆ।

Verse 78

अवतीर्य सरः शीघ्रमारुरोह दिवं पुनः । तमहं देवसंकाशं श्रिया परमयान्वितम्

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਫਿਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ, ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵੇਖਿਆ।

Verse 79

भो भो स्वर्गिन्महाभाग पृच्छामि त्वां कथं त्विदम् । जुगुप्सितस्तवाहारो गतिश्चेयं तवोत्तमा

ਹੇ ਹੇ ਸਵਰਗੀ ਮਹਾਂਭਾਗ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਆਹਾਰ ਤਾਂ ਘਿਨਾਉਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਗਤੀ (ਅਵਸਥਾ) ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 80

यदि गुह्यं न चैतत्ते कथय त्वद्य मे भवान् । कामतः श्रोतुमिच्छामि किमेतत्परमं वचः

ਜੇ ਇਹ ਤੇਰਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ—ਇਹ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ?

Verse 81

को भवान्वद संदेहमाहारश्च विगर्हितः । त्वयेदं भुज्यते सौम्य किमर्थं क्व च वर्तसे

ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸ। ਇਹ ਆਹਾਰ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ—ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ?

Verse 82

कस्यायमैश्वरोभावः शवत्वेन विनिर्मितः । आहारं च कथं निंद्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਸ਼-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਹ ਆਹਾਰ ਕਿਵੇਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 83

श्रुत्वा च भाषितं तत्र मम राम सतां वर । प्रांजलिः प्रत्युवाचेदं स स्वर्गी रघुनंदन

ਉੱਥੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਵਰਗੀ—ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ—ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ: “ਹੇ ਰਾਮ, ਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ!”

Verse 84

शृणुष्वाद्य यथावृत्तं ममेदं सुखदुःखजम् । कामो हि दुरितक्रम्यः शृणु यत्पृच्छसे द्विज

ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ—ਮੇਰਾ ਇਹ ਅਨੁਭਵ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਕਾਮਨਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ।

Verse 85

पुरा वैदर्भको राजा पिता मे हि महायशाः । वासुदेव इति ख्यातस्त्रिषु लोकेषु धार्मिकः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਦਰਭ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ—ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ—ਵੱਡੀ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਲਈ ਵਿਖਿਆਤ ਸੀ।

Verse 86

तस्य पुत्रद्वयं ब्रह्मन्द्वाभ्यां स्त्रीभ्यामजायत । अहं श्वेत इति ख्यातो यवीयान्सुरथोऽभवत्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਮੈਂ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੁਰਥ’ ਸੀ।

Verse 87

पितर्युपरते तस्मिन्पौरा मामभ्यषेचयन् । तत्राहंकारयन्राज्यं धर्मे चासं समाहितः

ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 88

एवं वर्षसहस्राणि बहूनि समुपाव्रजन् । मम राज्यं कारयतः परिपालयतः प्रजाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 89

सोहं निमित्ते कस्मिंश्चिद्वैराग्येण द्विजोत्तम । मरणं हृदये कृत्वा तपोवनमुपागमम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਿਆ; ਮੌਤ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 90

सोहं वनमिदं रम्यं भृशं पक्षिविवर्जितम् । प्रविष्टस्तप आस्थातुमस्यैव सरसोंतिके

ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਸੀ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 91

राज्येऽभिषिच्य सुरथं भ्रातरं तं नराधिपम् । इदं सरः समासाद्य तपस्तप्तं सुदारुणम्

ਭਰਾ ਸੁਰਥ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ।

Verse 92

दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने । शुभं तु भवनं प्राप्तो ब्रह्मलोकमनामयम्

ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ—ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ, ਜੋ ਨਿਰਾਮਯ ਤੇ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 93

स्वर्गस्थमपि मां ब्रह्मन्क्षुत्पिपासे द्विजोत्तम । अबाधेतां भृशं चाहमभवं व्यथितेंद्रियः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕੀਤਾ; ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘੋਰ ਵਿਥਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 94

ततस्त्रिभुवनश्रेष्ठमवोचं वै पितामहम् । भगवन्स्वर्गलोकोऽयं क्षुत्पिपासा विवर्जितः

ਤਦੋਂ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਗਵਨ! ਇਹ ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।”

Verse 95

कस्येयं कर्मणः पक्तिः क्षुत्पिपासे यतो हि मे । आहारः कश्च मे देव ब्रूहि त्वं श्रीपितामह

“ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੱਕਾ ਫਲ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਲੱਗਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਆਹਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵ—ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਤਾਮਹ।”

Verse 96

ततः पितामहः सम्यक्चिरं ध्यात्वा महामुने । मामुवाच ततो वाक्यं नास्ति भोज्यं स्वदेहजम्

ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੰਭੀਰ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”

Verse 97

ॠते ते स्वानि मांसानि भक्षय त्वं तु हि नित्यशः । स्वशरीरं त्वया पुष्टं कुर्वता तप उत्तमम्

“ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤੂੰ ਨਿੱਤ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਲ ਕੇ ਤੂੰ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ।”

Verse 98

नादत्तं जायते तात श्वेत पश्य महीतले । आग्रहाद्भिक्षमाणाय भिक्षापि प्राणिने पुरा

“ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਸ਼੍ਵੇਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੇਖ: ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਹਠ ਨਾਲ ਮੰਗਦਾ, ਤਦ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।”

Verse 99

न हि दत्ता गृहे भ्रांत्या मोहादतिथये तदा । तेन स्वर्गगतस्यापि क्षुत्पिपासे तवाधुना

ਉਸ ਵੇਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਤੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਅੱਜ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 100

स त्वं प्रपुष्टमाहारैः स्वशरीरमनुत्तमम् । भक्षयस्व च राजेंद्र सा ते तृप्तिर्भविष्यति

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲ ਕੇ, ਹੁਣ ਉਸੇ ਨੂੰ ਭੱਖ ਲੈ; ਇਹੀ ਤੇਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 101

एवमुक्तस्ततो देवं ब्रह्माणमहमुक्तवान् । भक्षिते च स्वके देहे पुनरन्यन्न मे विभो

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਦ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਭੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ (ਦੇਹ) ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।”

Verse 102

क्षुधानिवारणं नैव देहस्यास्य विनौदनं । खादामि ह्यक्षयं देव प्रियं मे न हि जायते

ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੇਹ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ। ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਅਖੰਡ/ਅਖਯ ਨੂੰ ਭੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 103

ततोब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तव देहोऽक्षयः कृतः । दिनेदिने ते पुष्टात्मा शवः श्वेत भविष्यति

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰਾ ਦੇਹ ਅਖਯ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਤੇਰਾ ਪੋਸ਼ਿਤ ਸਰੂਪ/ਸ਼ਵ ਸਫੈਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।”

Verse 104

यावद्वर्षशतं पूर्णं स्वमांसं खाद भो नृप । यदागच्छति चागस्त्यः श्वेतारण्यं महातपाः

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਾਸ ਭੋਜਨ ਕਰ; ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਸ਼੍ਵੇਤਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 105

भगवानतिदुर्धर्षस्तदा कृच्छ्राद्विमोक्ष्यसे । स हि तारयितुं शक्तः सेंद्रानपि सुरासुरान्

ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਅਤਿ ਅਦੁੱਧਰਸ਼ ਹੈ; ਤਦ ਤੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 106

आहारं कुत्सितं चेमं राजर्षे किं पुनस्तव । सुरकार्यं महत्तेन सुकृतं तु महात्मना

ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਜੇ ਇਹ ਭੋਜਨ ਵੀ ਨਿੰਦਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਭੋਜਨ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਪਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਦੇਵਕਾਰਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 107

उदधिं निर्जलं कृत्वा दानवाश्च निपातिताः । विंध्यश्चादित्यविद्वेषाद्वर्धमानो निवारितः

ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਰਜਲ ਕਰ ਕੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ।

Verse 108

लंबमाना मही चैषा गुरुत्वेनाधिवासिता । दक्षिणा दिग्दिवं याता त्रैलाक्यं विषमस्थितम्

ਇਹ ਧਰਤੀ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬ ਕੇ ਥੱਲੇ ਝੁਕ ਗਈ ਤੇ ਲਟਕਣ ਲੱਗੀ; ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਗਈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ।

Verse 109

मया गत्वा सुरैः सार्द्धं प्रेषितो दक्षिणां दिशम् । समां कुरु महाभाग गुरुत्वेन जगत्समम्

ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ—ਜਗਤ ਦੇ ਸਮਾਨ।

Verse 110

एवं च तेन मुनिना स्थित्वा सर्वा धरा समा । कृता राजेंद्र मुनिना एवमद्यापि दृश्यते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 111

सोहं भगवत श्रुत्वा देवदेवस्य भाषितम् । भुंजे च कुत्सिताहारं स्वशरीरमनुत्तमम्

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਆਹਾਰ ਭੋਗਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਹੋਰਥਾਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 112

पूर्णं वर्षशतं चाद्य भोजनं कुत्सितं च मे । क्षयं नाभ्येति तद्विप्र तृप्तिश्चापि ममोत्तमा

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨੀਚ/ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਭੋਜਨ-ਭੰਡਾਰ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵੀ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 113

तं मुनिं कृच्छ्रसन्तप्तश्चिंतयामि दिवानिशम् । कदा वै दर्शनं मह्यं स मुनिर्दास्यते वने

ਕਠਿਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੋਂ ਉਹ ਮੁਨੀ ਮੈਨੂੰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਵੇਗਾ?

Verse 114

एवं मे चिंतयानस्य गतं वर्षशतन्त्विह । सोगस्त्यो हि गतिर्ब्रह्मन्मुनिर्मे भविता ध्रुवं

ਇਉਂ ਮੈਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਇੱਥੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੇਰੀ ਇਕੋ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਮੁਨੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 115

न गतिर्भविता मह्यं कुंभयोनिमृते द्विजम् । श्रुत्वेत्थं भाषितं राम दृष्ट्वाहारं च कुत्सितम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕੁੰਭ-ਯੋਨੀ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੇ ਰਾਮ! ਤੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਭੋਜਨ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ…

Verse 116

कृपया परया युक्तस्तं नृपं स्वर्गगामिनम् । करोम्यहं सुधाभोज्यं नाशयामि च कुत्सितम्

ਪਰਮ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ—ਜੋ ਸਵਰਗਗਾਮੀ ਹੈ—ਸੁਧਾ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਭੋਜਨ ਯੋਗ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੀਚ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 117

चिन्तयन्नित्यवोचं तमगस्त्यः किं करिष्यति । अहमेतत्कुत्सितं ते नाशयामि महामते

ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਕੀ ਕਰੇਗਾ? ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਤੇਰਾ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਮੈਂ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 118

ईप्सितं प्रार्थयस्वास्मान्मनः प्रीतिकरं परम् । स स्वर्गी मां ततः प्राह कथं ब्रह्मवचोन्यथा

“ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੰਗ ਲੈ—ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।” ਤਦ ਉਹ ਸਵਰਗੀ ਪੁਰਖ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਾ: “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬਚਨ ਕਿਵੇਂ ਕਦੇ ਅਨ੍ਯਥਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 119

कर्तुं मुने मया शक्यं न चान्यस्तारयिष्यति । ॠते वै कुंभयोनिं तं मैत्रावरुणसंभवम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਕਾਰਜ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਾ ਸਕੇਗਾ—ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਕੁੰਭਜ, ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੰਭਵ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ।

Verse 120

अपृष्टोपि मया ब्रह्मन्नेवमूचे पितामहः । एवं ब्रुवाणं तं श्वेतमुक्तवानहमस्मि सः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬਿਨਾ ਪੁੱਛੇ ਵੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਇਉਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਵੇਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ।”

Verse 121

आगतस्तव भाग्येन दृष्टोहं नात्र संशयः । ततः स्वर्गी स मां ज्ञात्वा दंडवत्पतितो भुवि

ਤੇਰੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਵਰਗੀ ਪੁਰਖ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 122

तमुत्थाप्य ततो रामाब्रवं किं ते करोम्यहम् । राजोवाच । आहारात्कुत्सिताद्ब्रह्मंस्तारयस्वाद्य दुष्कृतात्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਰਾਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਿੰਦਤ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਅੱਜ ਦੇ ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਮ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਤਾਰ ਦੇ।”

Verse 123

येन लोकोऽक्षयः स्वर्गो भविता त्वत्कृतेन मे । ततः प्रतिग्रहो दत्तो जगद्वंद्य नृपेण हि

ਤੇਰੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਖੰਡ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਜਗਤ-ਵੰਦਿਤ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ।

Verse 127

भवान्मामनुगृह्णातु प्रतीच्छस्व प्रतिग्रहम्

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭੇਟ (ਦਾਨ) ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 128

कृता मतिस्तारणाय न लोभाद्रघुनंदन । गृहीते भूषणे राम मम हस्तगते तदा

ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਮੇਰੀ ਨੀਅਤ ਤਾਰਣ ਲਈ ਸੀ, ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਮ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਹਿਣਾ ਲਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ।

Verse 129

मानुषः पौर्विको देहस्तदा नष्टोस्य भूपते । प्रणष्टे तु शरीरे च राजर्षिः परया मुदा

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਤਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 130

मयोक्तोसौ विमानेन जगाम त्रिदिवं पुनः । तेन मे शक्रतुल्येन दत्तमाभरणं शुभं

ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸ਼ਕ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਗਹਿਣਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 131

तस्मिन्निमित्ते काकुत्स्थ दत्तमद्भुतकर्मणा । श्वेतो वैदर्भको राजा तदाभूद्गतकल्मषः

ਉਸ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਦਰਭ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ ਤਦ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।