Adhyaya 33

Verse 1

भीष्म उवाच । मार्कंडेयेन वै रामः कथमत्र प्रबोधितः । कथं समागमो भूतः कस्मिन्काले कदा मुने

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇੱਥੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ—ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ, ਕਦੋਂ?”

Verse 2

मार्कंडेयः कस्य सुतः कथं जातो महातपाः । नाम्नोऽस्य निगमं ब्रूहि यथाभूतं महामुने

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ—ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ? ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਨਿਗਮ-ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ ਤਿਵੇਂ ਕਹੋ।

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि मार्कंडेयोद्भवं पुनः । पुराकल्पे मुनिः पूर्वं मृकंडुर्नाम विश्रुतः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਨੀ ਸੀ।

Verse 4

भृगोः पुत्रो महाभागः सभार्यस्तप्तवांस्तपः । तस्य पुत्रस्तदा जातो वसतस्तु वनांतरे

ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਭਾਗ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 5

सपंचवार्षिको भूतो बाल एव गुणाधिकः । ज्ञानिना स तदा दृष्टो भ्रमन्बालस्तदांगणे

ਉਹ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੱਚਾ ਉਸ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ।

Verse 6

स्थित्वा स सुचिरं कालं भाव्यर्थं प्रत्यबुध्यत । तस्य पित्रा स वै पृष्टः कियदायुः सुतस्य मे

ਉਹ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੱਕ ਠਹਿਰ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਯੁ ਕਿੰਨੀ ਹੈ?”

Verse 7

संख्यायाचक्ष्व वर्षाणि तस्याल्पान्यधिकानि वा । मृकंडुनैवमुक्तस्तु स ज्ञानी वाक्यमब्रवीत्

ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਦੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗਿਣ ਕੇ ਦੱਸੋ—ਘੱਟ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਧ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 8

षण्मासमायुः पुत्रस्य धात्रा सृष्टं मुनीश्वर । नैव शोकस्त्वया कार्यः सत्यमेतदुदाहृतम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਧਾਤਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ) ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੋ; ਇਹੀ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 9

स तच्छ्रुत्वा वचो भीष्म ज्ञानिना यदुदाहृतम् । अथोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा

ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਦੋਂ ਬਾਲਕ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਉਪਨਯਨ (ਜਨੇਊ ਸੰਸਕਾਰ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 10

आह चैनं पितापुत्रमृषींस्त्वमभिवादय । एवमुक्तः स वै पित्रा प्रहृष्टश्चाभिवादने

ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਾ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ।” ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 11

न वर्णा वर्णतां वेत्ति सर्ववर्णाभिवादनः । पंचमासास्त्वतिक्रांता दिवसाः पंचविंशतिः

ਉਹ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਚੀ ਦਿਨ ਵੀ।

Verse 12

मार्गेणाथ समायाता ऋषयस्तत्र सप्त वै । बालेन तेन ते दृष्टाः सर्वे चाप्यभिवादिताः

ਤਦ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 13

आयुष्मान्भव तैरुक्तः स बालो दंडमेखली । उक्त्वैवं ते पुनर्बालमपश्यन्क्षीणजीवितम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਭਵ”—“ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਹੋ।” ਦੰਡ ਤੇ ਮੇਖਲਾ ਧਾਰੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਦ ਉਹ ਮੁੜ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 14

दिनानि पंच तस्यायुर्ज्ञात्वा भीताश्च ते नृप । तं गृहीत्वा बालकं च गतास्ते ब्रह्मणोंतिकम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਗਏ। ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 15

प्रतिमुच्य च तं राजन्प्रणिपेतुः पितामहम् । अयमावेदितस्तैस्तु तेन ब्रह्माभिवादितः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਵੇਦਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 16

चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तः स ऋषिसन्निधौ । ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਨਮੁਖਤਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਹੋਵੇਂਗਾ।” ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 17

पितामह ऋषीन्दृष्ट्वा प्रोवाच विस्मयान्वितः । कार्येण येन चायातः कोयं बालो निवेद्यताम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਏ ਹੋ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੋ।”

Verse 18

ततस्त ऋषयो राजन्सर्वं तस्मै न्यवेदयन् । पुत्रो मृकंडोः क्षीणायुः सायुषं कुरु बालकम्

ਤਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ: “ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਲਪਾਯੂ ਹੈ—ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਦੀਰਘਾਯੂ ਕਰ ਦਿਓ।”

Verse 19

अल्पायुषस्त्वस्य मुनिर्बध्वेमां चापि मेखलाम् । यज्ञोपवीतं दंडं च दत्वा चैनमबोधयत्

ਇਸ ਦੀ ਅਲਪ ਆਯੁ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਖਲਾ ਬੰਨ੍ਹੀ; ਅਤੇ ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ ਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 20

यं कंचित्पश्यसे बाल भ्रमंतं भूतले जनम् । तस्याभिवादः कर्तव्य एवमाह पिता वचः

“ਹੇ ਬਾਲਕ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਸੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਂ।” ਇਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸਨ।

Verse 21

अभिवादनशीलोयं क्षितौ दृष्टः परिभ्रमन् । तीर्थयात्राप्रसंगेन दैवयोगात्पितामह

ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਇਹ ਨਮ੍ਰ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਦਿੱਸਿਆ; ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ, ਦੈਵ-ਯੋਗ ਕਰਕੇ।

Verse 22

चिरायुर्भव पुत्रेति प्रोक्तोसौ तत्र बालकः । कथं वचो भवेत्सत्यमस्माकं भवता सह

ਉੱਥੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—“ਪੁੱਤਰ, ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਹੋ।” ਤਦ ਉਹ ਬੋਲਾ—“ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਇਹ ਬਚਨ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇਗਾ?”

Verse 23

एवमुक्तस्तदा तैस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः । ऋतवाक्यादियं भूमिः संस्थिता सर्वतोभया

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਧਰਤੀ, ਰਿਤਵਾਕ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭੈ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆਤ ਹੈ।”

Verse 24

ब्रह्मोवाच । मत्समश्चायुषा बालो मार्कंडेयो भविष्यति । कल्पस्यादौ तथाचांते मतो मे मुनिसत्तमः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਬਾਲਕ ਮਾਰਕੰਡੇਯੁ ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 25

एवं ते मुनयो बालं ब्रह्मलोके पितामहात् । संसाध्य प्रेषयामासुर्भूयोप्येनं धरातलम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੁਨੀ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਹੀਂ ਬਾਲਕ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਲੋਕ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 26

तीर्थयात्रां गता विप्रा मार्कंडेयो निजं गृहम् । जगाम तेषु यातेषु पितरं स्वमथाब्रवीत्

ਜਦੋਂ ਵਿਪ੍ਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਮਾਰਕੰਡੇਯੁ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 27

ब्रह्मलोकमहं नीतो मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः । दीर्घायुश्च कृतश्चास्मि वरान्दत्वा विसर्जितः

ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਲੈ ਗਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਬਖ਼ਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 28

एतदन्यच्च मे दत्तं गतं चिंताकरं तव । कल्पस्यादौ तथा चांते भविष्ये समनंतरे

ਇਹ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਮੈਂ ਦੱਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ—ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 29

लोककर्तुर्ब्रह्मणोहं प्रसादात्तस्य वै पितः । पुष्करं वै गमिष्यामि तपस्तप्तुं समुद्यतः

ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ—ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 30

तत्राहं देवदेवेशमुपासिष्ये पितामहम् । सर्वकामावाप्तिकरं सर्वारातिनिबर्हणम्

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

सर्वसौख्यप्रदं देवमिन्द्रादीनां परायणम् । ब्रह्माणं तोषयिष्यामि सर्वलोकपितामहम्

ਸਭ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ, ਇੰਦਰ ਆਦਿਕਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 32

मार्कंडेयवचः श्रुत्वा मृकंडुर्मुनिसत्तमः । जगाम परमं हर्षं क्षणमेकं समुच्छ्वसन्

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹ ਲਿਆ।

Verse 33

धैर्यं सुमनसा स्थाय इदं वचनमब्रवीत् । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्

ਤਦ ਧੈਰ੍ਯ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ: “ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਜੀਵਿਤ ਹੋਇਆ।”

Verse 34

सर्वस्य जगतां स्रष्टा येन दृष्टः पितामहः । त्वया दायादवानस्मि पुत्रेण वंशधारिणा

ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ—ਮੈਂ ਵੰਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰਸ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 35

त्वं गच्छ पश्य देवेशं पुष्करस्थं पितामहम् । दृष्टे तस्मिन्जगन्नाथे न जरामृत्युरेव च

ਤੂੰ ਜਾ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ। ਉਸ ਜਗਤਨਾਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਤ।

Verse 36

नृणां भवति सौख्यानि तथैश्वर्यं तपोऽक्षयम् । त्रीणि शृङ्गाणि शुभ्राणि त्रीणि प्रस्रवणानि च

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਉੱਥੋਂ ਸੁਖ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਖੁੱਟ ਤਪ-ਪੁੰਨ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; (ਉਸ ਦੇ) ਤਿੰਨ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ ਧਾਰਾਂ ਵੀ ਹਨ।

Verse 37

पुष्कराणि तथा त्रीणि नविद्मस्तत्र कारणम् । कनीयांसं मध्यमं च तृतीयं ज्येष्ठपुष्करम्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਿੰਨ ਪੁਸ਼ਕਰ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਇੱਕ ਕਨਿਸ਼ਠ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਦੂਜਾ ਮੱਧਮ, ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਪੁਸ਼ਕਰ।

Verse 38

शृंगशब्दाभिधानानि शुभप्रस्रवणानि च । ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रो नित्यं सन्निहितास्त्रयः

ਉੱਥੇ “ਸ਼੍ਰਿੰਗ” ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ (ਪਵਿੱਤਰ ਚਸ਼ਮੇ) ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਸਦਾ ਨਿੱਤ ਸਨਿੱਧ ਹਨ।

Verse 39

पुष्करेषु महाराजा नातः पुण्यतमं भुवि । विरजं विमलं तोयं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਵਧ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਲ, ਦਾਗ-ਰਹਿਤ ਜਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 40

ब्रह्मलोकस्य पन्थानं धन्याः पश्यंति पुष्करं । यस्तु वर्षशतं साग्रमग्निहोत्रमुपासते

ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਜੋ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ, ਬਿਨਾ ਵਿਛੋੜੇ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—(ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।

Verse 41

कार्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव च । कर्तुम्मया न शकितं कर्मणा नैव साधितम्

ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਵੀ—ਜਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ—ਇਹ ਮੈਂ ਕਰ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

Verse 42

तदयत्नात्त्वया तात मृत्युस्सर्वहरो जितः । तत्र दृष्टस्स देवेशो ब्रह्मा लोकपितामहः

ਹੇ ਤਾਤ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਦੇ ਹੀ ਸਰਵਹਾਰੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਜਿੱਤ ਲਈ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 43

नान्यो मर्त्यस्त्वया तुल्यो भविता जगतीतले । अहं वै तोषितो येन पञ्चवार्षिकजन्मना

ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਰਤ੍ਯ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਤੇਰੇ ਇਸ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 44

वरेण त्वं मदीयेन उपमां चिरजीविनाम् । गमिष्यसि न सन्देहस्तथाशीर्वचनम्मम

ਮੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਚਿਰੰਜੀਵੀਆਂ ਵਰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਬਚਨ ਹੈ।

Verse 45

एवं वदन्ति ते सर्वे व्रज लोकान्यथेप्सितान् । एवं लब्धप्रसादेन मृकण्डुतनयेन च

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਇੱਛਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮ੍ਰਕੰਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵੀ।

Verse 46

आश्रमःस्थापितस्तेन मार्कण्डाश्रम इत्युत । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा वाजपेयफलं लभेत्

ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ “ਮਾਰਕੰਡਾਸ਼੍ਰਮ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 47

सर्वपापविशुद्धात्मा चिरायुर्जायते नरः । पुलस्त्य उवाच । तथान्यं ते प्रवक्ष्यामि इतिहासं पुरातनम्

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 48

यथा रामेण वै तीर्थं पुष्करं तु विनिर्मितम् । चित्रकूटात्पुरा रामो मैथिल्या लक्ष्मणेन च

ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਮ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 49

अत्रेराश्रममासाद्य पप्रच्छ मुनिसत्तमम् । राम उवाच । कानि पुण्यानि तीर्थानि किं वा क्षेत्रं महामुने

ਅਤ੍ਰਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨਮਈ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ?”

Verse 50

यत्र गत्वा नरो योगिन्वियोगं सह बंधुभिः । नैव प्राप्नोति भगवन्तन्ममाचक्ष्व सुव्रत

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਯੋਗੀ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ?

Verse 51

अनेन वनवासेन राज्ञस्तु मरणेन च । भरतस्य वियोगेन परितप्ये ह्यहं त्रिभिः

ਇਸ ਵਨਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਨਾਲ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਤਪਦਾ ਹਾਂ।

Verse 52

तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा विप्रर्षभस्तदा । ध्यात्वा च सुचिरं कालमिदं वचनमब्रवीत्

ਰਾਘਵ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 53

अत्रिरुवाच । साधु पृष्टं त्वया वीर रघूणां वंशवर्धन । मम पित्रा कृतं तीर्थं पुष्करं नाम विश्रुतम्

ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਹੇ ਵੀਰ—ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।”

Verse 54

पर्वतौ द्वौ च विख्यातौ मर्यादा यज्ञपर्वतौ । कुंडत्रयं तयोर्मध्ये ज्येष्ठमध्यकनिष्ठकम्

ਉੱਥੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਪರ್ವਤ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਕੁੰਡ ਹਨ: ਜੇਠਾ, ਮੱਧਲਾ ਅਤੇ ਕਨਿੱਠਾ।

Verse 55

तेषु गत्वा दशरथं पिंडदानेन तर्पय । तीर्थानां प्रवरं तीर्थं क्षेत्राणामपि चोत्तमम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ। ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਵਰ ਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 56

अवियोगा च सुरसा वापी रघुकुलोद्वह । तथा सौभाग्यकूपोन्यः सुजलो रघुनंदन

ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਅਵਿਯੋਗਾ ਨਾਮ ਦਾ ਕੂਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ ਨਾਮ ਦਾ ਕੂਆਂ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਕੂਆਂ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਅਤਿ ਸੁਜਲ ਹੈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ।

Verse 57

तेषु पिंडप्रदानेन पितरो मोक्षमाप्नुयुः । आभूतसंप्लवं कालमेतदाह पितामहः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 58

तत्र राघव गच्छस्व भूयोप्यागमनं क्रियाः । तथेति चोक्त्वा रामोपि गमनाय मनो दधे

ਉੱਥੇ ਜਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੀਂ। ‘ਤੱਥੇਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ।

Verse 59

ऋक्षवंतमभिक्रम्य नगरं वैदिशं तथा । चर्मण्वतीं समुत्तीर्य प्राप्तोसौ यज्ञपर्वतम्

਋ਕਸ਼ਵੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਸ਼ਾ ਨਗਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾ ਕੇ, ਚਰਮਣਵਤੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਜ್ಞਪਰਵਤ—ਯਜ್ಞ ਦੇ ਪਹਾੜ—ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 60

तमतिक्रम्य वेगेन मध्यमे पुष्करे स्थितः । पितॄन्संतर्पयामास अद्भिर्देवांश्च सर्वशः

ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਮੱਧਯ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ।

Verse 61

स्नानावसाने रामेण मार्कंडो मुनिपुंगवः । आगच्छन्शिष्यसंयुक्तो दृष्टस्तत्रैव धीमता

ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸਨਾਨ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਕੰਡੇ—ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ—ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਓਥੇ ਹੀ ਦਿਸ ਪਏ।

Verse 62

गत्वा वै संमुखं तस्य प्रणिपत्य च सादरम् । पृष्टोऽवियोगदः कूपः कतमस्यां दिशि प्रभो

ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਧਾ ਗਿਆ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਵਿਯੋਗਦਾ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਕੂਆਂ ਕਿਹੜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ?”

Verse 63

सुतो दशरथस्याहं रामो नाम जनैः स्मृतः । सौभाग्यवापीं तां द्रष्टुमहं प्राप्तोत्रिशासनात्

ਮੈਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਵਾਪੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 64

तत्स्थानं तौ च वै कूपौ भगवान्प्रब्रवीतु मे । एवमुक्तश्च रामेण मार्कंडः प्रत्युवाच ह

“ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਕੂਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਮਾਰਕੰਡ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 65

मार्कंडेय उवाच । साधु राघव भद्रं ते सुकृतं भवता कृतम् । तीर्थयात्राप्रसंगेन यत्प्राप्तोसीह सांप्रतम्

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਧੁ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ।”

Verse 66

एह्यागच्छस्व पश्य स्ववापीं तामवियोगदाम् । अवियोगश्च सर्वैश्च कूप एवात्र जायते

ਆਓ, ਨੇੜੇ ਆਓ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਉਸ ਵਾਪੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਅਵਿਯੋਗਦਾ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਕੂਏਂ ਉੱਤੇ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਅਵਿਯੋਗ, ਅਰਥਾਤ ਅਵਿਛੋੜਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

आमुष्मिके चैहिके च जीवतोपि मृतस्य वा । एतद्वाक्यं मुनींद्रस्य श्रुत्वा लक्ष्मणपूर्वजः

ਪਰਲੋਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਜੀਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਵੀ—ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 68

सस्मार रामो राजानं तदा दशरथं नृप । भरतं सह शत्रुघ्न्रंभातॄनन्यांश्चनागरान्

ਤਦੋਂ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਮੇਤ, ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੇਤੇ ਕੀਤਾ।

Verse 69

एवंचिंतयतस्तस्य संध्याकालो व्यजायत । उपास्य पश्चिमां संध्यां मुनिभिःसह राघवः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੱਛਮੀ (ਸਾਂਝ ਦੀ) ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 70

सुष्वाप तां निशां तत्र भ्रातृभार्यासमन्वितः । विभावर्यवसाने तु स्वप्नांते रघुनंदनः

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸੁੱਤੀ ਕੱਟੀ। ਪਰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ—ਰਘੁਨੰਦਨ (ਰਾਮ) …

Verse 71

पित्रा मात्रा तथा चान्यैरयोध्यायां स्थितः किल । विवाहमंगले वृत्ते बहुभिर्बांधवैः सह

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਿਵਾਹ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਗਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 72

समासीनः सभार्योऽसावृषिभिः परिवारितः । लक्ष्मणेनाप्येवमेव दृष्टोऽसौ सीतया तथा

ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਆਸਨ ਲਗਾ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਭੀ ਓਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ।

Verse 73

प्रभाते तु मुनीनां तत्सर्वमेव प्रकीर्तितम् । ऋषिभिश्च तथेत्युक्तः सत्यमेतद्रघूत्तम

ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਮੁਨੀਵਰਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।” ‘ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ।’

Verse 74

मृतस्य दर्शने श्राद्धं कार्यमावश्यकं स्मृतम् । वृद्धिकामास्तु पितरस्तथा चैवान्नकांक्षिणः

ਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਅਵਸ਼੍ਯਕ ਕਰਤਵ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤ੍ਰ ਵਾਧੇ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਅਰਪਣ ਦੀ ਭੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 75

ददंति दर्शनं स्वप्ने भक्तियुक्तस्य राघव । अवियोगस्तु ते भ्रात्रा पित्रा च भरतेन च

ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 76

चतुर्दशानां वर्षाणां भविता राघव ध्रुवम् । कुरु श्राद्धं तथा वीर राज्ञो दशरथस्य च

ਹੇ ਰਾਘਵ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵੀਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਲਈ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰ।

Verse 77

अमी च ऋषयः सर्वे तव भक्ताः कृतक्षणाः । अहं च जमदग्निश्च भारद्वाजश्च लोमशः

ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ—ਜਮਦਗ્નੀ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ ਅਤੇ ਲੋਮਸ਼ ਸਮੇਤ—ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹਾਂ।

Verse 78

देवरातः शमीकश्च षडेते वै द्विजोत्तमाः । श्राद्धे च ते महाबाहो संभारांस्त्वमुपाहर

ਦੇਵਰਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਮੀਕ—ਇਹ ਛੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਤੂੰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮਾਨ ਲਿਆ ਆ।

Verse 79

मुख्यं चेंगुदिपिण्याकं बदरामलकैः सह । श्रीफलानि च पक्वानि मूलं चोच्चावचं बहु

ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਗੁਦੀ (ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਖਜੂਰ) ਦੀ ਖਲੀ, ਬਦਰ ਅਤੇ ਆਮਲਕ ਨਾਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਕੇ ਸ਼੍ਰੀਫਲ (ਨਾਰੀਅਲ) ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸਭ।

Verse 80

मार्गेण चाथ मांसेन धान्येन विविधेन च । तृप्तिं प्रयच्छ विप्राणां श्राद्धदानेन सुव्रत

ਫਿਰ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਬਖ਼ਸ਼।

Verse 81

पुष्करारण्यमासाद्य नियतो नियताशनः । पितॄंस्तर्पयते यस्तु सोश्वमेधमवाप्नुयात्

ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਅਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਨਿਯਮਵਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲਾ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 82

स्नानार्थं तु वयं राम गच्छामो ज्येष्ठपुष्करम् । इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे मुनयो राघवं नृप

“ਹੇ ਰਾਮ! ਅਸੀਂ ਸਨਾਨ ਲਈ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 83

लक्ष्मणं चाब्रवीद्रामो मेध्यमाहर मे मृगम् । शुद्धेक्षणं च शशकं कृष्णशाकं तथा मधु

ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਲਈ ਯਜ੍ਯੋਗ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਨ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਖਰਗੋਸ਼, ਕਾਲੀ ਸਾਗ-ਭਾਜੀ ਅਤੇ ਮਧੁ ਵੀ।”

Verse 84

जंबीराणि च मुख्यानि मूलानि विविधानि च । पक्वानि च कपित्थानि फलान्यन्यानि यानि च

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਜੰਬੀਰ (ਨਿੰਬੂ) ਹਨ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ; ਪੱਕੇ ਕਪਿੱਥ (ਵੁੱਡ-ਐਪਲ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਫਲ ਹਨ।

Verse 85

तान्याहरस्व वै श्राद्धे क्षिप्रमेवास्तु लक्ष्मण । तथा तत्कृतवान्सर्वं रामादेशाच्च राघवः

“ਉਹ ਸਭ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਲਿਆ ਆ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਲਦੀ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਘਵ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 86

बदरेङ्गुदिशाकानि मूलानि विविधानि च । तत्राहृत्य च रामेण कूटाकारः कृतो महान्

ਬਦਰ (ਬੇਰ) ਅਤੇ ਇੰਗੁਦੀ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਉੱਥੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡਾ ਕੂਟ-ਸਰੂਪ ਟੇਲਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

Verse 87

परिपक्वं च जानक्या सिद्धं रामे निवेदितम् । स्नात्वा रामो योगवाप्यां मुनींस्ताननुपालयन्

ਜਾਨਕੀ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾ ਕੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਯੋਗ-ਵਾਪੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।

Verse 88

मध्याह्नाच्चलिते सूर्ये काले कुतपके तथा । आयाता ऋषयः सर्वे ये रामेणानुमंत्रिताः

ਜਦ ਸੂਰਜ ਮੱਧਾਹਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਰਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕੁਤਪ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 89

तानागतान्मुनीन्दृष्ट्वा वैदेही जनकात्मजा । रामांतिकं परित्यज्य व्रीडिताऽन्यत्र संस्थिता

ਉਹ ਮੁਨੀ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਹਟ ਗਈ ਅਤੇ ਲਾਜ-ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 90

विस्मयोत्फुल्लनयना चिंतयाना च वेपती । ब्राह्मणा नेह जानंति श्राद्धकाले ह्युपस्थिताः

ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ; ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਉਹ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ।

Verse 91

रामेण भोजिता विप्राः स्मृत्युक्तेन यथाविधि । वैदिक्यश्च कृतास्सर्वाः सत्क्रिया यास्समीरिताः

ਰਾਮ ਨੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਤਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਧਰਮਿਕ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 92

पुराणोक्तो विधिश्चैव वैश्वदेविकपूर्वकः । भुक्तवत्सु च विप्रेषु दत्वा पिंडान्यथाक्रमम्

ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਣ, ਤਦ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਰਪੇ।

Verse 93

प्रेषितेषु यथाशक्ति दत्वा तेषु च दक्षिणाम् । गतेषु विप्रमुख्येषु प्रियां रामोऽब्रवीदिदम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 94

किमर्थं सुभ्रु नष्टासि मुनीन्दृष्ट्वा त्विहागतान् । तत्सर्वं त्वमिदं तत्वं कारणं वद माचिरम्

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਇੱਥੇ ਆਏ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ? ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸ—ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ।

Verse 95

भवितव्यं कारणेन तच्च गोप्यं न मे कुरु । शापितासि मम प्राणैर्लक्ष्मणस्य शुचिस्मिते

ਜੋ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਭੇਦ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਲੁਕਾ। ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀਏ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸੌਂਹ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਪਿਤ ਹੈਂ।

Verse 96

एवमुक्ता तदा भर्त्रा त्रपयाऽवाङ्मुखी स्थिता । विमुंचंती साऽश्रुपातं राघवं वाक्यमब्रवीत्

ਪਤੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਲਾਜ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਨਿਵਾ ਕੇ ਖੜੀ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 97

शृणु त्वं नाथ यद्दृष्टमाश्चर्यमिह यादृशम् । राम त्वयाऽचिंत्यमानो राजेंद्रस्त्विह चागतः

ਸੁਣੋ, ਹੇ ਨਾਥ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਅਚੰਭਾ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦ ਤੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 98

सर्वाभरणसंयुक्तौ द्वौ चान्यौ च तथाविधौ । द्विजानां देहसंयुक्तास्त्रयस्ते रघुनंदन

ਦੋ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਸਨ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 99

पितरस्तु मया दृष्टा ब्राह्मणांगेषु राघव । दृष्ट्वा त्रपान्विता चाहमपक्रांता तवांतिकात्

ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਈ।

Verse 100

त्वया वै भोजिता विप्राः कृतं श्राद्धं यथाविधि । वल्कलाजिनसंवीता कथं राज्ञः पुरःसरा

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਲਕਲ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨ ਕੇ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?

Verse 101

भवामि रिपुवीरघ्न सत्यमेतदुदाहृतम् । कौशेयानि च वस्त्राणि कैकेय्यापहृतानि च

ਹੇ ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਵਾਂਗੀ—ਇਹ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਲਿਆਵਾਂਗੀ, ਉਹ ਵੀ ਜੋ ਕੈਕਈ ਨੇ ਛੀਨ ਲਏ ਸਨ।

Verse 102

ततः प्रभृति चैवाहं चीरिणी तु वनाश्रयम् । ज्ञात्वाहं न वदे किंचिन्मा ते दुःखं भवत्विति

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਸੱਚ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ—“ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 103

नाहं स्मरामि वै मातुर्न पितुश्च परंतप । कदा भविष्यतीहांतो वनवासस्य राघव

ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਂ ਯਾਦ ਹੈ ਨਾ ਪਿਉ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਅੰਤ ਇੱਥੇ ਕਦੋਂ ਹੋਵੇਗਾ?

Verse 104

एतदेवानिशं राम चिंतयंत्याः पुनः पुनः । व्रजंति दिवसा नाथ तव पद्भ्यां शपाम्यहम्

ਹੇ ਰਾਮ, ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ; ਹੇ ਨਾਥ, ਮੇਰੇ ਦਿਨ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੌਂਹ, ਮੈਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।

Verse 105

स्वहस्तेन कथं राज्ञो दास्ये वै भोजनं त्विदम् । दासानामपि यो दासो नोपभुंजीतयत्क्वचित्

“ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਭੋਜਨ ਕਿਵੇਂ ਪਰੋਸਾਂ? ਜੋ ਦਾਸਾਂ ਦਾ ਵੀ ਦਾਸ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਯਤ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ।”

Verse 106

एतादृशी कथं त्वस्मै संप्रदातुं समुत्सहे । याहं राज्ञा पुरा दृष्टा सर्वालङ्कारभूषिता

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਸਾਹਸ ਕਰਾਂ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ ਸੀ?

Verse 107

बालव्यजनहस्ता च वीजयंती नराधिपम् । सा स्वेदमलदिग्धांगी कथं पश्यामि भूमिपम्

ਬਾਲਕ ਦਾ ਪੱਖਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਨਰਾਧਿਪ ਨੂੰ ਝੱਲ ਰਹੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਸਨ—ਮੈਂ ਉਸ ਭੂਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੱਕ ਸਕਾਂ?

Verse 108

व्यक्तं त्रिविष्टपं प्राप्तस्त्वया पुत्रेण तारितः । दृष्ट्वा मां दुःखितां बालां वने क्लिष्टामनागसम्

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ—ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ—ਮੈਨੂੰ ਤਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਿੱਕੀ ਕੁੜੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੀ, ਵੇਖਿਆ।

Verse 109

शोकः स्यात्पार्थिवस्यास्य तेन नष्टास्मि राघव । भवान्प्राणसमो राम न ते गोप्यं ममत्विह

ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਮ—ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਗੁਪਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ।

Verse 110

सत्येन तेन चैवाथ स्पृशामि चरणौ तव । तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतः प्रियां तां प्रियवादिनीम्

“ਉਸੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸਹੁੰ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਛੁਹਾਂਦੀ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨਾਲ—ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ।

Verse 111

अंकमानीय सुदृढं परिष्वज्य च सादरम् । भुक्तौ भोज्यं तदा वीरौ पश्चाद्भुक्ता च जानकी

ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਤਿਆਰ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਨਕੀ (ਸੀਤਾ) ਨੇ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ।

Verse 112

एवं स्थितौ तदा सा च तां रात्रिं तत्र राघवौ । उदिते च सहस्रांशौ गमनाय मनो दधुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਉੱਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰੀ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਉਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ।

Verse 113

प्रत्यङ्मुखं गतः क्रोशं ज्येष्ठं यावच्च पुष्करम् । पूर्वभागे पुष्करस्य यावत्तिष्ठति राघवः

ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਤੱਕ ਗਿਆ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਤੱਕ; ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੱਕ—ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਤੱਕ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 114

शुश्राव च ततो वाचं देवदूतेन भाषितम् । भो भो राघव भद्रं ते तीर्थमेतत्सुदुर्लभम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਦੂਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ: “ਹੋ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।”

Verse 115

अस्मिन्स्थाने स्थितो वीर आत्मनः पुण्यतां कुरु । देवकार्यं त्वया कार्यं हंतव्या देवशत्रवः

ਹੇ ਵੀਰ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੁੰਨਤਾ ਵਧਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਤੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਦੇਵ-ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰਨਾ ਹੈ।

Verse 116

ततो हृष्टमना वीरो ह्यब्रवील्लक्ष्मणं वचः । सौमित्रेऽनुगृहीतोहं देवदेवेन ब्रह्मणा

ਤਦ ਉਹ ਵੀਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: “ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 117

अत्राश्रमपदं कृत्वा मासमेकं च लक्ष्मण । व्रतं चरितुमिच्छामि कायशोधनमुत्तमम्

ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਪਦ ਬਣਾਕੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਵ੍ਰਤ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 118

तथेति लक्ष्मणेनोक्ते व्रतं परिसमाप्यतु । पिंडदानादिभिर्दानैः श्राद्धैश्चैव पितामहान्

ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 119

पुष्करे तु तदा रामोऽतर्पयद्विधिवत्तदा । कनका सुप्रभा चैव नंदा प्राची सरस्वती

ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਨਕਾ, ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਨੰਦਾ, ਪ੍ਰਾਚੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 120

पंचस्रोताः पुष्करेषु पितॄणां तुष्टिदायिनी । दैनंदिनीं पितॄणां तु पूजां तां पितृपूर्विकाम्

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਦੈਨਿਕ ਪੂਜਾ—ਜੋ ਪੂਰਵਜਾਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਹੈ—ਅਵਸ਼੍ਯ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 121

रचयित्वा तदा रामो लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् । एहि लक्ष्मण शीघ्रं त्वं पुष्कराज्जलमानय

ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਆ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਜਲ ਲਿਆ ਆ।”

Verse 122

पादप्रक्षालनं कृत्वा शयनं कुरु संस्तरे । विभावर्यां निवृत्तायां यास्यामो दक्षिणां दिशम्

ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਤੂੰ ਪਲੰਗ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ ਉਗੇ, ਅਸੀਂ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 123

लक्ष्मणस्त्वब्रवीद्वाक्यं सीतयानीय तां पयः । नाहं राम सर्वकाले दासभावं करोमि ते

ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਦਾਸ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ।”

Verse 124

इयंपुष्टाचसुभृशंपीवरीचममाप्युत । किं त्वं करिष्यस्यनया भार्यया वद सांप्रतम्

“ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਾਲੀ-ਪੋਸੀ, ਅਤਿ ਭਰਪੂਰ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਦੱਸ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਸ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ? ਤੁਰੰਤ ਕਹਿ।”

Verse 125

किं वा मृतस्य वै पृष्ठ इयं यास्यति ते प्रिया । रक्षसे त्वं सदा कालं सुपुष्टां चैव सर्वदा

“ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਕੀ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਕਦੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਵੇਗੀ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਦਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੁਪੁਸ਼ਟ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈਂ।”

Verse 126

हृष्टा चैषा क्लेशयति सततं मां रघूत्तम । त्वं च क्लेशयसे राम परत्र जायते क्षतिः

“ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀ ਉਪਜੇਗੀ।”

Verse 127

त्वत्कृते च सदा चाहं पिपासां क्षुधया सह । संसहामि न संदेहः परत्र च निशामय

ਤੇਰੇ ਹੀ ਲਈ ਮੈਂ ਸਦਾ ਭੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੀ ਸਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਣ।

Verse 128

मृतानां पृष्ठतः कश्चिद्गतो नैव च दृश्यते । भार्य्या पुत्रो धनं चापि एवमाहुर्मनीषिणः

ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪਤਨੀ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਧਨ; ਇਉਂ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 129

मृतश्च ते पिता राम त्यक्त्वा राज्यमकंटकम् । विनिक्षिप्य वने त्वां च कैकेय्याः प्रियकाम्यया

ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 130

इहस्थिता सा कैकेयी धनं सर्वे च बांधवाः । महाराजो दशरथ एक एव गतो गतिम्

ਇੱਥੇ ਕੈਕੇਈ ਰਹਿ ਗਈ—ਧਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ; ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਨਿਯਤ ਗਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 131

मन्येहं न त्वया सार्धं सीता यास्यति वै ध्रुवम् । करिष्यसे किमनया वद राघव सांप्रतम्

ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਦੱਸ, ਹੇ ਰਾਘਵ—ਤੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ?

Verse 132

श्रुत्वा चाश्रुतपूर्वं हि वाक्यं लक्ष्मणभाषितम् । विमना राघवस्तस्थौ सीता चापि वरानना

ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਹੇ ਉਹ ਅਣਸੁਣੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ ਮਨ ਮਲਿਨ ਕਰਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 133

यदुक्तं लक्ष्मणेनाथ सीता सर्वं चकार ह । स्नात्वा भुक्त्वा ततो वीरौ पुष्करे पुष्करेक्षणौ

ਹੇ ਨਾਥ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਸਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ, ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ।

Verse 134

नीत्वा विभावरीं तत्र गमनाय मनो दधुः । एह्युत्तिष्ठ च सौमित्रे व्रजामो दक्षिणां दिशम्

ਉਥੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। “ਆ, ਉੱਠ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ; ਆਓ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।”

Verse 135

सौमित्रिरब्रवीद्राम नाहं यास्ये कथंचन । व्रज त्वमनया सार्धं भार्यया कमलेक्षण

ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾ।”

Verse 136

नान्यद्वनं गमिष्यामि नैवायोध्यां च राघव । अस्मिन्वने वसिष्यामि वर्षाणीह चतुर्दश

“ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ। ਇਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵੱਸਾਂਗਾ।”

Verse 137

मया विना त्वयोध्यायां यदि त्वं न गमिष्यसि । अनेन वर्त्मना भूप आगंतव्यं त्वया विभो

ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਹੇ ਭੂਪ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੈਨੂੰ ਇਸੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।

Verse 138

यदि जीवामि तत्कालं पुनर्यास्ये पितुः पुरम् । तपस्संभावयिष्यामि मया त्वं किं करिष्यसि

ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਪਲ ਤੱਕ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ—ਤਦ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ?

Verse 139

व्रज सौम्य शिवः पंथामा च ते परिपंथिनः । पश्यामि त्वां पुनः प्राप्तं सभार्यं कमलेक्षणम्

ਜਾ, ਹੇ ਸੁਮਿਆ; ਤੇਰਾ ਮਾਰਗ ਸ਼ਿਵ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਾ ਆਵੇ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਆਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ।

Verse 140

पितृपैतामहं राज्यमयोध्यायां नराधिप । शत्रुघ्नभरतौ चोभौ त्वदाज्ञाकरणे स्थितौ

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੈਤਾਮਹੀ ਰਾਜ ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਖੜੇ ਹਨ।

Verse 141

अहं ते प्रतिकूलस्तु वनवासे विशेषतः । अनारतं दिवा चाहं रात्रौ चैव परंतप

ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ। ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਮੈਂ ਨਿਰੰਤਰ ਇਸੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 142

कर्मकर्तुं न शक्रोमि व्रज सौम्य यथासुखम् । एवं ब्रुवाणं सौमित्रिमुवाच रघुनंदनः

ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾ। ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 143

कथं पूर्वमयोध्याया निर्गतोसि मया सह । वने वत्स्याम्यहं राम नववर्षाणि पंच च

ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ? ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵੱਸਾਂਗਾ।

Verse 144

न तु त्वया विरहितः स्वर्गेपि निवसे क्वचित् । या गतिस्ते नरव्याघ्र मम सापि भविष्यति

ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ—ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਭੀ—ਨਹੀਂ ਵੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਜੋ ਗਤੀ ਤੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਓਹੀ ਮੇਰੀ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 145

प्रसादः क्रियतां मह्यं नय मामपि राघव । इदानीमर्धमार्गे त्वं कथं स्थास्यसि शत्रुहन्

ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲ। ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਅੱਧੇ ਰਸਤੇ ਤੱਕ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਸ਼ਤਰੁਹੰਤਾ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਠਹਿਰੇਂਗਾ?

Verse 146

लक्ष्मणस्त्वब्रवीद्रामं नाहं गंता वने पुनः । लक्ष्मणं संस्थितं ज्ञात्वा रामो वचनमब्रवीत्

ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਮੁੜ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅਡਿੱਗ ਖੜਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 147

मामनुव्रज सौमित्र एको यास्यामि काननम् । द्वितीया मे त्वियं सीता रामेणोक्तस्तु लक्ष्मणः

ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ! ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕਾਨਨ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਸੀਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਸਾਥਣ ਹੋਵੇ। ਇਉਂ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 148

गृहीत्वाऽथ समुत्तस्थौ रामवाक्यं स लक्ष्मणः । मर्यादापर्वतं प्राप्तौ क्षेत्रसीमां परंतपौ

ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਪਰੰਤਪ ਵੀਰ ਮਰਿਆਦਾ ਨਾਮਕ ਪਰਬਤ ਕੋਲ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 149

अजगंधं च देवेशं देवदेवं पिनाकिनम् । अष्टांगप्रणिपातेन नत्वा रामस्त्रिलोचनम्

ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਅਜਗੰਧ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼, ਦੇਵਦੇਵ, ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 150

तुष्टाव प्रयतः स्थित्वा शंकरं पार्वतीप्रियम् । कृतांजलिपुटो भूत्वा रोमांचितशरीरकः

ਫਿਰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੇ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।

Verse 151

सात्विकं भावमापन्नो विनिर्धूतरजस्तमाः । लोकानां कारणं देवं बुबुधे विबुधाधिपम्

ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ—ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ—ਸਮਝ ਲਿਆ।

Verse 152

राम उवाच । कृत्स्नस्य योऽस्य जगतः स चराचरस्य कर्ता कृतस्य च पुनः सुखदुःखदश्च । संहारहेतुरपि यः पुनरंतकाले तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੇ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 153

योऽयं सकृद्विमलचारुविलोलतोयां गंगां महोर्मिविषमां गगनात्पतंतीम् । मूर्ध्ना दधेऽस्रजमिव प्रविलोलपुष्पां तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ, ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲਹਿਰਦਾਰ ਜਲ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਜਿਸ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪ ਹਿਲਦੇ-ਡੋਲਦੇ ਹਨ।

Verse 154

कैलासशैलशिखरं परिकम्प्यमानं कैलासशृंगसदृशेन दशाननेन । यत्पादपद्मविधृतं स्थिरतां दधार तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਦਸਾਨਨ (ਰਾਵਣ), ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕੰਬਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 155

येनासकृद्दनुसुताः समरे निरस्ता विद्याधरोरगगणाश्च वरैः समग्रैः । संयोजिता मुनिवराः फलमूलभक्षास्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਇਆ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸੰਗਤਿ ਤੇ ਸਮਰਸਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ।

Verse 156

दक्षाध्वरे च नयने च तथा भगस्य पूष्णस्तथा दशनपंक्तिमपातयच्च । तस्तंभयः कुलिशयुक्तमथेंद्रहस्तं तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਭਗ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਪੂਸ਼ਨ ਦੀ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 157

एनःकृतोपिविषयेष्वपिसक्तचित्ताज्ञानान्वयश्रुतगुणैरपिनैवयुक्ताः । यं संश्रिताः सुखभुजः पुरुषा भवंति तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਜੋ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਨਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਨਾ ਗੁਣ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਸੁਖ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 158

अत्रिप्रसूतिरविकोटिसमानतेजाः संत्रासनं विबुधदानवसत्तमानाम् । यः कालकूटमपिबत्प्रसभं सुदीप्तं तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਅਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਸੂਰਜਾਂ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਲਈ ਭੈ ਦਾ ਕਾਰਣ—ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਜਲਦਾ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪੀ ਲਿਆ—ਉਸ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 159

ब्रह्मेंद्ररुद्रमरुतां च सषण्मुखानां दद्याद्वरं सुबहुशो भगवान्महेशः । नन्दिं च मृत्युवदनात्पुनरुज्जहार तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਰੁਤਾਂ ਅਤੇ ਛੇ-ਮੁਖੀ ਸ਼ਣਮੁਖ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਰੰਬਾਰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਿਊ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਫਿਰ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 160

आराधितः सुतपसा हिमवन्निकुंजे धूमव्रतेन मनसापि परैरगम्ये । संजीवनीमकथयद्भृगवे महात्मा तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਇਕ ਕੁੰਜ ਵਿੱਚ, ਧੂਮਵ੍ਰਤ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਨਾਲ—ਜੋ ਥਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਲਈ ਵੀ ਅਗਮ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਸੰਜੀਵਨੀ ਵਿਦਿਆ ਉਪਦੇਸ਼ੀ। ਉਸ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 161

नानाविधैर्गजबिडालसमानवक्त्रैर्दक्षाध्वरप्रमथनैर्बलिभिर्गणैंद्रैः । योभ्यर्चितोमरगणैश्च सलोकपालैस्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਵਿਧੰਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ ਗਣਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਹਾਥੀ ਤੇ ਬਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਸ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 162

शंखेंदुकुंदधवलं वृषभं प्रवीरमारुह्य यः क्षितिधरेंद्रसुतानुयातः । यात्यंबरं प्रलयमेघविभूषितं च तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਮੈਂ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਕੁੰਦ-ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਧਵਲ ਮਹਾਬਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੁਤਰੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨਾਲ ਅਨੁਯਾਤ ਹੋ, ਪ੍ਰਲਯ-ਮੇਘਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਦਾ ਹੈ।

Verse 163

शांतं मुनिं यमनियोगपरायणैस्तैर्भीमैर्महोग्रपुरुषैः प्रतिनीयमानम् । भक्त्यानतं स्तुतिपरं प्रसभं ररक्ष तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਮੈਂ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਲਪੂਰਵਕ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਯਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ, ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਮੁਨੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 164

यः सव्यपाणि कमलाग्रनखेन देवस्तत्पंचमं प्रसभमेव पुरस्सुराणाम् । ब्राह्मं शिरस्तरुणपद्मनिभं चकर्त्त तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਮੈਂ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮ ਨਖ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਸਿਰ ਕੋਮਲ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੀ।

Verse 165

यस्य प्रणम्य चरणौ वरदस्य भक्त्या स्तुत्वा च वाग्भिरमलाभिरतंद्रितात्मा । दीप्तस्तमांसि नुदते स्वकरैर्विवस्वांस्तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि

ਵਰਦਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਥਕ ਮਨੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 166

ये त्वां सुरोत्तमगुरुं पुरुषा विमूढा जानंति नास्य जगतः सचराचरस्य । ऐश्वर्यमाननिगमानुशयेन पश्चात्ते यातनामनुभवंत्यविशुद्धचित्ताः

ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨੁੱਖ ਤੈਨੂੰ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗੁਰੂ ਨੂੰ—ਇਸ ਸਾਰੇ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰਵਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਵ ਕਾਰਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਯਾਤਨਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 167

तस्यैवं स्तुवतोऽवोचच्छूलपाणिर्वृषध्वजः । उवाच वचनं हृष्टो राघवं तुष्टमानसः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਮਹਾਦੇਵ ਬੋਲੇ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਨੰਦਮਈ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 168

रुद्र उवाच । राम हृष्टोस्मि भद्रं ते जातस्त्वं निर्मले कुले । त्वं चापि जगतां वंद्यो देवो मानुषरूपधृत्

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ—ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹੈਂ, ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ।”

Verse 169

त्वया नाथेन वै देवाः सुखिनः शाश्वतीः समा । सेविष्यंते चिरं कालं गते वर्षे चतुर्दशे

ਹੇ ਨਾਥ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਸਦੀਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣਗੇ। ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।

Verse 170

अयोध्यामागतं त्वां ये द्रक्ष्यंति भुवि मानवाः । सुखं तेऽत्र भजिष्यंति स्वर्गे वासन्तथाक्षयम्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੈਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਣਗੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਭੋਗਣਗੇ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਖੰਡ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।

Verse 171

देवकार्यं महत्कृत्वा आगच्छेथाः पुनः पुरीम् । राघवस्तु तथा देवं नत्वा शीघ्रं विनिर्गतः

“ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਆ ਜਾਈਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 172

इंद्रमार्गां नदीं प्राप्य जटाजूटं नियम्य च । अब्रवील्लक्ष्मणं राम इदमर्पय मे धनुः

ਇੰਦਰਮਾਰਗਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਟਾਜੂਟ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ।”

Verse 173

रामवाक्यं तु तच्छ्रुत्वा सीतां वै लक्ष्मणोऽब्रवीत् । किमर्थं देवि रामेण त्यक्तोहं कारणं विना

ਰਾਮ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਦੇਵੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ?”

Verse 174

अपराधं न जानामि कुपितो यन्महाभुजः । रामेणाहं परित्यक्तः प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम्

ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 175

नैव मे जीवितेनार्थो धिग्धिङ्मां कुलपांसनम् । आर्यस्य येन वै मन्युर्जनितः पापकारिणा

ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਮੋਲ ਨਹੀਂ—ਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਧਿਕਾਰ ਹੈ ਮੈਨੂੰ, ਕੁਲ ਦਾ ਕਲੰਕ! ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਨੇ ਹੀ ਆਰਯ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਜਨਮਾਇਆ।

Verse 176

कांस्तु लोकान्गमिष्यामि अपध्यातो महात्मना । उभौ हस्तौ मुखे कृत्वा साश्रुकंठोऽब्रवीदिदम्

“ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂ?” ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 177

नापराध्यामि रामस्य कर्मणा मनसा गिरा । स्पृष्टौ ते चरणौ देवि मम नान्या गतिर्भवेत्

ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ।

Verse 178

ततः सीताऽब्रवीद्रामं त्यक्तः किमनुजस्त्वया । वैषम्यं त्यज्यतां बाले लक्ष्मणे लक्ष्मिवर्धने

ਤਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ? ਹੇ ਬਾਲੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ—ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੱਖਪਾਤ ਛੱਡ ਦੇ।”

Verse 179

राघवस्त्वब्रवीत्सीतां नाहं त्यक्ष्यामि लक्ष्मणम् । न कदाचिदपि स्वप्ने लक्ष्मणस्य मतं प्रिये

ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਾਂਗਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਕਦੇ ਵੀ—ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 180

श्रुतपूर्वं च सुश्रोणि क्षेत्रस्यास्य विचेष्टितम् । अत्र क्षेत्रे जनास्सत्यं सर्वे हि स्वार्थतत्पराः

ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਾਰਥ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ।

Verse 181

परस्परं न पश्यंति स्वात्मनश्च हितं वचः । न शृण्वंति पितुः पुत्राः पुत्राणां पितरस्तथा

ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਸਮਝ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ ਵਾਲੀ ਬਾਤ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ।

Verse 182

न शिष्या हि गुरोर्वाक्यं शिष्यस्यापि तथा गुरुः । अर्थानुबंधिनीप्रीतिर्न कश्चित्कस्यचित्प्रियः

ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਪ੍ਰੀਤਿ ਅਰਥ-ਲਾਭ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ—ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।

Verse 183

इत्येवं कथयन्नेव प्राप्तो रेवां महानदीम् । चक्रेभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया

ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਕੁਤ੍ਸਥ (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ) ਮਹਾਨਦੀ ਰੇਵਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ—ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 184

तर्पयित्वा च सलिलैः स्वान्पितॄन्दैवतान्यपि । उदीक्ष्य च मुहुः सूर्यं देवताश्च समाहितः

ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 185

कृताभिषेकस्तु रराज रामः सीता द्वितीयः सह लक्ष्मणेन । कृताभिषेकः सह शैलपुत्र्या गुहेन सार्धं भगवानिवेशः

ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸੰਗਤ ਬਣਾਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਵੀ, ਸ਼ੈਲਪੁਤ੍ਰੀ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।