Adhyaya 32

Verse 1

भीष्म उवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं जायते पुनः । केन वात्र प्रमुच्येत तन्मे ब्रूहि महामते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । अहं ते कथयिष्यामि सर्वमेतदशेषतः । यच्छ्रुत्वा न पुनर्मोहं यास्यते नृपसत्तम

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸੱਤਮ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਕਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਵੇਂਗਾ।

Verse 3

येन जायेत प्रेतत्वं येन चास्मात्प्रमुच्यते । प्राप्नोति नरकं घोरं दुस्तरं त्रिदशैरपि

ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।

Verse 4

सतां संभाषणे चैव पुण्यतीर्थानुकीर्त्तने । मानवास्तु प्रमुच्यंत आपन्नाः प्रेतयोनिषु

ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ—even ਜੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋਣ—ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

श्रूयते हि पुरा भीष्म ब्राह्मणः संशितव्रतः । पृथुस्सर्वत्र विख्यातः संतोषे च सदा स्थितः

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਕਿ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪૃਥੁ ਸੀ—ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੰਤੋਖ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।

Verse 6

स्वाध्याययुक्तो गेहेषु नित्ययोगश्च योगवित् । जपयज्ञविधानेन युक्तं कालं क्षिपेच्च सः

ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਨਿੱਤ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ; ਜਪ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਧਰਮਪੂਰਵਕ ਬਿਤਾਵੇ।

Verse 7

युक्तः क्षमादयाभ्यां च क्षांत्यायुक्तश्च तत्त्ववित् । अहिंसाहितचित्तश्च मार्द्दवे च तथास्थितः

ਉਹ ਖ਼ਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਤੱਤ੍ਵ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਵਿੱਚ ਭੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

ब्रह्मचर्यसमायुक्तस्तपोयोगसमन्वितः । युक्तः स पितृकार्येषु युक्तो वैदिककर्मसु

ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਨਿਪੁਣ ਹੈ।

Verse 9

परलोकभयेयुक्तो युक्तस्सत्यवचः प्रति । युक्तो मधुरवाक्येषु युक्तश्चातिथिपूजने

ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਭਯ ਨਾਲ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਤ੍ਯ ਬਚਨ ਨਾਲ ਨਿਭਦਾ ਹੈ; ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਪੂਜਨ ਵਿੱਚ ਭੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

इष्टापूर्तसमायुक्तो युक्तो द्वंद्वविवर्जने । स्वकर्मविधिसंयुक्तो युक्तः स्वाध्यायकर्मसु

ਉਹ ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ—ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦਾਨਾਂ—ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ; ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ।

Verse 11

एवं कर्माणि कुर्वंतस्संसारविजिगीषया । बहून्यब्दान्यतीतानि ब्राह्मणस्य गृहे सतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਐਸੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵੱਸਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ।

Verse 12

तस्य बुद्धिरियं जाता तीर्थाभिगमनं प्रति । पुण्यैस्तीर्थजलैरेतत्क्लिन्नं कुर्यां कलेवरम्

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਜਾਗਿਆ ਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂ: ‘ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਾਂਗਾ।’

Verse 13

प्रयतः पुष्करे स्नात्वा भास्करस्योदयं प्रति । कृतजप्यनमस्कारोप्यद्ध्वानं प्रत्यपद्यत

ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਉਦਯ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਦਾ, ਜਪ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 14

अग्रतः पंचपुरुषानपश्यत्सोति भीषणान् । वने कंटकवृक्षाढ्ये निर्जने पक्षिवर्जिते

ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਪੁਰਸ਼ ਵੇਖੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ; ਕੰਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ, ਸੁੰਨੇ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ।

Verse 15

तान्दृष्ट्वा विकृताकारान्सुघोरान्पापदर्शनान् । ईषत्संत्रस्तहृदयो व्यतिष्ठन्निश्चलाकृतिः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਵਿਕਾਰਤ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਅਤਿ ਘੋਰ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ—ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘਬਰਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਅਡੋਲ ਦੇਹ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 16

अवलंब्य ततो धैर्य्यं भयमुत्सृज्य दूरतः । पप्रच्छ मधुराभाषी के यूयं विकृताः कुतः

ਫਿਰ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ, ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ—ਇੰਨੇ ਵਿਕਾਰਤ—ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ?”

Verse 17

किं वा चैव कृतं कर्म ये नप्राप्ताश्च वैकृतम् । कथमेवंविधाः सर्वे प्रस्थिताः कुत्र चाध्वनि

ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ? ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹ ਤੇ—ਕਿੱਥੇ ਨੂੰ—ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?

Verse 18

प्रेता ऊचुः । क्षुत्पिपासान्विता नित्यं महादुःखसमावृताः । हृतप्रज्ञा वयं सर्वे नष्टसञ्ज्ञाविचेतसः

ਪ੍ਰੇਤ ਬੋਲੇ: ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ; ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਚਿੱਤ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 19

न जानीमो दिशं चापि प्रदिशं चापि कां च न । नांतरिक्षं महीं चापि न जानीमो दिवं तथा

ਅਸੀਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਪਦਿਸ਼ਾ। ਨਾ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

Verse 20

यदेतद्दुःखमाख्यातमेतदेव सुखं भवेत् । प्रभातमिदमाभाति भास्करोदयदर्शनात्

ਜੋ ਦੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਖ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਦਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अहं पर्युषितो नाम सूचीमुखस्तथाऽपरः । शीघ्रगो रोहकश्चैव पंचमो लेखकस्तथा

“ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਪਰ੍ਯੁਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਸੂਚੀਮੁਖ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗੋ ਅਤੇ ਰੋਹਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਲੇਖਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 22

ब्राह्मण उवाच । प्रेतानां कर्मजातानां नाम्ना वै संभवः कुतः । किं तत्कारणमुद्दिश्य यतो यूयं सनामकाः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ? ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ?”

Verse 23

प्रेता ऊचुः । अहं स्वादु सदा भुंजे दद्यां पर्युषितं द्विजे । एतत्कारणमासाद्य नाम पर्युषितो मम

ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਹੀ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬਾਸੀ (ਬਚਿਆ) ਅੰਨ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ‘ਪਰਿਯੁਸ਼ਿਤ’—ਬਾਸੀ ਵਾਲਾ—ਪੈ ਗਿਆ।”

Verse 24

सूचिता बहवोऽनेन विप्राश्चान्नाद्यकांक्षिणः । एतत्कारणमुद्दिश्य सूचीमुखाभिधो मतः

ਇਸ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਕਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਉਹ ‘ਸੂਚੀਮੁਖ’—ਸੂਈ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ—ਕਹਲਾਇਆ।

Verse 25

शीघ्रं गतोऽस्मि विप्रेण याचितः क्षुधितेन च । एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगो द्विजसत्तम

“ਭੁੱਖੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ‘ਸ਼ੀਘ੍ਰਗ’—ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਕਹਲਾਂਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 26

गृहोपरि सदा स्वादु भुंक्ते द्विजभयेन हि । उद्विग्नमानसस्तत्र तेनासौ रोहकः स्मृतः

ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੁਆਦਲਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਘਬਰਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰੋਹਕ’ ਕਹਲਾਇਆ।

Verse 27

मौने चापि स्थितो नित्यं याचितो विलिखन्महीम् । अस्माकमपि पापिष्ठो लेखको नाम नामतः

ਉਹ ਸਦਾ ਮੌਨ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਜਦ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ। ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਹੈ—ਨਾਮ ਮਾਤਰ ‘ਲੇਖਕ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

कृच्छ्रेण लेखको याति रोहकस्तु अवाक्शिराः । शीघ्रगः पंगुतां प्राप्तः सूची सूचीमुखोऽभवत्

ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਉਲਟਾ-ਸਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਵਾਲਾ ਲੰਗੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਈ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਈ-ਮੂੰਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 29

पर्युषितो लम्बग्रीवो लंबोदर उदाहृतः । बृहद्वृषणलंबोष्ठः पापादस्मादजायत

ਇਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਦਬੂਦਾਰ ਤੇ ਬਾਸੀ-ਸਾ ਜੀਵ ਜੰਮਿਆ—ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਲੰਬੋਦਰ’ (ਪੇਟ-ਵੱਡਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਢਲਕਦੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਲਾ—ਇਉਂ ਉਹ ਉਸ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ।

Verse 30

एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तं सहेतुकम् । पृच्छस्व यदि ते श्रद्धा पृष्टाश्च कथयामहे

ਇਹ ਸਭ—ਕਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਵਰਤਾਂਤ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੁੱਛ; ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 31

ब्राह्मण उवाच । ये जीवा भुवि तिष्ठंति सर्वेप्याहारमूलकाः । युष्माकमपि चाहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਹਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਹਾਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 32

प्रेता ऊचुः । शृणुष्वाहारमस्माकं सर्वसत्वविगर्हितम् । यच्छ्रुत्वा निंदसे विप्र भूयोभूयश्च नित्यशः

ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ ਸਾਡਾ ਆਹਾਰ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਘਿਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਨਿੰਦਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।”

Verse 33

श्लेष्ममूत्रपुरीषेण योषिदङ्गमलेन च । गृहाणि त्यक्तशौचानि प्रेता भुंजंति तत्र वै

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਫ਼, ਮੂਤਰ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਉੱਤੇ।

Verse 34

स्त्रीभिर्दग्धानि कीर्णानि प्रकीर्णोच्छिष्टकानि च । मलेनापि जुगुप्स्यानि प्रेता भुंजंति तत्र वै

ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਖੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਪਿਆ ਜੂਠਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਮੈਲ ਨਾਲ ਘਿਨੌਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 35

चित्तलज्जाविहीनानि होमहीनानि यानि च । व्रतैश्चैव विहीनानि प्रेता भुंजंति तत्र वै

ਜੋ ਕਰਮ ਅੰਦਰਲੀ ਲਾਜ਼ ਤੇ ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਵ੍ਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

गुरवो नैव पूज्यंते स्त्रीजितानि गृहाणि च । क्रोधलोभगृहीतानि प्रेता भुंजंति तत्र वै

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਇਸਤਰੀ-ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਲੋਭ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

त्रपा मे जायते तात कथ्यमाने स्वभोजने । अस्मात्परतरं चान्यन्न वक्तुमपि शक्यते

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਤਾਤ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 38

निवृत्तिं प्रेतभावस्य पृच्छामस्त्वां दृढव्रत । यथा न भवति प्रेतस्तन्मे वद तपोधन

ਹੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਉਪਾਯ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਤਪ-ਧਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਬਣੇ।

Verse 39

ब्राह्मण उवाच । एकरात्र द्विरात्रादि कृच्छ्रचांद्रायणदिभिः । व्रतैरन्यैः कृतैर्नित्यं न प्रेतो जायते नरः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕ ਰਾਤ, ਦੋ ਰਾਤ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ, ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੇ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵ੍ਰਤ ਨਿੱਤ ਕਰੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 40

त्रीनग्नीन्पञ्च चैकं वा योऽहन्यहनि सेवते । स वै भूतदयापन्नो न प्रेतो जायते नरः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਦਿਨ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ, ਜਾਂ ਪੰਜ, ਜਾਂ ਇਕ ਹੀ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਦਇਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰੇਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 41

तुल्यो मानेऽपमाने च तुल्यः कांचनलोष्टयोः । तुल्यः शत्रौ च मित्रे च न प्रेतो जायते नरः

ਜੋ ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 42

देवताऽतिथिपूजासु गुरुपूजासु नित्यशः । रतो वै पितृपूजासु न प्रेतो जायते नरः

ਜੋ ਨਿੱਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਭੀ ਰਤ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 43

शुक्लांगारकसंयुक्ता चतुर्थी जायते यदा । श्रद्धया श्राद्धकृत्तस्यां न प्रेतो जायते नरः

ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਥੀ ਅੰਗਾਰਕ (ਮੰਗਲਵਾਰ/ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ (ਭਟਕਦੀ ਆਤਮਾ) ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 44

जितक्रोधविमर्शोयस्तृष्णासंगविवर्जितः । क्षमावान्दानशीलश्च न प्रेतो जायते नरः

ਜਿਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਖ਼ਿਮਾਵਾਨ ਤੇ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 45

गोब्राह्मणांश्च तीर्थानि पर्वतांश्च नदीस्तथा । देवांश्चैव तु यो वन्द्यान्न प्रेतो जायते नरः

ਜੋ ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰੇਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 46

प्रेता ऊचुः । श्रुताश्च विविधा धर्माः पृच्छामो दुःखिता मुने । येन वै जायते प्रेतस्तन्नो वद महामते

ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅਸੀਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਸੁਣੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ—ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸੋ।”

Verse 47

ब्राह्मण उवाच । शूद्रान्नेन तु भुक्तेन ब्राह्मणेन विशेषतः । म्रियते ह्युदरस्थेन स वै प्रेतो भवेन्नरः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ—ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਨ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ ਉਸ ਅੰਨ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 48

मातरं पितरं भ्रातॄन्भगिनीं सुतमेव च । अदृष्टदोषांस्त्यजति स प्रेतो जायते नरः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾਵਾਂ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੱਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰੇਤ (ਭਟਕਦੀ ਆਤਮਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 49

अयाज्ययाजनाच्चैव याज्यस्य च विवर्जनात् । रतो वै शूद्रसेवासु स प्रेतो जायते नरः

ਜੋ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਰਹੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

न्यासापहर्ता मित्रध्रुक्शूद्रपाकरतः सदा । विस्रंभघाती कूटस्थः स प्रेतो जायते नरः

ਜੋ ਅਮਾਨਤ ਹੜਪੇ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦਗਾ ਕਰੇ, ਸਦਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ, ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਪਟ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ—ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 51

ब्रह्महा गोघ्नकः स्तेनः सुरापो गुरुतल्पगः । भूमिकन्यापहर्त्ता च स प्रेतो जायते नरः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਗੋ-ਹੰਤਾ, ਚੋਰ, ਮਦਿਰਾਪਾਨੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਆਰੀ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

सामान्यां दक्षिणां लब्ध्वा एक एव निगूहति । नास्तिकीभावनिरतः स वै प्रेतोभिजायते

ਰਿਵਾਜੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜੇ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਏ (ਸਾਂਝੀ ਨਾ ਕਰੇ) ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

एवं ब्रुवाणे विप्रेन्द्र आकाशे दुंदुभिस्वनः । पुष्पवृष्टिः पपातोर्व्यां देवैर्मुक्ता सहस्रशः

ਇਉਂ ਬੋਲਦਿਆਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ।

Verse 54

प्रेतानां तु विमानानि आगतानि समंततः । अस्य विप्रस्य संभाषात्पुण्यसंकीर्तनेन च

ਫਿਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਲਈ ਵਿਮਾਨ ਆ ਪਹੁੰਚੇ; ਇਸ ਵਿਪ੍ਰ ਦੀ ਸੰਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸੰਕੀਰਤਨ (ਪੁੰਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ।

Verse 55

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सतां संभाषणं कुरु । यदि ते श्रेयसा कार्यं गंगासुत अतंद्रितः

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਸ਼ਣ ਕਰ। ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ-ਸ਼੍ਰੇਯ (ਸਰਵੋਤਮ ਭਲਾਈ) ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਗੰਗਾ-ਸੁਤ, ਤੂੰ ਅਤੰਦਰਿਤ ਰਹਿ।

Verse 56

तिलकं सर्वधर्मस्य पञ्चप्रेतकथामिमाम् । पठेल्लक्षं योऽस्य कुले न प्रेतो जायते नरः

‘ਪੰਜ ਪ੍ਰੇਤਾਂ’ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸਭ ਧਰਮ ਦਾ ਤਿਲਕ, ਅਰਥਾਤ ਪਵਿਤ੍ਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਖ ਵਾਰ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰੇਤ ਨਹੀਂ ਜੰਮਦਾ।

Verse 57

शृणोति वाप्यभीक्ष्णं वा श्रद्धया परयान्वितः । भक्त्या समन्वितो वापि न प्रेतो जायते नरः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਵਾਰੰਵਾਰ—ਉੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 58

भीष्म उवाच । अंतरिक्षे किमर्थं तु पुष्करं परिकीर्त्यते । मुनिभिर्धर्मशीलैश्च लभ्यते तत्कथं त्विह

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਸ਼ੀਲ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ?’

Verse 59

येन तल्लभ्यते लब्धं लब्धं चैव फलप्रदम् । तन्मे सर्वं समाचक्ष्व कौतुकादेव पृच्छतः

‘ਜਿਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣ ਕੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕੌਤੁਹਲ ਵਸ਼ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ।’

Verse 60

पुलस्त्य उवाच । ऋषिकोटिस्समायाता दक्षिणापथवासिनी । स्नानार्थं पुष्करे राजन्पुष्करं च वियद्गतम्

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੱਖਣਾਪਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਕਰੋੜ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨਾਨ ਲਈ ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਏ; ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ਗਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਮਾਨੋ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਉਠ ਗਿਆ।’

Verse 61

मत्वाते मुनयः सर्वे प्राणायामपरायणाः । ध्यायमानाः परं ब्रह्म स्थिता द्वादशवत्सरान्

ਇਉਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 62

ब्रह्मा महर्षयस्तत्र देवास्सेन्द्रास्समागताः । ऋषयोंतर्हिताः प्रोचुर्नियमांस्ते सुदुष्करान्

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਤਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਿਯਮ ਉਚਾਰੇ—ਜੋ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਸਨ।

Verse 63

आकारणं पुष्करस्य मंत्रेण क्रियतां द्विजाः । आपोहिष्ठेति तिसृभिरृग्भिः सांनिध्यमेष्यति

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰੋ; “ਆਪੋ ਹਿ ਸ਼ਠਾ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਿਗਵੇਦੀ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 64

अघमर्षणजप्येन भवेद्वै फलदायकम् । विप्रैर्वाक्यावसाने तु सर्वैस्तैस्तु तथा कृतम्

ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸੂਕਤ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 65

कृतेन पुण्यतां प्राप्ता ये निदेशाच्च ते द्विजाः । गर्हिता धर्मशास्त्रेषु ते विप्रा दक्षिणोत्तराः

ਜੋ ਦਵਿਜ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਐਸੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਉਹ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਹਨ—ਉਹ ‘ਦਕਸ਼ਿਣੋੱਤਰ’ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।

Verse 66

ये चान्ये पार्वतीयाश्च श्राद्धेनार्हंति केतनम् । एतस्मात्कारणाद्राजन्वियत्येवं समास्थितम्

ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਭੇਟ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 67

कार्तिक्यां पुष्करं स्नानात्पूततामभियच्छति । ब्रह्मणा सहितं राजन्सर्वेषां पुण्यदायकम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸਹਿਤ ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 68

तत्रागतास्तु ये वर्णाः सर्वे ते पुण्यभाजनाः । द्विजैस्तुल्या न संदेहो विना मंत्रेण ते नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਵੇਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ।

Verse 69

आग्नेयं तु यदा ऋक्षं कार्तिक्यां भवति क्वचित् । महती सा तिथिर्ज्ञेया स्नाने दाने तथोत्तमा

ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਅਗਨੇਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਆ ਪਵੇ, ਉਹ ਤਿਥੀ ਮਹਾਨ ਜਾਣੀਏ—ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਤਮ।

Verse 70

यदा याम्यं तु भवति ऋक्षं तस्यां तिथौ क्वचित् । तिथिः सापि महापुण्या यतिभिः परिकीर्तिता

ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਉਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਯਾਮ੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਆ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਿਥੀ ਵੀ ਮਹਾ-ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਯਤੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 71

प्राजापत्यं यदा ऋक्षं तिथौ तस्यां नराधिप । सा महाकार्तिकी प्रोक्ता देवानामपि दुर्लभा

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਕਾਰਤਿਕੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ।

Verse 72

यदा चार्के गुरौ सोमे वारेष्वेतेषु वै त्रिषु । त्रीण्येतानि च ऋक्षाणि स्वयं प्रोक्तानि ब्रह्मणा

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਐਤਵਾਰ, ਵੀਰਵਾਰ ਜਾਂ ਸੋਮਵਾਰ ਹੋਵੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਕਸ਼ਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 73

अत्राश्वमेधिकं पुण्यं स्नातस्य भवति ध्रुवम् । दानमक्षयतां याति पितॄणां तर्पणं तथा

ਇੱਥੇ ਜੋ ਭਕਤ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਅਖੁੱਟ ਫਲ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਤਰਪਣ ਵੀ ਅਟੱਲ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

विशाखासु यदा भानुः कृत्तिकासु च चंद्रमाः । स योगः पुष्करो नाम पुष्करेष्वतिदुर्लभः

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੰਯੋਗ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ-ਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ।

Verse 75

अंतरिक्षावतीर्णे तु तीर्थे पैतामहे शुभे । स्नानं येऽत्र करिष्यंति तेषां लोका महोदयाः

ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਅਵਤਰਿਤ ਹੋਏ ਸ਼ੁਭ ਪੈਤਾਮਹ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਉਤਥਾਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰੇ।

Verse 76

न स्पृहांतेन्यपुण्यस्य कृतस्याप्यकृतस्य च । करिष्यंति महाराज सत्यमेतदुदाहृतम्

ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਗੇ; ਇਹੀ ਸੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 77

तीर्थानां प्रवरं तीर्थं पृथिव्यामिह पठ्यते । नास्मात्परं पुण्यतीर्थं लोकेषु नृप पठ्यते

ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 78

कार्तिक्यां तु विशेषेण पुण्या पापहरा शुभा । उदुंबरवनात्तस्मादागता च सरस्वती

ਪਰੰਤੂ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਅਤਿ ਪੁਨੀਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਉਦੁੰਬਰ-ਵਨ ਤੋਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 79

तया तत्पूरितं तीर्थं पुष्करं मुनिसेवितम् । दक्षिणे शिखरं भाति पर्वतस्याविदूरतः

ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਤੀਰਥ—ਮੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਅਤਿ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਚਮਕਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 80

नीलांजनचयप्रख्यं वर्णतो नीलशाद्वलम् । तया तच्छिखरं तस्य खस्थितं पुष्करं यथा

ਉਹ ਨੀਲੇ ਅੰਜਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ—ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਨੀਲਿਆ ਘਾਹਲੀ ਚਮਕ ਨਾਲ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ।

Verse 81

प्रावृट्काले वियत्पूर्णं घनवृंदमिवोच्छ्रितम् । कदंबपुष्पगंधाढ्यं कुटजार्जुनभूषितम्

ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਕੁਟਜ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 82

रथमार्गमिवारोढुं रवेस्तच्छिखरं स्थितम् । वृत्तैस्सपुलकैस्स्निग्धैः स्त्रीणामिव पयोधरैः

ਉਹ ਚੋਟੀ ਇਉਂ ਖੜੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਬਣੀ ਹੋਵੇ—ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੀ, ਰੋਮਾਂਚ ਵਰਗੀਆਂ ਉਭਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚਿਕਣੀ; ਜਿਵੇਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਤਨ।

Verse 83

श्रीफलैः शिखरं भाति समन्तात्सुमनोहरैः । गुंजद्भिः षट्पदकुलैः समंतादुपशोभितम्

ਸਮੰਤੋਂ ਸੁਮਨੋਹਰ ਸ਼੍ਰੀਫਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 84

कोकिलारावरुचिरं शिखि केका रवाकुलम् । शृंगे मनोहरे तस्मिन्नुद्गतासु मनोरमा

ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਿਖਰ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਰੁਚਿਕਰ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਕੇਕਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਮੋਹਕ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਕੁਮਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 85

पुण्यापुण्यजलोपेता नदीयं ब्रह्मणस्सुता । वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता चोत्तरामुखी

ਇਹ ਨਦੀ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਂਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਚੰਡ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰਮੁਖੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 86

गत्वा ततो नातिदूरात्पुनर्याति पराङ्मुखी । ततः प्रभृति सा देवी प्रसन्ना प्रकटास्थिता

ਉਥੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਮੁੜ ਗਈ, ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹੀ।

Verse 87

अन्तर्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया । कनका सुप्रभा चैव नन्दा प्राची सरस्वती

ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਕੰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਨਕਾ, ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਨੰਦਾ, ਪ੍ਰਾਚੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 88

पंचस्रोताः पुष्करेषु ब्रह्मणा परिभाषिता । तस्यास्तीरे सुरम्याणि तीर्थान्यायतनानि च

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਨੋਹਰ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਆਯਤਨ (ਧਾਮ) ਵੀ ਹਨ।

Verse 89

संसेवितानि मुनिभिः सिद्धैश्चापि समंततः । तेषु सर्वेषु भविता धर्महेतुः सरस्वती

ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਧਰਮ ਦੀ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਬਣੇਗੀ।

Verse 90

हाटकक्षितिगौरीणां तत्तीर्थेषु महोदयम् । दानं दत्तं नरैः स्नातैर्जनयत्यक्षयं फलम्

ਹਾਟਕ, ਕ੍ਸ਼ਿਤੀ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਉਤਥਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

धान्यप्रदानं प्रवरं वदंति तिलप्रदानं च तथा मुनींद्राः । यैस्तेषु तीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतु प्रवरं प्रदिष्टम्

ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਨ ਦਾ ਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਲ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ। ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ-ਪੁਣ ਦਾ ਉੱਤਮ ਕਾਰਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 92

प्रायोपवेशं प्रयतः प्रयत्नाद्यस्तेषु कुर्यात्प्रमदा पुमान्वा । तीर्थेपि संयोज्य मनोपि चेत्थं भुंक्ते फलं ब्रह्मगृहे यथेष्टम्

ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਇਸਤਰੀ ਜਾਂ ਪੁਰਖ ਸੱਚੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ (ਮਰਨ-ਉਪਵਾਸ) ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜੇ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 93

तस्योपकंठे म्रियते हि यैस्तु कर्मक्षयात्स्थावरजंगमैश्च । ते चापि सर्वे सकलं प्रसह्य लभंति यज्ञस्य फलं दुरापम्

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ—ਚਾਹੇ ਥਾਵਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਜੰਗਮ—ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਦੇ ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਦੁਰਲੱਭ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 94

ततस्तु सा धर्मफलारणी च जन्मादिदुःखार्दितचेतसां तु । सर्वात्मना चारुफला सरस्वती सेव्या प्रयत्नात्पुरुषैर्महानदी

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਨਦੀ ਸਰਸਵਤੀ—ਧਰਮ-ਫਲਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੀ—ਜਨਮ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਸੇਵਣਯੋਗ ਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 95

तत्र ये सलिलं पूतं पिबंति सततं नराः । न ते मनुष्या देवास्ते जगत्यामिह संस्थिताः

ਉੱਥੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।

Verse 96

यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च यत्फलं प्राप्यते द्विजैः । तदत्र स्नानमात्रेण शूद्रैरपि स्वभावजैः

ਯਜ੍ਞ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਦ੍ਵਿਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਫਲ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ—ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

दर्शनात्पुष्करस्यापि महापातकिनोपि ये । तेपि तत्पापनिर्मुक्ताः स्वर्गं यांति तनुक्षये

ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਵੀ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 98

तत्रोपवासी यज्ञस्य पुंडरीकस्य यत्फलम् । तत्प्राप्नोति नरः क्षिप्रमल्पायासेन पुष्करे

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁੰਡਰੀਕ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ शीਘ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 99

माघमासे तिलान्यस्तु प्रयच्छति च स द्द्विजे । यथाशक्ति च भक्त्या च स विष्णुभवने वसेत्

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 100

तत्रोपवासं स्नानं च पंचगव्याशनं तथा । यः करोति नरः सोपि देहांते स्वर्गमाप्नुयात्

ਉਥੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦਾ ਸੇਵਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੀ ਦੇਹ-ਅੰਤ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 101

वसंति तत्समीपस्था येपि तस्करजातयः । तेपि तस्यानुभावेन स्वर्यांति च न संशयः

ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਭਾਵੇਂ ਚੋਰਾਂ ਦੀ ਜਾਤਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 102

ये पुनः शूद्रवृत्तिस्थास्त्रिरात्रोपोषिता नराः । प्रयच्छंति द्विजेष्वर्थं ब्रह्मशक्तिसमन्विताः

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਧੰਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 103

ते मृता यानमारूढाः पद्मासनचतुर्भुजाः । ब्रह्मणा सह सायुज्यं प्राप्नुवंत्यपुनर्भवम्

ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਕਮਲ-ਆਸਨ ਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਪੁਨਰਭਵ—ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ—ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 104

गंगोद्भेदं यत्र गंगा संप्राप्ता सरितां वराम् । सरस्वतीं द्रष्टुकामा सांत्वार्थे प्रोद्गतांऽबरात्

ਉੱਥੇ ‘ਗੰਗੋਦ੍ਭੇਦ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲਈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਭਰ ਆਈ।

Verse 105

तत्र गत्वा पयःपूतं सुरसिद्धनिषेवितम् । सारस्वतं च विमलं विद्याधरगणार्चितम्

ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ (ਮਨੁੱਖ) ਸਰਸਵਤ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ, ਨਿਰਮਲ, ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਚਿਤ।

Verse 106

पीतमेकांजलिमितं येनाप्तं तेन तत्परं । अवलोक्य दिशं पूर्वामाह गंगे सखि त्वया

ਇੱਕ ਹੀ ਅੰਜਲੀ-ਭਰ ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਉਹ ਉਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਜਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਹੇ ਗੰਗੇ, ਸਖੀ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ…”

Verse 107

एकाकिनी वियुक्तास्मि क्व यास्येहमबांधवा । तां विज्ञाय ततो गंगा रुदंतीं शोककर्शिताम्

“ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਹਾਂ, ਵਿਛੁੜ ਗਈ ਹਾਂ; ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?” ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਗੰਗਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ।

Verse 108

पूर्वदेशात्समायाता द्रष्टुं तां दीनमानसाम् । दृष्ट्वा च तां महाभागां परिष्वज्य तु पीडिताम्

ਪੂਰਬ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਭਾਗਾ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।

Verse 109

नेत्रे प्रमृज्य चैतस्याः प्राह गंगा वचस्तदा । मा रोदीस्त्वं महाभागे दुःष्करं ते कृतं सखि

ਤਦ ਗੰਗਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੋਂਝ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਤੂੰ ਨਾ ਰੋ; ਸਖੀਏ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।”

Verse 110

देवकार्यं यदन्येन कर्तुं शक्येत नैव हि । एतस्मात्ते महाभागे द्रष्टुं देवाः समागताः

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਦੇਵਤਾ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 111

एषां च क्रियतां पूजा वाङ्मनः काय कर्मणा । सरस्वती सुरेंद्राणां कृत्त्वा पूजा विधिक्रमम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਵਿਧੀ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਾਧਿਆ।

Verse 112

क्रमेण ब्रह्मजा पश्चात्संगता तु सखीजनम् । ज्येष्ठमध्यमयोर्मध्ये संगमो लोकविश्रुतः

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੀ। ਜੇਠੀ ਅਤੇ ਮੱਧਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਮਿਲਾਪ-ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 113

पश्चान्मुखी ब्रह्मसुता जाह्नवी तु उदङ्मुखी । ततस्ते विबुधाः सर्वे पुष्करं ये समागताः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 114

विदित्वा दुष्करं कर्म तस्या स्तुतिमकारयन् । त्वं बुद्धिस्त्वं मतिर्लक्ष्मीस्त्वं विद्या त्वं गतिः परा

ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਰਚਵਾਈ: “ਤੂੰ ਬੁੱਧੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮਤਿ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਵਿਦਿਆ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈਂ।”

Verse 115

त्वं श्रद्धा त्त्वं परा निष्ठा बुद्धिर्मेधा रतिः क्षमा । त्वं सिद्धिस्त्वं स्वधा स्वाहा त्वं पवित्रं मतं महत्

ਤੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਮੇਧਾ, ਰਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਿੱਧੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸ੍ਵਧਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈਂ—ਜੋ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਯ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 116

संध्या रात्रिः प्रभा भूतिर्मेधा श्रद्धा सरस्वती । यज्ञ विद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभना

ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ, ਪ੍ਰਭਾ, ਭੂਤੀ, ਮੇਧਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ; ਯਜ੍ਞ-ਵਿਦਿਆ, ਮਹਾਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯ-ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਨ ਹਨ।

Verse 117

आन्वीक्षिकी तु या वार्ता दंडनीतिश्च कथ्यते । नमोस्तु ते पुण्यजले नमः सागरगामिनि

ਜੋ ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ‘ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ‘ਵਾਰਤਾ’ ਨਾਮਕ ਵਿਆਵਹਾਰਿਕ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ‘ਦੰਡਨੀਤੀ’ ਰਾਜਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਪੁੰਨ੍ਯ ਜਲ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਸਾਗਰਗਾਮਿਨੀ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 118

नमस्ते पापनिर्मोके नमो देवि जगत्प्रिये । एवं स्तुता हि सा देवी दिव्या स्वार्थपरायणैः

ਹੇ ਪਾਪ-ਮੋਚਨੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ।

Verse 119

एवं सा प्राङ्मुखी तत्र स्थिता देवी सरस्वती । सर्वतीर्थमयी देवी सर्वामरसमन्विता

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਖੜੀ ਸੀ—ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਰੂਪਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅਮਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਦੇਵੀ।

Verse 120

प्राची सेति बुधैर्ज्ञेया ब्रह्मणो वचनं तथा । तत्र शुद्धावटंनाम तीर्थं पैतामहं स्मृतम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਾਣਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪ੍ਰਾਚੀ’ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਸ਼ੁੱਧਾਵਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 121

दर्शनेनापि वै तस्य महापातकिनोपि ये । भोगिभोगान्समश्नंति विशुद्धा ब्रह्मणोंतिके

ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ, ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਭੋਗੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 122

प्रायोपवेशं ये तत्र प्रकुर्वंति नरोत्तमाः । ते मृता ब्रह्मयानेन दिवं यांत्यकुतोभयाः

ਉੱਥੇ ਜੋ ਨਰੋਤਮ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ (ਮਰਨ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਯਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਿਡਰ, ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਭੀ ਭਯ ਰਹਿਤ।

Verse 123

तत्राल्पमपि यैर्दानं दत्तं ब्रह्मविदात्मनाम् । जन्मांतरशतं तेषां तैर्दत्तं भावितात्मनाम्

ਉੱਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨ ਦਾਤਾ ਲਈ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਪੁੰਨ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਾਨ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 124

खण्डस्फुटितसंस्कारं तत्र कुर्वन्ति ये नराः । ते ब्रह्मलोकमासाद्य मोदन्ते सुखिनस्सदा

ਉੱਥੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਜਾਂ ਖੰਡਿਤ ਹੋਏ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 125

योऽत्र पूजाजपोहोमः कृतो भवति देहिनाम् । अनन्तं तत्फलं सर्वं ब्रह्मभक्तिरतात्मनाम्

ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਵੀ ਪੂਜਾ, ਜਪ ਜਾਂ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫਲ ਅਨੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 126

तत्र दीपप्रदानेन ज्ञानचक्षुरतींद्रियः । प्राप्नोति धूपदानेन स्थानं ब्रह्मनिषेवितम्

ਉੱਥੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੀੰਦ੍ਰਿਯ ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਲੋਕ/ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 127

अथ किं बहुनोक्तेन संगमे यत्प्रदीयते । तदनंतफलं प्रोक्तं जीवतो वा मृतस्य च

ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਸੰਗਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੀਉਂਦੇ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਵੀ।

Verse 128

स्नानाज्जपात्तथा होमादनंतफलसाधकम् । रामेणागत्य वै तत्र पिंडं दशरथस्य च

ਸਨਾਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੁਆਰਾ ਅਨੰਤ ਫਲ ਸਿਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਆਏ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਲਈ ਵੀ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 129

दत्तं श्राद्धं तत्र तेन मार्कंडेयेन दर्शिते । तत्र वापी चतुःकोणा तत्र पिंडप्रदा नराः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਸਥਾਨ ਦਿਖਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਚੌਕੋਣੀ ਵਾਪੀ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 130

हंसयुक्तेन यानेन सर्वे यांति त्रिविष्टपम् । तस्यां वाप्यां तु वै ब्रह्मा पितृमेधं चकार ह

ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਪੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ।

Verse 131

यज्ञं यज्ञविदां श्रेष्ठः समाप्तवरदक्षिणम् । वसवः पितरो ज्ञेया रुद्राश्चैव पितामहाः

ਯਜ੍ਞ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਸੁ ਪਿਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਪਿਤਾਮਹ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।

Verse 132

आदित्याश्च ततस्तेषां विहिताः प्रपितामहाः । त्रिविधा अपि आहूय पुनरुक्ता विरिंचिना

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਦਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਵਿਧ ਭੇਦ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾ ਕੇ ਵਿਰਿੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 133

भवद्भिः पिंडदानाद्यं ग्राह्यमत्र स्थितैस्सदा । यत्कृतं पितृकार्यं च तदनंतफलं भवेत्

ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਸਦਾ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 134

वृत्यर्थं पितरस्तेषां तुष्टाश्चैव पितामहाः । लभंते तर्पणात्तृप्तिं पिंडदानात्त्रिविष्टपम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 135

तस्मात्सर्वं परित्यज्य प्राचीने पिंडदो भवेत् । दत्वा पुत्रः प्रयत्नेन पितॄन्सर्वांश्च तर्पयेत्

ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।

Verse 136

प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभूतं प्रतिष्ठितम् । आदितीर्थं तदित्युक्तं दर्शनादपि मुक्तिदम्

ਪ੍ਰਾਚੀਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਆਦਿ-ਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 137

स्पृष्ट्वा तु सलिलं तत्र मुच्यते जन्मबंधनात् । अवगाहनाद्ब्रह्मणोऽसौ भवत्यनुचरः सदा

ਉੱਥੇ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ (ਡੁੱਬਕੀ) ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅਨੁਚਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 138

आदितीर्थे नरः स्नात्वा यः प्रदद्यात्समाधिना । अन्नमल्पमपि प्रायः प्रायशस्स्वर्गमाप्नुयात्

ਆਦਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਅੰਨ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 139

यस्तत्र ब्रह्मभक्तानां नरः स्नात्वा ददेद्धनम् । कृसेरणापि हेम्ना च स स्वर्गे मोदते सुखी

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ—ਭਾਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਜਿੰਨੀ ਰੇਖਾ ਵਰਗਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 140

प्राचीसरस्वती तत्र नरैः किं मृग्यते परम् । तस्यां स्नानात्फलं तृप्त्यै तपोयज्ञादिलक्षणम्

ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਉੱਚਾ ਲਾਭ ਲੱਭਦੇ ਹਨ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਐਸਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇਵੇ—ਤਪ, ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਰਗਾ।

Verse 141

ये पिबंति नराः पुण्यां प्राचीं देवीं सरस्वतीम् । न ते नराः सुरा ज्ञेया मार्कंडेयर्षिरब्रवीत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਤਭੂਮੀ ਦੇ ਨਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ; ਇਹ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 142

सरस्वती नदीं प्राप्य न स्नाने नियमः क्वचित् । भुक्ते वा न च वा भुक्ते दिवा वा यदि वा निशि

ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਨਿਯਮ-ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ—ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਖਾਧਾ, ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ।

Verse 143

तत्तीर्थं सर्वत्तीर्थानां प्राचीनं प्रवरं स्मृतत् । पापघ्नं पुण्यजननं प्राणिनां परिकीर्तितम्

ਉਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਪੁੰਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 144

ये पुनर्भावितात्मानस्तत्र स्नात्वा जनार्दनम् । पूजयन्ति यथाशक्ति ते प्रयांति त्रिविष्टपम्

ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸੁਰਲੋਕ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 145

देवानां प्रवरो विष्णुस्तेन यत्र सरस्वती । सेविता तत्परं तीर्थं क्षितौ ब्रह्मसुतोऽब्रवीत्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ—ਇਉਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 146

ततस्तस्मान्महातीर्थं मन्यमाना महोदयम् । मंदाकिनीमुदीक्षंती स्थिता तत्र सरस्वती

ਫਿਰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਤੀਰਥ ਮੰਨਦਿਆਂ—ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਉਨੱਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਸਰਸਵਤੀ ਉਥੇ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਦੀ ਹੋਈ।

Verse 147

तत्तीर्थं सर्वतीर्थानां परं स्वायंभुवोऽब्रवीत् । मंदाकिन्यासमं यत्र प्राप्य पुण्यसमागमम्

ਉਹ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮ ਹੈ—ਇਉਂ ਸ੍ਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਮਈ ਸੰਗਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 148

तत्रस्थाने स्थिता देवैः स्तुता देवी सरस्वती । मत्वा चैकाकिनीं तां तु दीनास्यां दीनमानसां

ਉਸ ਥਾਂ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਖੜੀ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ; ਪਰ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਦਿੱਸੀ—ਮੁਖ ਉਦਾਸ, ਮਨ ਵਿਹਲ—ਦੁੱਖੀ ਸਮਝੀ ਗਈ।

Verse 149

सखीं तदाऽसृजद्ब्रह्मा रूपिणीं विमलेक्षणाम् । हरिणीं हरिरप्याशु जज्ञे कमललोचनाम्

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਕ ਸਖੀ ਰਚੀ—ਰੂਪਵਤੀ, ਨਿਰਮਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ। ਅਤੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਹਰিণੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।

Verse 150

वज्रिणीमपि देवेशो वज्रपाणिर्विसृष्टवान् । सुकुरंगरुचिं देवो नीलकंठो वृषध्वजः

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜ੍ਰਪਾਣੀ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਵੀ ਵਜ੍ਰਿਣੀ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਅਤੇ ਨੀਲਕੰਠ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸੁਕੁਰੰਗਰੁਚਿ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 151

सखीं संजनयामास सरस्वत्यास्त्रिलोचनः । विलोक्यमाना सा राजन्सखीभिः सुरसुंदरी

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਲਈ ਇਕ ਸਖੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਾਈ। ਉਹ ਸੁਰ-ਸੁੰਦਰੀ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਸਭ ਦੀ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੀ ਰਹੀ।

Verse 152

प्रहृष्टा यातुमारब्धा देवादेशान्महानदी । ततः सखीभिः सार्द्धं सा प्राचीनागंतुमुद्यता

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਮਹਾਨਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਈ।

Verse 153

सरस्वती समस्तानां तासां श्रेष्ठतमा स्मृता । प्राचीसरस्वतीतोयं ये पिबंति मृगा भुवि

ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮ੍ਰਿਗ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ…

Verse 154

तेपि स्वर्गं गमिष्यंति यज्ञैर्द्विजवरा यथा । चिंतामणिरिवात्रैषा प्राची ज्ञेया सरस्वती

ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਸਵਰਗ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀ ਸਰਸਵਤੀ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਵਰਗੀ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ।

Verse 155

तथा कामफलस्येयं हेतुभूता महानदी । दक्षिणां दिशमालोक्य पुनः पश्चान्मुखी गता

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਹਾਨਦੀ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੀ। ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਵਹਿ ਗਈ।

Verse 156

उक्ता तया तथा गंगा दिशं प्राचीं व्रजस्व ह । विस्मर्तव्या न चाहं ते व्रज देवि यथागतम्

ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਗੰਗਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹਾਂ, ਤੂੰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਾ। ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਈ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਾ।”