Adhyaya 30

Verse 1

भीष्म उवाच । यज्ञपवर्तमासाद्य विष्णुना प्रभविष्णुना । पदानि चेह दत्तानि किमर्थं पदपद्धतिः

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਰੱਖੇ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ‘ਪਦਪੱਧਤੀ’, ਅਰਥਾਤ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ?

Verse 2

कृता वै देवदेवेन तन्मे वद महामते । कतमो दानवस्तेन विष्णुना दमितोत्र वै

ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕਥਾ ਦੱਸੋ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ?

Verse 3

कृत्वा वै पदविन्यासं तन्मे शंस महामुने । स्वर्लोके वसतिर्विष्णोर्वैकुंठेऽस्य महात्मनः

ਚਰਨ-ਵਿਨਿਆਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਚ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰੋ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਬਾਰੇ।

Verse 4

स कथं मानुषे लोके पदन्यासं चकार ह । देवलोकेषु वै देव देवाः सेंद्रपुरोगमाः

ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪੈਰ ਧਰ ਕੇ ਆਇਆ? ਅਤੇ ਦੇਵ-ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵ, ਇੰਦਰ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।

Verse 5

तपसा महता ब्रह्मन्भक्ता ये सततं प्रभुम् । श्रीवराहस्य वसतिर्महर्ल्लोके प्रकीर्तिता

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਭਗਤ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਵਾਸ-ਧਾਮ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 6

नृसिंहस्य तथा प्रोक्ता जनलोके महात्मनः । त्रिविक्रमस्य वसतिस्तपोलोके प्रकीर्तिता

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਨਰਸਿੰਹ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਨਿਵਾਸ-ਧਾਮ ਤਪੋਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 7

लोकानेतान्परित्यज्य कथं भूमौ पदद्वयम् । क्षेत्रे पैतामहे चास्मिन्पुष्करे यज्ञपर्वते

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਕਦਮ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਪੈਤਾਮਹ ਖੇਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ, ਯਜ્ઞ-ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ?

Verse 8

पदानि कृतवान्ब्रह्मन्विस्तरान्मम कीर्तय । श्रुतेन सर्वपापस्य नाशो वै भविता ध्रुवम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪਦ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਰਚੇ ਹਨ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਚਾਰਨ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । सम्यक्पृच्छसि भोस्त्वं यत्संशृणु त्वं समाहितः । यथापूर्वं पदन्यासः कृतो देवेन विष्णुना

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਠੀਕ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਨਿਆਸ—ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ—ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ।”

Verse 10

यज्ञपर्वतमासाद्य शिलापर्वतरोधसि । पुरा कृतयुगे भीष्म देवकार्यार्थसिद्धये

ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਯਜ੍ਞਪਰਵਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਲਾ ਪਹਾੜ ਨੇ ਦਰਰਾ ਰੋਕਿਆ ਸੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਫਲ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਹੋਈ।

Verse 11

विष्णुना च कृतं पूर्वं पृथिव्यर्थे परंतप । त्रिदिवं सर्वमानीतं दानवैर्बलवत्तरैः

ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਪਰ ਅਤਿਸ਼ਯ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਦਿਵ—ਸਵਰਗ ਲੋਕ—ਹੀ ਉਠਾ ਲਿਆ।

Verse 12

त्रैलोक्यं वशमानीय जित्वा देवान्सवासवान् । दानवा यज्ञभोक्तारस्तत्रासन्बलवत्तराः

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਥੇ ਦਾਨਵ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਬਣ ਬੈਠੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਅਤਿਸ਼ਯ ਬਲਵਾਨ ਸਨ।

Verse 13

कृता बाष्कलिना सर्वे दानवेन बलीयसा । एवंभूते तदा लोके त्रैलोक्ये सचराचरे

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਲੀਸ਼ਾਲੀ ਦਾਨਵ ਬਾਸ਼੍ਕਲਿਨ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ—ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਸਮੇਤ—ਦਾ ਹਾਲ ਐਸਾ ਹੀ ਸੀ।

Verse 14

परमार्तिं ययौ शक्रो निराशो जीविते कृतः । स बाष्कलिर्दानवेंद्रोऽवध्योयं मम संयुगे

ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਪਰਮ ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। “ਇਹ ਬਾਸ਼ਕਲੀ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਮੇਰੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਵਧ੍ਯ ਤੇ ਅਜਿਤ ਹੈ।”

Verse 15

ब्रह्मणो वरदानेन सर्वेषां तु दिवौकसाम् । तदहं ब्रह्मणो लोके वृतः सर्वैर्दिवौकसैः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦਿਵੌਕਸਾਂ ਲਈ, ਤਦ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।

Verse 16

व्रजामि शरणं देवं गतिरन्या न विद्यते । एवं विचिंत्य देवेंद्रो वृतः सर्वैर्दिवौकसैः

“ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ।” ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਦਿਵੌਕਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।

Verse 17

जगाम त्वरितो भीष्म यत्र देवः पितामहः । ब्रह्मणः स पदं प्राप्य वृतस्तैश्च दिवौकसैः

ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ! ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਿਵੌਕਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।

Verse 18

अब्रवीज्जगतः कार्यं प्राप्तामापदमुत्तमाम् । किं न जानासि वै देव यतो नो भयमागतम्

ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਆਪਦਾ ਆ ਪਈ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ! ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹ ਭਯ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ?”

Verse 19

दैत्यैर्यदाहृतं सर्वं वरदानाच्च ते प्रभो । कथितं वै मया सर्वं बाष्कलेश्च दुरात्मनः

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਬਾਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕਰਤੂਤ ਵੀ।

Verse 20

क्रियतां चाविलंबेन पिता त्वं नः पितामहः । तत्त्वं चिंतय देवेश शांत्यर्थं जगतस्त्विह

ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ; ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈਂ, ਸਾਡਾ ਪਿਤਾਮਹ ਵੀ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼, ਜਗਤ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।

Verse 21

तेषां च पश्यतां किंचिच्छ्रौतस्मार्तादिकाः क्रियाः । न प्रावर्तन्त हानिस्तु तैरस्माकं दिनेदिने

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਤੇ ਨਿਯਤ ਆਚਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ; ਉਲਟ, ਉਹਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।

Verse 22

यथा हि प्राकृतः कश्चित्स्वार्थमुद्दिश्य भाषते । विज्ञाप्यसे तथास्माभिर्निरस्तोपकृतैः सदा

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੀ—ਸਦਾ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ—ਤੈਨੂੰ ਅਰਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

Verse 23

यद्येनोपकृतं यस्य सहस्रगुणितं पुनः । यो न तस्योपकाराय तत्करोति वृथा मतिः

ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਕੀਮਤੀ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਉਪਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

Verse 24

तस्योपकारदग्धस्य निस्त्रपस्यासतः पुनः । नरकेष्वपि संवासस्तस्य दुष्कृतकारिणः

ਉਸ ਨਿਰਲੱਜ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਅਪਰਾਧੀ ਲਈ—ਜੋ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜ ਗਿਆ—ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁੜ ਵਾਸ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।

Verse 25

नैतावतैव साधुत्वं कृते यातु प्रतिक्रिया । स्वार्थैकनिष्ठबुद्धीनामेतन्नापि प्रवर्तते

ਕੇਵਲ ਬੁਰਾਈ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧੁਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਾਰਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ।

Verse 26

यद्यस्य नाभवत्स्थानं जगतो ह्यत्र दुःखदं । शतधा हृदयं दीर्णं तन्न तृप्तिमुपागतम्

ਜੇ ਇੱਥੇ ਜਗਤ ਲਈ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਆਸਰਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਟ ਕੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਪਹੁੰਚਦਾ।

Verse 27

तत्र वा यत्र गंतास्मि निमग्नानुद्धरस्व नः । उपायकथनेनास्य येन तेजः प्रवर्तते

ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵਾਂ—ਉੱਥੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਸਾਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਾਂ, ਉੱਪਰ ਕੱਢ ਲੈ। ਉਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

यथाख्यातं मया दृष्टं जगत्तत्स्थमवेक्ष्य ताम् । निःस्वाध्यायवषट्कारं निवृत्तोत्सवमंगलम्

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਤਸਵ ਤੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਵੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 29

त्यक्ताध्ययनसंयोगं मुक्तवार्ता परिग्रहम् । दंडनीत्या परित्यक्तं श्वासमात्रावशेषितम्

ਉਸ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਬੰਧ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਸੰਸਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਦੰਡ-ਨੀਤੀ ਵਾਲਾ ਬਲਾਤਕਾਰਕ ਰਾਜ-ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਕੇਵਲ ਸ਼ਵਾਸ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 30

जगदार्तिमपि प्राप्तं पुनः कष्टतरां दशां । एतावता हि कालेन वयं ग्लानिमुपागताः

ਜਗਤ ਭੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠਿਨ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇੰਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਅਸੀਂ ਕਲਾਂਤਤਾ ਅਤੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।

Verse 31

ब्रह्मोवाच । जानामि बाष्कलिं तं तु वरदानाच्च गर्वितम् । अजेयं भवतां मन्ये विष्णुसाध्यो भविष्यति

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਉਸ ਬਾ਷ਕਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਅਹੰਕਾਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਜੇਯ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।”

Verse 32

निरुध्य संस्थितो ब्रह्मा भावं तत्वमयं तदा । समाधिस्थस्य तस्यैव ध्यानमात्राच्चतुर्भुजः

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤਦ ਤੱਤ੍ਵ-ਮਯ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ; ਉਸੇ ਧਿਆਨ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 33

स्तोकेनैव हि कालेन चिंत्यमानः स्वयंभुवा । आजगाम मुहूर्तेन सर्वेषामेव पश्यताम्

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ—ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ—ਉਹ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ।

Verse 34

विष्णुरुवाच । भो भो ब्रह्मन्निवर्त्तस्व ध्यानादस्मान्निवारितः । यदर्थमिष्यते ध्यानं सोहं त्वां समुपागतः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੋ! ਹੋ! ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋਵੋ। ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 35

ब्रह्मोवाच । महाप्रसाद एषोऽत्र स्वामिनो हि प्रदर्शनम् । कस्यान्यस्य भवेच्चैषा चिन्ता या जगतः प्रभो

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੈ—ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ। ਹੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਰ ਕਿਸ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?”

Verse 36

ममैव तावदुत्पत्तिर्जगदर्थे विनिर्मिता । जगदेतत्त्वदर्थीयं तत्त्वतो नास्ति विस्मयः

ਮੇਰੀ ਉਤਪੱਤੀ ਭੀ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਹੈ; ਤੱਤਵਤಃ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।”

Verse 37

भवता पालनं कार्यं संहरेद्रुद्र एव तु । एवंभूते जगत्यस्मिन्शक्रस्यास्य महात्मनः

ਤੈਨੂੰ ਪਾਲਣ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੰਹਾਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚੇ ਹੋਏ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਇਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।”

Verse 38

हृतं राज्यं बाष्कलिना त्रैलोक्यं सचराचरम् । भृत्यस्य क्रियतां साह्यं मंत्रदानेन केशव

“ਮੇਰਾ ਰਾਜ—ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ, ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ—ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਛੀਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ।”

Verse 39

वासुदेव उवाच । भवतो वरदानेन अवध्यः स तु सांप्रतम् । बुद्धिसाध्यः स वै कार्यो बंधनादिह दानवः

ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤੇਰੇ ਵਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ, ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾਨਵ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ-ਯੁਕਤ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਪਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ।

Verse 40

वामनोहं भविष्यामि दानवानां विनाशकः । मया सह व्रजत्वेष बाष्कलेस्तु निवेशनम्

“ਮੈਂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰਾਂਗਾ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲੋ—ਬਾਸ਼ਕਲ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ।”

Verse 41

तत्र गत्वा वरं त्वेष मदर्थे याचतामिमम् । वामनस्यास्य विप्रस्य भूमे राजन्पदत्रयम्

ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗੋ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਮਨ (ਬੌਨੇ) ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਗਾਂ ਜਿਤਨੀ ਭੂਮੀ ਦਾ ਦਾਨ ਮੰਗਣਾ।

Verse 42

प्रयच्छस्व महाभाग याच्ञैषा तु मया कृता । शक्रेणोक्तो दानवेंद्रो दद्यात्स्वमपि जीवितम्

“ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਹ ਦਾਨ ਦੇ ਦਿਓ—ਇਹ ਯਾਚਨਾ ਮੈਂ ਆਪ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਤਾਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਦੇ ਦੇਵੇ।”

Verse 43

गृह्य प्रतिग्रहं तस्य दानवस्य पितामह । तं बध्वा च ततो यत्नात्कृत्वा पातालवासिनम्

ਉਸ ਦਾਨਵ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਿ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਦਾ ਵਾਸੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 44

सौकरं रूपमास्थाय वधार्थं च दुरात्मनः । भविष्यामि न संदेहो व्रज शक्र त्वरान्वितः

ਵਰਾਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਚਲਾ ਜਾ।

Verse 45

विरराम तमुक्त्वैवमंतर्द्धानं गतश्च वै । अथ कालांतरे विष्णावदितेर्गर्भतां गते

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ—ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੰਬੰਧੀ ਅਦਿਤੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਈ—

Verse 46

निमित्तान्यतिघोराणि प्रादुर्भूतान्यनेकशः । समस्तजगदाधारे विष्णौ गर्भत्वमागते

ਜਦੋਂ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਤਦ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।

Verse 47

शोभनं हि तदा जातं निमित्तं चैवमूर्जितम् । मालतीकुसुमानां तु सुगंधः सुरभिर्ववौ

ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ: ਮਾਲਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਸਭ ਪਾਸੇ ਮਹਿਕ ਛਾ ਗਈ।

Verse 48

अथ विहितविधानं कालमासाद्य देवस्त्रिदशगणहितार्थं सर्वभूतानुकंपी । विमल विरल केशश्चंद्रशंखोदयश्रीरदितितनयभावं देवदेवश्चकार

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵ ਨੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਭਾਵ ਧਾਰਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਕੇਸ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਹੌਲੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਇਆ।

Verse 49

अवतरति च विष्णौ सिद्धदेवासुराणामनिमिषनयनानां विप्रसेदुर्मुखानि । अतिविरतरजोभिर्वायुभिः संवहद्भिर्दिनमपि च तदासीज्जन्म विष्णोः सुगर्भे

ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਤਰੇ, ਤਾਂ ਸਿੱਧਾਂ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਨਿਮਿਸ਼ ਸਨ—ਦੇ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਧੂੜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵੀ ਨਰਮ ਨਰਮ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਵੀ ਮੰਗਲਮਯ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ।

Verse 50

अदितिरजनगर्भा सापि देवी प्रयांती नतजघनभरार्त्ता मंदसंचाररम्या । अलसवदनखेदं पांडुभावं वहंती गुरुतरमवगाढं गर्भमेवोद्वहंती

ਅਦਿਤੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਤੇਜਸਵੀ ਗਰਭ ਧਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀ; ਭਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਿਤੰਬ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੰਦ ਚਾਲ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਂਡੁਰਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ, ਅਤਿ ਭਾਰੀ ਗਰਭ ਹੀ ਢੋ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 51

ततः प्रविष्टे खलु गर्भवासं नारायणे भूतभविष्ययोगात् । विनापदं प्राप्तमनोरथानि भूतानि सर्वाणि तदा बभूवुः

ਫਿਰ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਦੋਂ ਨਾਰਾਇਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਰਭਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵ ਅਪਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 52

समीरणो वाति च मंदमंदं पतत्सु वर्षेषु नगोद्भवेषु । विविक्तमार्गेषु दिगंतरेषु जनेषु वै सत्यमुपागतेषु

ਸਮੀਰਣ ਮੰਦ ਮੰਦ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਝਰਦੀ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਦਿਗੰਤਰਾਂ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 53

विमुच्यमाने गगने रजोभिः शनैश्शनैर्नश्यति चांधकारे । उदरांतर्गते विष्णौ द्रोहबुद्धिस्तदाभवत्

ਜਦੋਂ ਧੂੜ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵੀ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਮਿਟਣ ਲੱਗਾ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੇਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ-ਬੁੱਧੀ ਉੱਭਰੀ।

Verse 54

तां निशामय राजेंद्र देवमातुर्यथाक्रमम् । किमनुक्रमणेनैव लंघयामि त्रिविष्टपम्

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦੇਵਮਾਤਾ ਨੂੰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਨਿਹਾਰ। ਕੇਵਲ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ—ਤੇਤੀਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ—ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸਮੇਟ ਸਕਾਂ?

Verse 55

बाष्कलिं दानवेंद्रं तं कुर्यां पातालवासिनम् । शक्रस्य तु मया दत्तं धनं लावण्यमेव च

ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਦਾਨਵਿੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ-ਵਾਸੀ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਮੈਂ ਧਨ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਲਾਵਣ੍ਯ—ਸੌੰਦਰ੍ਯ ਵੀ।

Verse 56

दानवानां विनाशाय एकैव प्रभवाम्यहम् । क्षिपामि शरजालानि चक्रयानान्यनेकशः

ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਵਾਰੰਵਾਰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਸੁੱਟਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਚੱਕਰ-ਸਮਾਨ ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 57

गदाव्रातांश्च विविधान्दानवानां विनाशने । विबुधान्देवलोकस्थानधोभूमेस्तु दानवान्

ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਗਦਾਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਬੁਧਾਂ (ਦੇਵਾਂ) ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਅਧੋਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 58

करोमि कालयोगेन तत्तु कार्यं व्रतेन मे । निस्सृता सहसा वाणी वक्त्रमेवाभिसंस्थिता

ਕਾਲ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅਚਾਨਕ ਵਾਣੀ ਨਿਕਲ ਪਈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆ ਟਿਕੀ।

Verse 59

येनेदं चिन्त्यते पूर्वं यन्न दृष्टं न च श्रुतम् । बंधं वै दनुमुख्यस्य कृतं कोपेन पश्य मे

ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਧਾਰੀ—ਜੋ ਨਾ ਕਦੇ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ। ਵੇਖੋ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 60

कश्यपाय पुरा दत्तं धनं लावण्यमेव च । किमयं विगतोत्साहो वायवोथ समाकुलाः

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਹੁਣ ਉਹ ਉਤਸਾਹ-ਹੀਨ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਕਿਉਂ ਇੰਨੀ ਵਿਗੜੀਆਂ ਤੇ ਵਿਹਲੀਆਂ ਹਨ?

Verse 61

भ्रमतीव हि मे दृष्टिर्मैतद्रूपं प्रचिंतितम् । आविष्टा किमहं वच्मि केनाप्यसदृशं वचः

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਡੋਲਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੈਂ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਵੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ—ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇ ਅਤੁਲ ਬਚਨ?

Verse 62

विकल्पवशमापन्नाऽभीक्ष्णं हृदिममर्श सा । दधार दिव्यं वर्षाणां सहस्रं दिव्यमीश्वरम्

ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਾਰੰਬਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮਨਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 63

ततः समभवत्तस्यां वामनो भूतवामनः । जातेन येन चक्षूंषि दानवानां हृतानि वै

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਮਨ—ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਾਮਨ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਰ ਲਏ ਗਏ।

Verse 64

जातमात्रे ततस्तस्मिन्देवदेवे जनार्दने । नद्यः स्वच्छांबुवाहिन्यो ववौ गंधवहोऽनिलः

ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਪਲ ਨਦੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਹਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ-ਭਰੀ ਪਵਨ ਚੱਲ ਪਈ।

Verse 65

कश्यपोपि सुखं लेभे तेन पुत्रेण भास्वता । सर्वेषां मानसोत्साहस्त्रैलोक्यांतरवासिनाम्

ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਕਰਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਭੀ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਆਨੰਦ ਜਾਗ ਉਠਿਆ।

Verse 66

संजातमात्रे तु ततो जनाधिपजनार्दने । स्वर्गलोके दुंदुभयो विनेदुस्तैश्च ताडिताः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਉਸੇ ਪਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਜਾਏ ਹੋਏ ਨਗਾਰੇ ਗੂੰਜ ਉਠੇ।

Verse 67

अतिप्रहर्षात्तु जगत्त्रयस्य मोहश्च दुःखानि च नाशमीयुः । जगो च गन्धर्वगणोतिमात्रं भावस्वरैर्भर्तृविमिश्रिताश्च

ਅਤਿ ਉਲਾਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਮਹਾ ਕੋਲਾਹਲ ਉਠਿਆ—ਭਾਵ-ਭਰੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 68

सुराङ्गनाश्चापि च भावयुक्ता नृत्यंति तत्राप्सरसां समूहाः । तथैव विद्याधरसिद्धसंघा विमानयानैर्मुदिता भ्रमंति

ਉੱਥੇ ਭਾਵ-ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸੁਰਾਂਗਨਾਵਾਂ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਹੀ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸੰਘ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 69

वदंति सत्यानृतकार्यनिर्णयं तथाभिरंगं प्रतिदर्शयंति । गायंति गेयं विनिवृत्तरागा मुहुर्मुहुर्दुःखसुखप्रभूताः

ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਗਾਉਣਯੋਗ ਹੈ ਉਹੀ ਗਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੁੜ ਮੁੜ—ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ।

Verse 70

नृत्यंति वै स्वर्गगताश्च ते तु धर्मार्जितं स्वर्गमितो व्रजंति । इति विगतविषादे निर्मले जीवलोके तिमिरनिकरमुक्ता निर्वृतिं प्राप्तुकामाः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਵਿਸਾਦ ਰਹਿਤ—ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 71

तत्रोचुः केचिदुर्व्यां जयजय भगवन्संप्रहृष्टाश्च केचित् । त्वेवं प्रोक्तप्रणादैरविरल मनसश्चानुवादैस्तथान्यैः । ध्यायंतेन्ये निगूढं जननभय जरामृत्युविच्छेदहेतो । रित्येवं कृत्स्नमासीज्जगदिदमखिलं सर्वतः संपृहृष्टम्

ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ, “ਜੈ ਜੈ, ਹੇ ਭਗਵਨ!”, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਟੁੱਟ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਨਾਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੁਹਾਡੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਗੂੜ੍ਹ ਅੰਤਰਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭਯ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 72

परमासाद्य यं विष्णुं ब्रह्माह जगतः कृते । जातोयं भवतामर्थे वामनो यदपीश्वरः

ਉਸ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਵਾਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।”

Verse 73

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च एष एव महेश्वरः । एष वेदाश्च यज्ञाश्च स्वर्गश्चैष न संशयः

ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁ; ਇਹੀ ਇਕੱਲਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਵੇਦ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਹਨ—ਅਤੇ ਇਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 74

विष्णुव्याप्तमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । एकः स तु पृथ्क्त्वेन स्वयंभूरिति विश्रुतः

ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਇਕੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਨੇਕ ਭੇਦਾਂ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ‘ਸਵਯੰਭੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 75

यथार्थवर्णके स्थाने विचित्रः स्फाटिको मणिः । ततो गुणवशात्तस्य स्वयंभोरनुवर्त्तनम्

ਜਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਦਭੁਤ ਸਫ਼ਟਿਕ ਮਣੀ ਉਸੇ ਰੰਗ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਵਯੰਭੂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਤੇ ਸਾਮੰਜਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

यथा हि गार्हपत्योग्निरन्यसंज्ञां पुनर्व्रजेत् । लभेत संज्ञां भगवान्ब्राह्मादिषु तथा ह्यसौ

ਜਿਵੇਂ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਗਨੀ ਮੁੜ ਹੋਰ ਨਾਮ-ਸੰਜ्ञਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਤੇ ਪਦਵੀਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

सर्वथा वामनो देवो देवकार्यं करिष्यति । एवं चिंतयतां तेषां भावितानां दिवौकसाम्

“ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਮਨ ਦੇਵਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰੇਗਾ।” ਇਉਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦਿਵੌਕਸ—ਸੁਰਗਵਾਸੀ—ਮਨੋਂ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 78

जगाम शक्रसहितो बाष्कलेश्च निवेशनम् । दूरादेव च तां दृष्ट्वा पुरीं तस्य समावृताम्

ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਉਹ ਬਾਸ਼ਕਲ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਪੁਰੀ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 79

पांडुरैः खगमागम्यैः सर्वरत्नोपशोभितैः । शोभितां भवनैर्मुख्यैस्सुविभक्तमहापथैः

ਉਹ ਨਗਰੀ ਫਿੱਕੇ-ਧਵਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਛਟਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਮੁੱਖ ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਵੰਡ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਪਥਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 80

नित्यप्रभिन्नैर्मातंगैरंजनाचलसन्निभैः । देवनागकुलोत्पन्नैः शतसंख्यैर्विराजिताम्

ਉਹ ਨਗਰੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ—ਸਦਾ ਮਸਤ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ, ਅੰਜਨਾਚਲ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਨਾਗ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ।

Verse 81

निर्मांसगात्रैस्तुरगैरल्पकर्णैर्मनोजवैः । दीर्घग्रीवाक्षिकूटैश्च मनोज्ञैरुपशोभिताम्

ਉਹ ਨਗਰੀ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਪਤਲੇ, ਕੰਨ ਛੋਟੇ, ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸਨ; ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਉਭਰੇ ਨੇਤਰ-ਕੋਠਿਆਂ ਵਾਲੇ।

Verse 82

पद्मगर्भसुवर्णाभाः पूर्णचंद्रनिभाननाः । संल्लापोल्लापकुशलास्तत्र वेश्याः सहस्रशः

ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੇਸ਼ਿਆਵਾਂ ਸਨ—ਕਮਲ-ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਸੁਵਰਨੀ ਆਭਾ ਵਾਲੀਆਂ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਸੰਵਾਦ ਤੇ ਖੇਡ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ।

Verse 83

न तत्पुण्यं न सा विद्या न तच्छिल्पं न सा कला । बाष्कलेर्न पुरेऽस्याथ निवासं प्रतिगच्छति

ਨਾ ਉਹ ਪੁੰਨ, ਨਾ ਉਹ ਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਉਹ ਸ਼ਿਲਪ, ਨਾ ਉਹ ਕਲਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਭੀ ਬਾਸ਼ਕਲ ਦੀ ਇਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।

Verse 84

उद्यानशतसंबाधं समाजोत्सवमालिनि । अन्विते दनुमुख्यैश्च सर्वैरंतकवर्जितैः

ਸੈਂਕੜੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਸਮਾਜਿਕ ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਹ ਨਗਰ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਦਨੁ-ਜਨਮੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸਭ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਭੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨ।

Verse 85

वीणावेणुमृदंगानां शब्दैः सर्वत्र नादिते । सदा प्रहृष्टा दनुजा बहुरत्नोपशोभिताः

ਹਰ ਥਾਂ ਵੀਣਾ, ਬਾਂਸੁਰੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੇ ਸੁਰ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ; ਦਨੁਜ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ।

Verse 86

क्रीडमानाः प्रदृश्यंते मेराविव यथामराः । ब्रह्मघोषो महांस्तत्र दनुवृद्धैरुदीरितः

ਉੱਥੇ ਉਹ ਖੇਡਦੇ-ਕੂਦਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਨੁ ਦੇ ਵృద్ధ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ “ਬ੍ਰਹਮਾ!” ਦਾ ਮਹਾਨ ਘੋਸ਼ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 87

साज्यधूमेन चाग्नीनां वायुना नष्टकिल्बिषे । सुगंधधूपविक्षेप सुरभीकृतमारुते

ਘੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ, ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਵਾਯੂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਧੂਪ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਹਵਾ ਮਹਿਕ ਉਠੀ।

Verse 88

सुगंधिदनुजाकीर्णे पुरे तस्मिंस्तु बाष्कलि । त्रैलोक्यं तु वशे कृत्वा सुखेनास्ते स दानवः

ਹੇ ਬਾਸ਼ਕਲਿ, ਉਸ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦਨੁਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਾਨਵ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 89

तत्रस्थः पालयन्नास्ते त्रैलोक्यं सचराचरं । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवादी जितेंद्रियः

ਉਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ—ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ—ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣੂ, ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ, ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 90

सुदर्शः पूर्वदेवानां नयानयविचक्षणः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दीनानामनुकंपकः

ਸੁਦਰਸ਼, ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਕਰਨਯੋਗ ਤੇ ਅਕਰਨਯੋਗ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਭਕਤ, ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਸਰਾ, ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ।

Verse 91

वेदमंत्रप्रभूत्साह सर्वशक्तिसमन्वितः । षाड्गुण्यविषयोत्साहः स्मितपूर्वाभिभाषितः

ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਹਾਨ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਉਹ ਛੇ ਰਾਜਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਫਿਰ ਬੋਲਦਾ ਸੀ।

Verse 92

वेदवेदांगतत्वज्ञो यज्ञयाजी तपोरतः । न च दुःशीलनिरतः स सर्वत्राविहिंसकः

ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਕ ਹੈ।

Verse 93

मान्यमानयिता शुद्धः सुमुखः पूज्यपूजकः । सर्वार्थविदनाधृष्यः सुभगः प्रियदर्शनः

ਉਹ ਮਾਨਯੋਗਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗਾਂ ਦਾ ਪੂਜਕ ਹੈ; ਸਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅਧ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, ਸੁਭਾਗਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 94

बहुधान्यो बहुधनो बहुयानश्च दानवः । त्रिवर्गसाधको नित्यं त्रैलोक्ये वरपूरुषः

ਉਹ ਦਾਨਵ ਅਨੇਕ ਅੰਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਧਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਤ ਰਤ ਰਹਿ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 95

स्वपुरीनिलयो नित्यं देवदानवदर्पहा । स चैवं पालयामास त्रैलोक्ये सकलाः प्रजाः

ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 96

नाधमः कश्चिदप्यास्ते तस्मिन्राजनि दानवे । दीनो वा व्यधितो वापि अल्पायुर्वाथ दुःखितः

ਉਸ ਦੈਤ੍ਯ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨੀਚ ਜਾਂ ਅਧਮ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਨਾ ਕੋਈ ਗਰੀਬ, ਨਾ ਰੋਗੀ, ਨਾ ਅਲਪ-ਆਯੁ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁਖੀ।

Verse 97

मूर्खो वा मंदरूपो वा दुर्भगो वा निराकृतः । एवं युतं तं विमलैर्गुणौघैर्दृष्ट्वा च मत्वा च निविष्टबुद्धिं

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਦ ਹੋਵੇ, ਭਾਗਹੀਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਆਦਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਵਿੱਚ)।

Verse 98

प्रसादयन्दैत्यवरं महात्मा पुरंदरस्तं तु दनुप्रधानं । तेजोयुक्तं दानवं तं तपंतमिव भास्करं

ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਦਨੁ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤੇਜਸਵੀ ਦਾਨਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਜੋ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤ ਸੀ।

Verse 99

त्रैलोक्यधारणे शक्तं विस्मितः सोऽभवत्तदा । इंद्रं पुरागतं दृष्ट्वा दानवेंद्राय पार्थिव

ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ (ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤਦ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 100

इदमूचुस्तदागत्वा दानवा युद्धदुर्मदाः । आश्चर्यमिति वै कृत्वा इंद्रोभ्येति पुरीं तव

ਤਦ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਚੰਭਾ ਮੰਨ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰ ਤੇਰੇ ਨਗਰ ਵੱਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 101

एकाकी द्विजमुख्येन वामनेन सह प्रभो । अस्माभिर्यदनुष्ठेयं सांप्रतं नो वदस्व राट्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੋ, ਕੇਵਲ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਮਨ ਦੇ ਨਾਲ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ।

Verse 102

दानवानब्रवीत्सर्वान्पुरे तिष्ठत संकुलं । प्रवेश्यतां देवराजः पूज्यः स तु ममाद्य वै

ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਨਗਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਭੀੜ ਬਣਾਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਦੇਵਰਾਜ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ; ਅੱਜ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 103

एतस्मिन्नेव काले तु वामनः स च वासवः । आगतौ दनुनाथेन प्रेम्णा चैवावलोकितौ

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦ੍ਰ) ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 104

कृतार्थं मन्यतात्मानं प्रणिपातपुरःसरम् । उवाच वचनं राजा दानवानां धुरंधरः

ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਦੇਖ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਰਾਜਾ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 105

अद्य वै त्रिषु लोकेषु नास्ति धन्यतरो मया । योहं श्रियावृतः शक्रं पश्यामि गृहमागतम्

ਅੱਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨਿਆ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 106

अर्थित्वकाम्यया यस्तु मामयं याचयिष्यति । गृहागतस्य तस्याहं दास्ये प्राणानपि ध्रुवम्

ਜੋ ਕੋਈ ਭਿਖਾਰੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ, ਮੰਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਹ ਮੰਗੇ—ਘਰ ਆਏ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਾਂਸ ਤੱਕ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 107

दारान्पुत्रांस्तथागारं त्रैलोक्ये का कथा मम । आगत्य संमुखं तस्य अंकमानीय सादरम्

“ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਘਰ ਵੀ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਕੀ ਹਨ? ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ (ਬੱਚੇ ਨੂੰ) ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 108

परिष्वज्याभिनन्द्यैनं गृहं प्रावेशयत्स्वकम् । तस्य स्वागतमर्घ्याद्यैः कृत्वा पूजां प्रयत्नतः

ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 109

अद्य मे सफलं जन्म पूर्णाः सर्वे मनोरथाः । यस्त्वां पश्यामि शक्राद्य स्वयमेव गृहागतम्

ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਮਨੋਰਥਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ—ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵੋ—ਆਪ ਹੀ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਏ ਹੋਏ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 110

ख्याप्योहं दनुमुख्यानां देवराज त्वया कृतः । आगच्छता मम गृहं पुण्यता तु परा हि मे

ਹੇ ਦੇਵਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪੁੰਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 111

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैस्सम्यगिष्टैस्तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्येत त्वयि दृष्टे पुरंदर

ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਉਹੀ ਫਲ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 112

यत्फलं भूमिदानेन गवां दानेन ऋत्विजे । ममाद्य तत्फलं भूतमथवा राजसूयकम्

ਹੇ ਰਿਤਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਗਊਆਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਫਲ ਮੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਮੈਂ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 113

नाल्पेन तपसा लभ्यं दर्शनं तव वासव । एवं गेहे मया यत्ते प्रियं कार्यं तदुच्यताम्

ਹੇ ਵਾਸਵ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਏ ਹੋ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਹੋਣਾ ਹੈ।

Verse 114

विकल्पोऽन्यो न भवता हृदि कार्यः कथंचन । कृतं च तद्विजानीया यद्यदि स्यात्सुदुष्करं

ਹੇ ਭਦ੍ਰ ਪੁਰਖ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਧਾਰ। ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਜਾਣ ਕਿ ਉਹ ਕਾਰਜ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਿਉਂ ਨ ਦਿੱਸੇ।

Verse 115

पुण्योहं पुण्यतां प्राप्तो दर्शनात्तव शत्रुहन् । यत्ते देव वरैर्वंद्यौ वंदितौ चरणौ मया

ਮੈਂ ਧੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹੰਤਾ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੁਣਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉਹ ਚਰਨ ਵੰਦਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 116

किमागमनकृत्यं ते वद सर्वं मयि प्रभो । अत्याश्चर्यमिदं मन्ये तवागमन कारणं

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਅਤਿ ਅਚੰਭਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।

Verse 117

इंद्र उवाच । जानेहं दनुमुख्यानां प्रधानं त्वां तु बाष्कले । नात्याश्चर्यमिदं भाति त्वयि दृष्टेऽसुरोत्तम

ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬਾਸ਼ਕਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਅਸੁਰੋਤਮ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਤਿ ਅਚੰਭੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।

Verse 118

विमुखा नार्थिनो यांति भवतो गृहमागताः । अर्थिनां कल्पवृक्षोसि दाता चान्यो न विद्यते

ਤੇਰੇ ਘਰ ਆਏ ਹੋਏ ਅਰਥੀ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤੂੰ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 119

प्रभायां सूर्यतुल्योसि गांभीर्ये सागरोपमः । सहिष्णुत्वे धरा चैव श्रिया नारायणोपमः

ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਹੈਂ; ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਾਨ। ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਜਿਹਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੱਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਵਰਗਾ ਹੈਂ।

Verse 120

ब्राह्मणः कश्यपकुले जातोयं वामनः शुभे । प्रार्थितोहमनेनैवं भूमेर्देहि पदत्रयं

ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵੀ! ਕਸ਼੍ਯਪ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਜਨਮਿਆ ਇਹ ਵਾਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—‘ਹੇ ਭੂਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਗ ਦਾਨ ਕਰ।’

Verse 121

ममाग्निशरणार्थाय यत्र कुर्यां मखं त्वहं । तदस्य कारणं कृत्वा अर्थितैषा मम प्रभो

ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਯਜ੍ਞ ਕਰਾਂ—ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹੀ ਬਣਾਓ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 122

लोकत्रयं मेऽपहृतं त्वया विक्रम्य बाष्कले । निर्वृत्तिको निर्धनोस्मि यद्दित्से न तदस्ति मे

ਹੇ ਬਲੀ! ਤੂੰ ਵਿਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਛੀਨ ਲਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਰਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਜੋ ਤੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 123

भवंतं याचयिष्यामि परार्थेनापि चात्मना । अर्थित्त्वेन ममाप्यस्य यद्योग्यं तत्समाचर

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂਗਾ—ਪਰਾਏ ਹਿਤ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭੀ ਯਾਚਕ ਬਣ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਜੋ ਇੱਥੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰ।

Verse 124

जातोसि काश्यपे च त्वं वंशे वंशविवर्द्धनः । दित्यास्त्वं गर्भसंभूतः पिता त्रैलोकपूजितः

ਤੂੰ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਲ ਦਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।

Verse 125

एवंभूतमहं ज्ञात्वा तेन त्वां याचयाम्यहम् । अस्याग्निशरणार्थाय दीयतां भू पदत्रयम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਆਸਰਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਜਿਤਨੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

Verse 126

अतीव ह्रस्वगात्रस्य वामनस्यास्य दानव । भूमिभागे च पारक्ये दातुं न त्वहमुत्सहे

ਹੇ ਦਾਨਵ! ਇਹ ਵਾਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਪਰਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 127

एतदेव मया दत्तं यद्भवानर्थितोसि मे । गुरवो यदि मन्यंते मंत्रिणो वा पदत्रयम्

ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ—ਜੇ ਗੁਰੂਜਨ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਵ੍ਯਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ।

Verse 128

अर्थित्वेन मदीयेन स्वकुले बांधवेपि च । गृहायाते मयि तथा यद्योग्यं तत्समाचर

ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ—ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆਵਾਂ, ਤੂੰ ਜੋ ਯੋਗ ਤੇ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਕਰੀਂ।

Verse 129

यदि ते रुचितं वीर दानवेंद्र महाद्युते । तदस्मै दीयतां शीघ्रं वामनाय महात्मने

ਜੇ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਰੁਚੇ, ਹੇ ਵੀਰ—ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ—ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਦਾਨ ਤੁਰੰਤ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 130

बाष्कलिरुवाच । देवेंद्र स्वागतं तेऽस्तु स्वस्ति प्राप्नुहि मा चिरम् । त्वं समीक्षस्वधात्मानं सर्वेषां च परायणम्

ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਤੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ।

Verse 131

त्वयि भारं समावेश्य सुखमास्ते पितामहः । ध्यानधारणयायुक्तश्चिंतयानः परं पदम्

ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 132

संग्रामैर्बहुभिः खिन्नो जगच्चिंतामपास्य तु । क्षीराब्धिद्वीपमाश्रित्य सुखं स्वपिति केशवः

ਅਨੇਕ ਯੁੱਧਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਕੇਸ਼ਵ, ਜਗਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਟਾਪੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 133

अन्ये च दानवाः सर्वे बलिनः सायुधास्त्वया । असहायेनैव शक्र सर्वेपि विनिपातिताः

ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਵੀ—ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ—ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਡਾਹੇ ਗਏ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 134

आदित्या द्वादशैवेह रुद्रास्त्वेकादशापि वा । अश्विनौ वसवश्चैव धर्मश्चैव सनातनः

ਇੱਥੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ; ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ, ਵਸੁਗਣ, ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ—ਧਰਮਤਾ ਦਾ ਅਨੰਤ ਤੱਤ ਵੀ ਹੈ।

Verse 135

त्वद्बाहुबलमाश्रित्य त्रिदिवे मखभागिनः । त्वया क्रतुशतैरिष्टं समाप्तवरदक्षिणैः

ਤੇਰੇ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਦੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸੌ ਕ੍ਰਤੁ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।

Verse 136

त्वया च घातितो वृत्रो नमुचिः पाकशासन । त्वदाज्ञाकारिणा पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना

ਹੇ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ (ਇੰਦਰ), ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਮੁਚਿ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਹਾਰੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 137

हिरण्यकशिपोर्भ्राता हिरण्याक्षोपि घातितः । हिरण्यकशिपुर्योत्र जङ्घे चारोप्य घातितः

ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਭਰਾ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਵੀ ਸੰਹਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਆਪ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ।

Verse 138

वज्रपाणिनमायांतमैरावणशिरोगतम् । संग्रामभूमौ दृष्ट्वा त्वां सर्वे नश्यंति दानवाः

ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਐਰਾਵਤ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ—ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 139

ये त्वया विजिताः पूर्वं दानवा बलवत्तराः । सहस्रांशेन तत्तुल्यो न भवामि कथंचन

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।

Verse 140

एवंविधोऽसि देवेंद्र मम का गणना भवेत् । मां समुद्धर्तुकामेन त्वयैवागमनं कृतम्

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਤੂੰ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਹੈਂ; ਮੇਰੀ ਕੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਉਧਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ।

Verse 141

करिष्यामि न संदेहो दास्ये प्राणानपि ध्रुवम् । किमर्थं देवराजोक्ता भूमिरेषा त्वया हि मे

ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ। ਪਰ ਦੇਵਰਾਜ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਕਹੀ ਸੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?

Verse 142

इमे दाराः सुता गावो यच्चान्यद्विद्यते वसु । त्रैलोक्यराज्यमखिलं विप्रस्यास्य प्रदीयताम्

“ਇਹ ਪਤਨੀਆਂ, ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਧਨ ਹੈ—ਹਾਂ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰਾਜਸਤਾ ਵੀ—ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।”

Verse 143

अपकीर्तिर्भवेन्मह्यं पूर्वेषां च न संशयः । गृहायातस्य शक्रस्य दत्तं बाष्कलिना न तु

ਜੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਘਰ ਆਏ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ—ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਲਈ ਵੀ—ਅਪਕੀਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 144

अन्योपि योर्थी मे प्राप्तः समे प्रियतरः सदा । भवानत्र विशेषेण विचारं मा कृथाः क्वचित्

ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭੀ ਯਾਚਕ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰੀਂ।

Verse 145

बृहत्त्रपा मे देवेंद्र यद्भूमेस्तु पदत्रयम् । ब्राह्मणस्य विशेषेण प्रार्थितं तु त्वया विभो

ਹੇ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ! ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਲਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਗ ਮੰਗੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 146

दास्ये ग्रामवरानस्य भवतस्तु त्रिविष्टपम् । अश्वान्गजान्भूमिधनं स्त्रियश्चोद्भिन्नचूचुकाः

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਿੰਡ ਦਿਆਂਗਾ; ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਵੀ ਹੋਵੇ—ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਧਨ, ਅਤੇ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਸਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ।

Verse 147

यासां दर्शनमात्रेण वृद्धोपि तरुणायते । ताः स्त्रियो वसुधां चैतां वामनस्य प्रतिग्रहम्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬੁੱਢਾ ਵੀ ਜਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹੀ ਧਰਤੀ, ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਦਾਨ) ਹਨ।

Verse 148

प्रतिदास्यामि देवेन्द्र प्रसादः क्रियतां हि मे । एतावदुक्ते वचने तदा बाष्कलिना नृप

“ਹੇ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।” ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਤਦੋਂ ਬਾਸ਼ਕਲਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 149

पुरोधास्तूशना प्राह दानवेंद्रं तदा वचः । भवान्राजा दानवेंद्र ऐश्वर्येष्टविधे स्थितः

ਤਦ ਪੁਰੋਹਿਤ ਉਸ਼ਨਾ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਦਾਨਵ-ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਇੱਛਿਤ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈਂ।”

Verse 150

युक्तायुक्तं न जानासि देयं कस्य मया क्वचित् । मंत्रिभिः सुसमालोच्य युक्तायुक्तं परीक्ष्य च

ਤੂੰ ਯੋਗ੍ਯ ਤੇ ਅਯੋਗ੍ਯ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜੀ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ੍ਯ-ਅਯੋਗ੍ਯ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ…

Verse 151

प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यत्वं जित्वा देवान्सवासवान् । वाक्यस्यास्यावसानेव भवान्प्राप्स्यति बंधनं

ਤੂੰ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਬਚਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣਗੇ, ਤੂੰ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇਂਗਾ।

Verse 152

य एष वामनो राजन्विष्णुरेव सनातनः । नास्य वै भवता देयं पिता ते घातितः स्वयं

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵਾਮਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਇਸੇ ਨੇ ਆਪ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 153

अयं ते पितृहा प्राप्तो मातृहा बंधुघातकः । वंशोच्छेदकरस्तुभ्यं भूतश्चैव भविष्यति

ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਪਿਤ੍ਰਘਾਤੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਮਾਤ੍ਰਘਾਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੰਧੂਆਂ ਦਾ ਘਾਤਕ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 154

न चैष धर्मं जानाति शक्रादीनां हिते रतः । मायाविना दानवा ये मायया येन निर्जिताः

ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਤਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ; ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

Verse 155

मायया ब्राह्मणं रूपं वामनं च प्रदर्शितम् । अत्र किं बहुनोक्तेन नास्य देयं तु किंचन

ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ—ਅਰਥਾਤ ਵਾਮਨ ਬੌਨਾ—ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 156

मक्षिकापादमात्रं तु भूमिरस्य प्रतिग्रहः । विनाशमेष्यसि क्षिप्रं सत्यंसत्यं मया श्रुतम्

ਉਸ ਤੋਂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਪੈਰ ਜਿੰਨੀ ਭੂਮੀ ਵੀ ਲੈਣਾ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ; ਮੈਂ ਐਸਾ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

Verse 157

गुरुणाप्येवमुक्तस्तु भूयो वाक्यमथाब्रवीत् । धर्मार्थिना मया सर्वं प्रतिज्ञातं गुरो त्विदम्

ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲਾ: “ਹੇ ਗੁਰੂਦੇਵ, ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।”

Verse 158

प्रतिज्ञापालनं कार्यं सतां धर्मः सनातनः । यद्येष भगवान्विष्णुर्नास्ति धन्यतरो मया

ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਣਾ ਕਰਤਵ ਹੈ—ਇਹ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨ੍ਯ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 159

गृह्य प्रतिग्रहं मत्तो यदि देवान्बुभूषति । भूयोपि धन्यतां नीतो देवेनानेन वै गुरो

ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਗੁਰੂ! ਇਸੇ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰੋਂ ਧੰਨਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 160

यं योगिनो ध्यानयुक्ता ध्यायमाना हि दर्शनम् । न लभंते तथा विप्रास्सोयं दृष्टो मयाद्य वै

ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਯੋਗੀ ਧਿਆਨ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹੀ (ਦਿਵ੍ਯ) ਦਰਸ਼ਨ ਅੱਜ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ।

Verse 161

दानानि ये प्रयच्छंति सकुशोदकपाणिना । प्रीयतां भगवान्विष्णुः परमात्मा सनातनः

ਜੋ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।

Verse 162

एवमुक्ते तु वचने अपवर्गस्य भागिनः । यदत्र कार्यकरणे विकल्पो मे बभूव ह

ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਭਾਗੀ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਸ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰਿਆਨਵਿਤੀ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠ ਆਇਆ।

Verse 163

उपदिष्टोस्मि भवता बालत्वे चावधारितम् । शत्रावपि गृहायाते मास्त्वदेयं तु किंचन

ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਾਰ ਲਿਆ: ਜੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਘਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਯੋਗ ਕੁਝ ਵੀ ਰੋਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 164

एतदेव विचिंत्याहं प्राणानपि स्वकान्गुरो । वामनस्य प्रदास्यामि शक्रस्यापि त्रिविष्टपम्

ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਗੁਰੂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ—ਸਵਰਗ—ਵਾਪਸ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 165

अपीडाकारि यद्दानं तद्दानमिह दीयते । पीडाकारि च यद्दानं तद्दानं समलं स्मृतम्

ਜੋ ਦਾਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਦਾਨ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਦਾਨ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਦਾਨ ਮਲਿਨ ਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 166

एतच्छ्रुत्वा गुरुस्तत्र त्रपयाधोमुखः स्थितः । बाष्कलिरुवाच । अर्थिता भवतो देव देया सर्वा धरा मया

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਮੰਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 167

त्रपाकरं भवेन्मह्यं यदस्य भूपदत्रयम् । इंद्र उवाच । सत्यमेतद्दानवेन्द्र यदुक्तं भवता हि मे

“ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਲੱਜਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕਦਮ ਮਿਲਣ।” ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹਾਂ, ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ।”

Verse 168

भूमेः पदत्रयार्थित्वं द्विजेनानेन मे कृतम् । एतावता त्वयं चार्थी मयाप्यस्य कृते भवान्

ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੀ ਅਰਜ਼ਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਅਰਜ਼ਦਾਰ ਬਣਿਆ ਹਾਂ।

Verse 169

दनुपुत्रो याचितोसि वरमेतत्प्रदीयताम् । बाष्कलिरुवाच । पदत्रयं वामनाय देवराज प्रतीच्छ मे

“ਹੇ ਦਨੁ-ਪੁੱਤਰ, ਤੈਥੋਂ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਵਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।” ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਦੇਵਰਾਜ, ਵਾਮਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਪਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।”

Verse 170

तत्र त्वं सुचिरं कालं सुखी सुरपते वस । एवमुक्त्वा बाष्कलिना वामनाय पदत्रयम्

“ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਖੀ ਰਹਿ, ਹੇ ਸੁਰਪਤੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ (ਵਚਨ) ਦਿੱਤਾ।

Verse 171

तोयपूर्वं तदा दत्तं प्रीयतां मे हरिः स्वयम् । दत्ते तु दानवेंद्रेण त्यक्त्वा रूपं च वामनम्

ਤਦ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਰਿ ਆਪ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।” ਦਾਨਵ-ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਹਰਿ ਨੇ ਵਾਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 172

हरिराचक्रमे लोकान्देवानां हितकाम्यया । यज्ञपर्वतमासाद्य गत्वा चैव उदङ्मुखः

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਰਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਣ ਲੱਗੇ। ਯਜ್ಞ-ਪਰਵਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਗਏ।

Verse 173

देवस्य वामचरणे निविष्टो दानवालयः । तत्र क्रमं स प्रथमं ददौ सूर्ये जगत्पतिः

ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਚਰਨ ‘ਤੇ ਆ ਟਿਕਿਆ। ਉੱਥੇ ਜਗਤਪਤੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਪਗ ਸੂਰਜ ‘ਤੇ ਧਰਿਆ।

Verse 174

द्वितीयं च ध्रुवे देवस्तृतीयेन च पार्थिव । ब्रह्मांडस्ताडितस्तेन देवेनाद्भुतकर्मणा

ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਦੇਵ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਆਘਾਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਡਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 175

अंगुष्ठाग्रेण भिन्नेंडे जलं भूरि विनिःसृतम् । प्लावयित्वा ब्रह्मलोकान्सर्वान्लोकाननुक्रमात्

ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਰਗੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡਾ ਫੱਟਿਆ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ।

Verse 176

ध्रुवस्थानं सूर्यलोकं प्लाव्य तं यज्ञपर्वतम् । प्रविष्टा पुष्करं धारा धौत्वा विष्णुपदानि सा

ਉਹ ਧਾਰਾ ਧ੍ਰੁਵ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਯ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਯਜ್ಞ-ਪਰਵਤ ਨੂੰ ਵੀ ਡੁਬੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਦ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।

Verse 177

पदानि यानि जातानि वैष्णवानि धरातले । तत्राश्रमे तु यो गत्वा स्नानं वाप्यां समाचरेत्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੇ ਪਦ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਥੇ ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਪੀ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ,

Verse 178

अश्वमेधफलं तस्य दर्शनादेव जायते । एकविंशगणोपेतो वैकुंठे वासमाप्नुयात्

ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਕੀ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਉਹ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 179

भुक्त्वा तु विपुलान्भोगान्कल्पानां तु शतत्रयम् । तदंते जायते राजा सार्वभौमः क्षिताविह

ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਉਸ ਅਵਧੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਰਵਭੌਮ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 180

तोयधारा तु सा भीष्म अंगुष्ठाग्राद्विनिःसृता । नदी सा वैष्णवी प्रोक्ता विष्णुपादसमुद्भवा

ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ! ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਜਲਧਾਰਾ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ। ਉਹ ਨਦੀ ‘ਵੈਸ਼ਣਵੀ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 181

अनेन कारणेनाभूद्गंगा विष्णुपदी नृप । यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ਇਸੇ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਗੰਗਾ ‘ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਜਿਸ ਨੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 182

अंगुष्ठाग्रक्षतादंडाद्यत्प्रविष्टं जलं शुभम् । प्राप्तं देवनदीत्वं तु यातु विष्णुपदी नदी

ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਘਾਵ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਦੰਡ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੇਵਨਦੀ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ’ ਨਦੀ ਬਣੇ।

Verse 183

देवनद्या तया व्याप्तं ब्रह्मांडं सचराचरम् । विभूतिभिर्महाभाग सर्वानुग्रहकाम्यया

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਉਸ ਦੇਵਨਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨੇਕ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ।

Verse 184

स बाष्कलिर्वामनेन उक्तः पूरय मे क्रमान् । अधोमुखस्तदा जात उत्तरं नास्य विंदति

ਵਾਮਨ ਨੇ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਮੇਰੇ ਕਦਮ ਪੂਰੇ ਕਰ”—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਿਮਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ।

Verse 185

मौनीभूतं तु तं दृष्ट्वा पुरोधा वाक्यमब्रवीत् । स्वाभाविकी दानशक्तिर्न तु स्रष्टुं वयं क्षमाः

ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਦੇਣਾ ਹੈ ਉਹ ਰਚਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।”

Verse 186

यावतीयं धरा देव सा दत्तानेन ते प्रभो । उक्तो बाष्कलिना विष्णुर्यावन्मात्रा वसुंधरा

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੱਦ ਤੇ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ।

Verse 187

या सृष्टा भवता पूर्वं सा मया न च गोपिता । अल्पाभूमिर्भवान्दीर्घो न तु सृष्टेरहं क्षमः

ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚੀ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੀ ਨਾ ਗਈ। ਤੁਸੀਂ ਅਸੀਮ ਹੋ, ਧਰਤੀ ਅਲਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 188

इच्छाशक्तिः प्रभवति प्रभोस्ते देव सर्वदा । निरुत्तरस्तदा विष्णुर्मत्वा तं सत्यवादिनम्

ਹੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਨਿਰੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 189

ब्रूहि दानवमुख्य त्वं कं ते कामं करोम्यहम् । मम हस्तगतं तोयं त्वया दत्तं तु दानव

ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ! ਦੱਸ, ਤੇਰੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਜਲ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਦਾਨਵ।

Verse 190

तेन त्वं वरयोग्योसि वराणां भाजनं शुभं । दास्येहं भवतः काममर्थीयेन वृणुष्व ह

ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਵਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਪਾਤਰ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਨਚਾਹੀ ਇੱਛਾ ਦਿਆਂਗਾ; ਮੰਗ ਲੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।

Verse 191

विज्ञप्तो हि तदा तेन देवदेवो जनार्दनः । भक्तिं वृणोमि देवेश त्वद्धस्तान्मरणं हि मे

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। (ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ:) “ਹੇ ਦੇਵેશ! ਮੈਂ ਭਕਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੇਰੇ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਹੋਵੇ।”

Verse 192

व्रजामि श्वेतद्वीपं ते दुर्लभं तु तपस्विनाम् । आहैवमुक्ते विष्णुस्तं तिष्ठस्वैव युगांतरम्

“ਮੈਂ ਸ਼ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਯੁਗਾਂਤਰ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹੁ।”

Verse 193

वाराहरूपी यदाहं प्रवेक्ष्यामि धरातलम् । तदा हनिष्येहं त्वां तु मदग्रे च यदैष्यसि

ਜਦ ਮੈਂ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ—ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਂਗਾ।

Verse 194

उक्तोथ दानवस्तेन अपासर्प्पत्तदग्रतः । वामनेन समाक्रांताः सर्वे लोकास्तदा नृप

ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਣ ਤੇ ਦਾਨਵ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਾਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਗਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਲੰਘ ਲਿਆ।

Verse 195

असुरैस्तैस्तदा त्यक्तं देवानां सत्यभाषणम् । देवो हृत्वा तु त्रैलोक्यं जगामादर्शनं विभुः

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਬਾਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਹੜਪ ਕਰ ਕੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 196

पातालनिलयश्चापि सुखमास्ते स बाष्कलि । शक्रोपि पालयामास विपश्चिद्भुवनत्रयम्

ਬਾਸ਼ਕਲੀ ਵੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਵੀ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 197

अयं त्रैविक्रमो नाम प्रादुर्भावो जगद्गुरोः । गंगासंभवसंयुक्तस्सर्वकल्मषनाशनः

ਇਹ ਜਗਦਗੁਰੂ ਦਾ ‘ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਇਹ ਸਭ ਕਲਮਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 198

विष्णोः पदानामेषा ते उत्पत्तिः कथिता नृप । यां श्रुत्वा तु नरो लोके सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 199

दुःस्वप्नं दुर्विचिंत्यं च दुःष्करं दुःष्कृतानि च । क्षिप्रं हि नाशमायांति दृष्टे विष्णुपदत्रये

ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਵਿਚਾਰ, ਕਠਿਨ ਬਾਧਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਵੀ—ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ—ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 200

युगानुक्रमशो दृष्ट्वा पापिनो जंतवस्तथा । सूक्ष्मता दर्शिता भीष्म विष्णुना पददर्शने

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਪੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਦ-ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।