Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । नमस्ये सर्वलोकानां विश्वस्य जगतः पतिम् । य इमं कुरुते भावं सृष्टिरूपं प्रधानवित्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰੂਪ ਇਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

लोककृल्लोकतत्वज्ञो योगमास्थाय योगवित् । असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਲੋਕ-ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਧਾਰ ਕੇ—ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਅਚਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤੇ ਚਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 3

तमजं विश्वकर्माणं चित्पतिं लोकसाक्षिणम् । पुराणाख्यानजिज्ञासुर्व्रजामि शरणं विभुम्

ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਅਜਨਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਕਰਤਾ, ਚਿੱਤ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ।

Verse 4

ब्रह्मविष्णुगिरीशेभ्यो नमस्कृत्वा समाहितः । इंद्राय लोकपालेभ्यः सवित्रे च समाधिना

ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਵਿਤ੍ਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਭੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 5

मुनीनां च वरिष्ठाय वसिष्ठाय महात्मने । तद्वक्त्रेभाततपसे जातूकर्ण्याय चाक्षुषे

ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਭੀ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 6

तस्मै भगवते नत्वा वेदव्यासाय वेधसे । पुरुषाय पुराणाय भृगुवाक्यानुवर्तिने

ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਵੇਧਸ ਰੂਪ ਵੇਦਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ।

Verse 7

तस्मादहमुपाश्रौषं पुराणं ब्रह्मवादिनः । सर्वज्ञात्सर्वलोकेषु पूजिताद्दीप्ततेजसः

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਿਆ—ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੈ।

Verse 8

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । महदादिविशेषांतं सृजतीति विनिश्चयः

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਹੀ ਕਾਰਣ-ਸਰੋਤ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਧਾਰੀਆਂ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।

Verse 9

अण्डे हिरण्मये पूर्वं ब्रह्मणः सूतिरुत्तमा । अंडस्यावरणं चाद्भिरपामपि च तेजसा

ਸੁਵਰਨਮਯ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਪਰਮ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅੰਡਾ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਲ ਵੀ ਤੇਜਸ (ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਸਨ।

Verse 10

वायुना तस्य वायोः खात्तद्भूतादित आवृतम् । भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेनावृतो महान्

ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ; ਉਸ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਭੂਤਾਦਿ ਤੱਤ ਨੇ ਆਵਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਨੂੰ ਮਹਤ ਨੇ ਘੇਰਿਆ, ਤੇ ਮਹਤ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ—ਅਪ੍ਰਗਟ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੇ ਢੱਕਿਆ।

Verse 11

प्रादुर्भावश्च लोकानामंड एवोपवर्णितः । नदीनां पर्वतानां च प्रादुर्भावोनुवर्ण्यते

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ-ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦਾ ਵੀ ਹੁਣ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

मन्वंतराणां संक्षेपात्कल्पानां चोपवर्णनम् । ब्रह्मवृक्षलय ब्रह्मप्रजासर्गोपवर्णनम्

ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ; ਤਥਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਲਯ (ਵਿਲੀਨਤਾ) ਦਾ ਹਿਸਾਬ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ।

Verse 13

कल्पानां संचरश्चैव जगतः स्थापनं तथा । शयनं च हरेरप्सु पृथिव्युद्धरणं पुनः

ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਹਰੀ ਦਾ ਅਪਸੁ—ਕੌਸਮਿਕ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 14

दशधा जन्मसंचारो भृगुशापेन केशवे । सन्निवेशो युगादीनां सर्वाश्रमविभाजनम्

ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਉੱਤੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਈ।

Verse 15

स्वर्गस्थानविभागश्च मर्त्यानां स्वर्गचारिणां । पशूनां पक्षिणां चैव संभवः परिकीर्त्तितः

ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਤਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 16

तथा निर्वचनं कल्पं स्वाध्यायस्य परिग्रहः । प्रतिसर्गाः पुनः प्रोक्ता ब्रह्मणो बुद्धिपूर्वकाः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਦਾ ਨਿਰੁਕਤ ਅਰਥ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ (ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ) ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੁੜ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ।

Verse 17

त्रयोन्येऽबुद्धिपूर्वास्ते तथा लोकानकल्पयत् । ब्रह्मणो वदनेभ्यश्च भृग्वादीनां समुद्भवः

ਉਹ ਤਿੰਨ (ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਜੀਵ) ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਇਆ।

Verse 18

कल्पयोरंतरं प्रोक्तं प्रतिसंधिश्च सर्गयोः । भृग्वादीनामृषीणां च प्रजासर्गोपवर्णनम्

ਦੋ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਦਾ ਜੋੜ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ—ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ (ਸੰਤਾਨ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 19

वसिष्ठस्य च ब्रह्मर्षेर्ब्रह्मत्त्वं परिकीर्त्तितम् । स्वायंभुवस्य च मनोस्ततश्चाप्यनुकीर्तनम्

ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ—ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਪਦ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਅੱਗੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 20

उक्तो नाभेर्विसर्गश्च रजसश्च महात्मनः । द्वीपानां च समुद्राणां पर्वतानां च कीर्तनम्

ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸਰਗ ਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਜਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਵੀਪਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕੀਰਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 21

द्वीपभेदसमुद्राणामन्तर्भावश्च सप्तसु । कीर्त्यन्ते योजनाग्रेण ये च तत्र निवासिनः

ਸੱਤ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵੀਪਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤर्भਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ, ਯੋਜਨ ਮਾਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

तदीयानि च वर्षाणि नदीभिः पर्वतैः सह । जंबूद्वीपादयो द्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः

ਉਸ ਦੇ ਵਰਸ਼-ਖੰਡ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਆਦਿ ਦਵੀਪ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 23

अंडस्यांतस्त्विमेलोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी । सूर्याचंद्रमसोश्चारो ग्रहाणां ज्योतिषां तथा

ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ—ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਚਲਣ ਵੀ।

Verse 24

कीर्त्यते ध्रुवसामर्थ्यात्प्रजानां च शुभाशुभम् । ब्रह्मणा निर्मितः सौरः स्यंदनोर्थवशात्स्वयम्

ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਸਾਮਰਥ੍ਯ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 25

कल्पितो भगवांस्तेन प्रसर्पति दिवाकरः । सूर्यादीनां स्यंदनानां ध्रुवादेव प्रवर्त्तनं

ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵਾਕਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

Verse 26

कल्पितः शिंशुमारश्च यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः । संभवांते च संहारः संहारांते च संभवः

ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਮਾਰ ਨਾਮਕ ਦਿਵ੍ਯ ਆਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁੱਛ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 27

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च । न शक्यं विस्तराद्वक्तुमित्युक्तं च समासतः

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 28

अतीतानागतानां वै समं स्वायंभुवेन तु । मन्वंतरेषु देवानां प्रजेशानां च कीर्तनम्

ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਅਨਾਗਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ (ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ) ਦੇ ਵਰਣਨ।

Verse 29

नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यंतिकः स्मृतः । त्रिविधः सर्वभूतानां कल्पितः प्रतिसंचरः

ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਾਰ-ਲੀਲਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਲਯ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਲਪਿਤ ਹੈ।

Verse 30

अनावृष्टिर्भास्कराच्च घोरः संवर्त्तकानलः । मेघाश्चैकार्णवा ये तु तथा रात्रिर्महात्मनः

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਭਿਆਨਕ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤਕ ਅਗਨੀ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਜਵਾਲਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਘ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ।

Verse 31

संध्यालक्षणमुद्दिष्टं तथा ब्राह्मं विशेषतः । भूतानां चापि लोकानां सप्तानामनुवर्णनम्

ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਵਰਣ; ਨਾਲ ਹੀ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਵਰਨ ਹੈ।

Verse 32

संकीर्त्यं ते मया चात्र पापानां रौरवादयः । सर्वेषामेव सत्वानां परिणामविनिर्णयः

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਰিণਾਮ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਣਯ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 33

ब्रह्मणः प्रतिसर्गश्च सर्वसंहारवर्णनम् । कल्पेकल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयः

ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ (ਪੁਨਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਅਤੇ ਸਰਵ-ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਭੀ ਸੰਖਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

सुसंख्याय च बुद्ध्वा वै ब्रह्मणश्चाप्यनित्यताम् । दौरात्म्यं चैव भोगानां संसारस्य च कष्टताम्

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਅਨਿੱਤ ਹੈ, ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਕਠਿਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ,

Verse 35

दुर्ल्लभत्वं च मोक्षस्य वैराग्याद्दोषदर्शनम् । व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्वं ब्रह्मणि संस्थितम्

ਮੋਖਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦਿਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

नानात्व दर्शनात्सुस्थस्ततस्तदभिवर्त्तते । ततस्तापत्रयातीतो विरूपाख्यो निरंजनः

ਨਾਨਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸੁਸਥ ਅਤੇ ਸੰਯਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ (ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ) ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਤਾਪ-ਤ੍ਰਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਰੰਜਨ ‘ਵਿਰੂਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

आनंदं ब्रह्मणः प्राप्तो न बिभेति कुतश्चन । इति कृत्य समुद्देशः प्रमाणस्योपवर्णितः

ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਆਧਾਰ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 38

कीर्त्यंते जगतो यत्र सर्गप्रलयविक्रियाः । प्रवृत्तिश्चापि भूतानां निवृत्तीनां फलानि च

ਉਥੇ (ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ) ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਰ-ਪਰਿਵਰਤਨਾਵਾਂ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ—ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

प्रादुर्भावो वसिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च । सौदासान्निग्रहस्तस्य विश्वामित्रकृतेन च

(ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ) ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੌਦਾਸ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ—ਰੋਕਿਆ ਜਾਣਾ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ।

Verse 40

पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यन्त्यां यथा विभोः । जज्ञे पितॄणां कन्यायां व्यासश्चापि यथा मुनिः

ਹੇ ਵਿਭੂ! ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯੰਤੀ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦਾ ਜਨਮ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕਨਿਆ ਤੋਂ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਦਾ ਜਨਮ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਵੀ ਕਥਿਤ ਹੈ।

Verse 41

शुकस्य च यथा जन्म पुत्रस्य सह धीमतः । पराशरस्य विद्वेषो विश्वामित्रकृतो यथा

ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧਤਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 42

वसिष्ठसंभृतश्चाग्निर्विश्वामित्रजिघांसया । संधानहेतोर्विभुना जीर्णः कण्वेन धीमता

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲੀ ਅਗਨੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਾਰਨ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਸੰਧਾਨ ਲਈ, ਵਿਭੂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਧੀਮਾਨ ਕਣ੍ਵ ਨੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 43

देवेन विप्रा विप्राणां विश्वामित्रहितैषिणा । एकं वेदं चतुःपादं चतुर्धा पुनरीश्वरः

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ—ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਹਿਤਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ—ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਦ, ਚਤੁਰਪਾਦ ਪੂਰਨ, ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 44

यथा बिभेद भगवान् व्यासः सर्वेष्वनुग्रहात् । तस्य शिष्यप्रशिष्यैश्च शाखाभेदाः पुनः कृताः

ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਭੇਦ ਰਚੇ।

Verse 45

प्रयागे मुनिवर्यैश्च यथा पृष्टः स्वयं प्रभुः । कृष्णेन चानुशिष्टास्ते मुनयो धर्मकांक्षिणः

ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਮੁਨਿਵਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਆਕਾਂਛਾ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।

Verse 46

एतत्सर्वं यथातत्वमाख्यातं द्विजसत्तमाः । मुनीनां धर्मनित्यानां लोकतंत्रमनुत्तमम्

ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਤੱਤ ਰੂਪ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿੱਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਿਤ, ਲੋਕ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਲੋਕ-ਤੰਤਰ ਹੈ।

Verse 47

ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुलस्त्याय महात्मने । पुलस्त्येनाथ भीष्माय गंगाद्वारे प्रभाषितम्

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਫਿਰ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ (ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ) ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 48

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्व्वपापप्रणाशनम् । कीर्तनं श्रवणं चास्य धारणं च विशेषतः

ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਧੰਨ ਹੈ, ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਗਾਇਨ, ਇਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।

Verse 49

सूतेनानुक्रमेणेदं पुराणं संप्रकाशितम् । ब्राह्मणेषु पुरा यच्च ब्रह्मणोक्तं सविस्तरम्

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ; ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 50

पादमस्य विदन्सम्यग्योधीयीत जितेंद्रियः । तेनाधीतं पुराणं स्यात्सर्वं नास्त्यत्र संशयः

ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਪੁਰਖ ਜੇ ਇਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਭਾਗ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ; ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਪੁਰਾਣ ਪੜ੍ਹਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 51

यो विद्याच्चतुरो वेदान्सांगोपनिषदो द्विजः । पुराणं च विजानाति यः स तस्माद्विचक्षणः

ਜੋ ਦਵਿਜ ਚਾਰੋਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਗ-ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਲਵੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੇ, ਉਹੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੱਚਾ ਵਿਵੇਕੀ ਹੈ।

Verse 52

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति

ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੋਸ਼ਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ ਅਲਪ-ਸ਼੍ਰੁਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ: “ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਗਲਤ ਅਰਥ ਲਾ ਕੇ ਵਿਗਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।”

Verse 53

अधीत्य चैकमध्यायं स्वयं प्रोक्तं स्वयंभुवा । आपदः प्राप्य मुच्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्

ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਉਚਾਰਿਆ ਇਕੋ ਅਧਿਆਇ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਫ਼ਤਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

पुरा परंपरां वक्ति पुराणं तेन वै स्मृतम् । निरुक्तिमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੁਰਾਣ’ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

ऋषयोह्यब्रुवन्सूतं कथं भीष्मेण सङ्गतः । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः पुलस्त्यो भगवानृषिः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਭੀਸ਼ਮ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਇਆ?”

Verse 56

दुर्लभं दर्शनं यस्य नरैः पापसमन्वितैः । अत्याश्चर्यमिदं सूत क्षत्रियेण कथं मुनिः

“ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੂਤ—ਇੱਕ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁਨੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ?”

Verse 57

आराधितो बृहद्भूतस्तन्नो वद महामते । कीदृशं वा तपस्तेन को वान्यो नियमः कृतः

“ਮਹਾਨ ਸੱਤਾ ਬ੍ਰਿਹਦਭੂਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਨਿਯਮ ਧਾਰਿਆ?”

Verse 58

येन तुष्टो मुनिर्ब्राह्मस्तथा तेन प्रभाषितः । पर्वं वाप्यथ पर्वार्धं समग्रं वा प्रभाषितम्

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਿਤ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ—ਚਾਹੇ ਪੂਰਾ ਪਰਵਨ, ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਪਰਵਨ, ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਗ੍ਰੰਥ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

Verse 59

यस्मिन्स्थाने यथादृष्टः पुलस्त्यो भगवानृषिः । तन्नो वद महाभाग कल्याः स्म श्रवणे वयम्

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ? ਅਸੀਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਤੇ ਸੁਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਹਾਂ।

Verse 60

सूत उवाच । यत्र गंगा महाभागा साधूनां हितकारिणी । विभिद्य पर्वतं वेगान्निःसृता लोकपावनी

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉੱਥੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਗੰਗਾ—ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਹਿਤਕਾਰੀ—ਵੇਗ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਫੁੱਟ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 61

गंगाद्वारे महातीर्थे भीष्मः पितृपरायणः । शुश्रूषुः सुचिरं कालं महतां नियमे स्थितः

ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਤੇ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 62

यावद्वर्षशतं साग्रं परमेण समाधिना । ध्यायमानः परं ब्रह्म त्रिकालं स्नानमाचरत्

ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ ਦਾ ਸਨਾਨ-ਕਰਮ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 63

पितॄन्देवांस्तर्पयतः स्वाध्यायेन महात्मनः । आत्मानं कर्षतश्चास्य तुष्टो देवः पितामहः

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਰਾਹੀਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 64

उवाच तनयं ब्रह्मा पुलस्त्यमृषिसत्तमम् । स त्वं देवव्रतं भीष्मं वीरं कुरुकुलोद्भवम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਹੀ ਦੇਵਵ੍ਰਤ—ਭੀਸ਼ਮ ਹੈਂ, ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰ।”

Verse 65

तपसः संनिवर्त्तस्व कारणं चास्य कीर्त्तय । पितॄन्भक्त्या महाभागो ध्यायमानस्समास्थितः

“ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵਿਸਰਾਮ ਕਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰ।” ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਧਿਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ।

Verse 66

यो ह्यस्य मनसः कामस्तं संपादयमाचिरम् । पितामहवचः श्रुत्वा पुलस्त्यो मुनिसत्तमः

ਜੋ ਭੀ ਇੱਛਾ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ शीਘ੍ਰ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਤਦਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 67

गंगाद्वारमथागत्य भीष्मं वचनमब्रवीत् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते

ਫਿਰ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਭਦ੍ਰ ਹੋਵੇ, ਵਰ ਮੰਗ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੁਣ ਲੈ।”

Verse 68

तुष्टस्ते तपसा वीर साक्षाद्देवः पितामहः । ब्रह्मणा प्रेषितस्तेहं वरान्दास्यामि कांक्षितान्

ਹੇ ਵੀਰ, ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਇੱਛਿਤ ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 69

भीष्मोपि तद्वचः श्रुत्वा मनःश्रोत्रसुखावहम् । उन्मील्य नयने दृष्ट्वा पुलस्त्यं पुरतः स्थितम्

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ—ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਕਾਨ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 70

अष्टांगप्रणिपातेन नत्वा तं मुनिसत्तमम् । उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वांगालिंगितावनिः

ਉਸ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 71

अद्य मे सफलं जन्म दिनं चेदं सुशोभनम् । भवतश्चरणौ दृष्टौ जगद्वंद्यौ मया त्विह

ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਨ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਬਣ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹਨ।

Verse 72

तपसश्च फलं प्राप्तं यद्दृष्टोभगवान्मया । वरप्रदो विशेषेण संप्राप्तश्च नदीतटे

ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਦਾਤਾ ਇੱਥੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।

Verse 73

इयं ब्रसी मया क्लप्ता आस्यतां सुखदा कृता । अर्घ्यपात्रे तु पालाशे दूर्वाक्षतसुमैः कुशैः

“ਇਹ ਆਸਨ ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬੈਠੋ—ਇਹ ਸੁਖ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਪੱਤੇ ਦੇ ਅਰਘ੍ਯ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ, ਅਖੰਡ ਚਾਵਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਹਨ।”

Verse 74

सर्षपैश्च दधिक्षौद्रैर्यवैश्च पयसा सह । अष्टांगो ह्येष निर्द्दिष्टो ह्यर्घो हि मुनिभिः पुरा

ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ, ਜੌ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਰਘ੍ਯ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 75

श्रुत्वैतद्वचनं तस्य भीष्मस्यामिततेजसः । उपविष्टो ब्रह्मसुतः पुलस्त्यो भगवानृषिः

ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 76

विष्टरं सहपाद्येन अर्घपात्रं मुदान्वितः । जुजोष भगवान्प्रीतः सदाचारेण तेन तु

ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਆਸਨ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਮਮਈ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 77

पुलस्त्य उवाच । सत्यवान्दानशीलोसि सत्यसंधिर्नरेश्वरः । ह्रीमान्मैत्रः क्षमाशीलो विक्रांतः शत्रुशासने

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ। ਤੂੰ ਲੱਜਾਵਾਨ, ਮਿਤ੍ਰਭਾਵੀ, ਖ਼ਿਮਾਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੈਂ।

Verse 78

धर्मज्ञस्त्वं कृतज्ञस्त्वं दयावान्प्रियभाषिता । मान्यमानयिता विज्ञो ब्रह्मण्यः साधुवत्सलः

ਤੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈਂ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਹੈਂ, ਦਯਾਲੂ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਵਿਦਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਕਤ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।

Verse 79

तुष्टस्तेहं सदा वत्स प्रणिपातपरस्य वै । प्रब्रूहि त्वं महाभाग कथनं ते वदाम्यहम्

ਹੇ ਵਤਸ, ਤੇਰੇ ਨਮਸਕਾਰ-ਪਰਾਇਣ ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਤੂੰ ਬੋਲ; ਜੋ ਕਥਾ ਤੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।

Verse 80

भीष्म उवाच । भगवन्भगवान्ब्रह्मा कस्मिन्काले स्थितो विभुः । सृष्टिं चकार वै पूर्वं देवादीनां वदस्व मे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ? ਦੇਵ ਆਦਿਕਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਨੇ ਕਦੋਂ ਕੀਤੀ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 81

स्थितिं वा भगवान्विष्णुः कथं रुद्रस्तु निर्मितः । कथं वा ऋषयो देवास्सृष्टास्तेन महात्मना

ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਕਿਵੇਂ ਰਚੇ?

Verse 82

कथं पृथ्वी कथं व्योम कथं चेमे तु सागराः । कथं द्वीपाः पर्वताश्च ग्रामारण्यपुराणि च

ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਆਕਾਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਗਰ ਕਿਵੇਂ ਉੱਭਰੇ? ਦ੍ਵੀਪ, ਪਰਬਤ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਜੰਗਲ-ਨਗਰ ਆਦਿਕ ਕਿਵੇਂ ਰਚੇ ਗਏ?

Verse 83

मुनीन्प्रजापतींश्चैव सप्तर्षीन्प्रवरानपि । वर्णान्वायुं पुरास्थानं गंधर्वान्यक्षराक्षसान्

ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਵਰਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ; ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ, ਵਾਯੁ ਦੇਵ ਨੂੰ, ਪੁਰਾਤਨ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 84

तीर्थानि सरितो वाथ सूर्यादीन्ग्रहतारकान् । यथा ससर्ज भगवांस्तथा मे त्वं वदस्व ह

ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤੀਰਥਾਂ, ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ-ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਰਚਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

Verse 85

पुलस्त्य उवाच । परः पराणां परमः परमात्मा पितामहः । रूपवर्णादिरहितो विशेषण विवर्जितः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹੈ; ਰੂਪ, ਵਰਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਤੇ ਸੀਮਿਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ।

Verse 86

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः । गुणैर्विवर्जितः सर्वैः स भातीति हि केवलम्

ਛਯ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼, ਪਰਿਵਰਤਨ, ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਜਨਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼; ਅਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 87

सर्वत्रासौ समश्चापि वसन्ननुपमो मतः । भावयन्ब्रह्मरूपेण विद्वद्भिः परिपठ्यते

ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਨੁਪਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 88

तं गुह्यं परमं नित्यमजमक्षयमव्ययम् । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण संस्थितम्

ਉਸ ਗੁਹ੍ਯ, ਪਰਮ, ਨਿਤ੍ਯ, ਅਜ, ਅਕ੍ਸ਼ਯ, ਅਵ੍ਯਯ ਨੂੰ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 89

तं नत्वाहं प्रवक्ष्यामि यथा सृष्टिं चकार ह । पूर्वं तु पद्मशयनादुत्थाय जगतःप्रभुः

ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਰਚੀ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕਮਲ-ਸ਼ਯਨ ਤੋਂ ਉੱਠੇ।

Verse 90

गुणव्यंजनसंभूतः सर्गकाले नराधिप । सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ ਰਾਜਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ—ਸਾਤ੍ਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ।

Verse 91

प्रधानतत्वेन समं तथा बीजादिभिर्वृतः । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः

ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਬੀਜ ਆਦਿ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਤੇ ਤੈਜਸ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਵੀ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਾਮਸ ਹੈ।

Verse 92

त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्त्वादजायत । भूतेंद्रियाणां पंचानां तथा कर्मेन्द्रियैः सह

ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਭੂਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 93

पृथिव्यापस्तथातेजो वायुराकाशमेव च । एकैकशः स्वरूपेण कथयामि यथोत्तरम्

ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਆਪ, ਤੇਜ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਪੰਜੇ। ਮੈਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 94

शब्दमात्रमथाकाशं भूतादिः खं समावृणोत् । अथाकाशं विकुर्वाणं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह

ਤਦੋਂ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਵਰਿਤ ਕਰ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਨੂੰ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 95

बलवानेष वै वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

ਇਹ ਵਾਯੁ ਤੱਤ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼-ਗੁਣ ਨਾਲ ਹੀ ਆਵਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 96

ततो वायुर्विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतीरूपन्तु तद्वायुस्तद्रूपगुणमुच्यते

ਫਿਰ ਵਾਯੁ ਨੇ ਵਿਕਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਕੇਵਲ ਰੂਪ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਯੁ ਹੀ ਜੋਤੀ-ਸਵਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ-ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 97

स्पर्शरूपस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह

ਸਪਰਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਵਾਯੁ ਨੇ ਕੇਵਲ ਰੂਪ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਵਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਅਗਨਿ ਨੇ ਭੀ ਵਿਕਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਕੇਵਲ ਰਸ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 98

संभवंति ततोंभांसि रूपमात्रं समावृणोत् । विकुर्वाणानि चांभांसि गंधमात्रं ससर्जिरे

ਤਦੋਂ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਰੂਪ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਵਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਜਲ ਵਿਕਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਧ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 99

संघातो जायते तस्मात्तस्य गंधो मतो गुणः । तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश

ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਸੰਘਾਤ, ਅਰਥਾਤ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿੰਡ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ‘ਗੰਧ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਤੈਜਸ’ (ਅਗਨੀ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਦਸ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਤੱਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 100

एकादशम्मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः । त्वक्चक्षुर्नासिका जिह्वा श्रोत्रमत्र च पंचमम्

ਇੱਥੇ ਮਨ ਗਿਆਰਵਾਂ ਹੈ; ਇਹ (ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ) ਵੈਕਾਰਿਕ ‘ਦੇਵਤਾ’—ਅਰਥਾਤ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਉਤਪੱਤੀਆਂ—ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤ੍ਵਚਾ, ਚੱਖੁ, ਨਾਸਿਕਾ, ਜਿਹਵਾ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ (ਕੰਨ)।

Verse 101

एतेषां तु मतं कृत्यं शब्दादि ग्रहणं पुनः । वाक्पाणिपादपायूनि चोपस्थं तत्र पञ्चमम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਕ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਾਯੂ ਅਤੇ ਉਪਸਥ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 102

विसर्गशिल्पगत्युक्तिर्गुणा एषां विपर्ययात् । आकाश वायु तेजांसि सलिलं पृथिवी तथा

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ—ਵਿਸਰਗ (ਸ੍ਰਿਜਨ/ਨਿਸ਼ਕਾਸਨ), ਸ਼ਿਲਪ (ਆਕਾਰ-ਘੜਤ), ਗਤੀ, ਅਤੇ ਉਕਤੀ (ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ/ਧੁਨੀ); ਅਤੇ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤੇਜ, ਸਲਿਲ ਅਤੇ ਪૃਥਿਵੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।

Verse 103

शब्दादिभिर्गुणैर्वीर युक्तानीत्युत्तरोत्तरैः । शांता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः

ਹੇ ਵੀਰ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਤਰੋੱਤਰ ਵਧਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਾਂਤ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ।

Verse 104

नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना । नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੀਰਯਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਜੋਗੇ ਨਾ ਰਹੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾ ਰਚਨਾ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ।

Verse 105

समेत्यान्योन्यसंयोगात्परस्परसमाश्रयात् । एकसंघातलक्षाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः

ਫਿਰ ਪਰਸਪਰ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਅਣਗਿਣਤ ਸਮੂਹ ਇਕ ਸੰਘਾਤ ਬਣ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਕੀ ਦੇ, ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 106

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च व्यक्तानुग्रहणे तथा । महदादयो विशेषांता ह्यंडमुत्पादयंति वै

ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਤੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 107

तत्क्रमेण विवृत्तं तु जलबुद्बुदवत्समम् । तत्राव्यक्तस्वरूपोसौ व्यक्तरूपी जनार्दनः

ਫਿਰ ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਲ੍ਹਿਆ, ਜਲ ਉੱਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਸਮਾਨ; ਉੱਥੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 108

ब्रह्माब्रह्मस्वरूपेण स्वयमेव व्यवस्थितः । मेरुरुल्बमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः

ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਮੇਰੂ ਉਲਬ (ਗਰਭ-ਥੈਲਾ) ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਜਰਾਯੂ (ਘੇਰਨ ਵਾਲੀ ਝਿੱਲੀ) ਬਣੇ।

Verse 109

गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासंश्च महात्मनः । तत्र द्वीपास्समुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः

ਉੱਥੇ ਗਰਭੋਦਕ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਗਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ (ਵਿਰਾਟ) ਦੇ ਅੰਗ-ਭਾਗ ਵੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੀਪ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਤੇਜਸਵੀ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 110

तस्मिन्नंडेऽभवन्वीर सदेवासुरमानुषाः । वारि वह्न्यनिलाकाशैर्वृतैर्भूतादिना बहिः

ਉਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਉਹ ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਭੂਤਾਦਿ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 111

वृतं दशगुणैरंडं भूतादिर्महता तथा । अव्यक्तेनावृतो राजंस्तैः सर्वैः सहितो महान्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਅੰਡਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹਤ ਤੱਤ ਨਾਲ ਵੀ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਆਵਰਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਵਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 112

एभिरावरणैः सर्वैः सर्वभूतैश्च संयुतम् । नारिकेलफलं यद्वद्बीजं बाह्यदलैरिव

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਇਹ (ਅੰਡ) ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਬੀਜ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 113

ब्रह्मा स्वयं च जगतो विसृष्टौ संप्रवर्त्तते । सृष्टिं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੁਗ-ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 114

स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः । सत्वभुग्गुणवान्देवो ह्यप्रमेय पराक्रमः

ਉਹ ਇਕੋ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਹਰ ਨਾਮ ਤੇ ਹਰ ਸੰਜ਼ਿਆ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਤ੍ਤਵ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਵ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 115

तमोद्रेकं च कल्पांते रूपं रौद्रं करोति च । राजेंद्राखिलभूतानि भक्षयत्यतिभीषणः

ਕਲਪਾਂਤ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਤਮਸ ਦਾ ਉਫਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 116

भक्षयित्वा च भूतानि जगत्येकार्णवीकृते । नागपर्यंकशयने शेते सर्वस्वरूपधृक्

ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਭ-ਰੂਪਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਗ-ਪਰਯੰਕ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 117

प्रबुद्धश्च पुनः सृष्टिं प्रकरोति च रूपधृक् । सृष्टिस्थित्यंतकरणाद्ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਰੂਪਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਉਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੁ-ਸ਼ਿਵ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 118

स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च । उपसंह्रियते चापि संहर्त्ता च स्वयं प्रभुः

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਰੱਖਣਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਾਂ, ਸੰਹਾਰਕ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਹੈ।

Verse 119

पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । स एव सर्वभूतेशो विश्वरूपो यतोव्ययः

ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਜਲ, ਤੇਜ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਉਹੀ ਇਕ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ।

Verse 120

सर्गादिकं ततोस्यैव भूतस्थमुपकारकम् । स एव सृज्यः स च सर्गकर्त्ता स एव पाल्यं प्रतिपाल्यते यतः । ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेषमूर्त्तिर्ब्रह्मा वरिष्ठो वरदो वरेण्यः

ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ—ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਪਕਾਰਕ—ਸਭ ਉਸੇ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰੱਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹੈ।