Adhyaya 19

Verse 1

भीष्म उवाच । पुष्करस्य च नंदायाः श्रुतं माहात्म्यमुत्तमं । ऋषिकोटिर्यदायाता पुष्करे मुखदर्शनात्

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਨੰਦਾ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ‘ਮੁਖ’ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 2

सर्वैः सुरूपता लब्धा सर्वमेतन्मया श्रुतं । यज्ञोपवीतैर्भक्तानि यानि तानि वदस्व मे

ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕੌਣ ਕੌਣ ਭਕਤੀਵਾਨ ਹਨ।

Verse 3

कथं तीर्थविभागस्तु कृतस्तैस्सु महात्मभिः । आश्रमे यानि तीर्थानि कृतान्यपि महर्षिभिः

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ? ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਬਣਾਏ?

Verse 4

पदन्यासः कृतः पूर्वं विष्णुना यज्ञपर्वते । नागैस्तत्र पंचतीर्थं कृतं तैस्तु महाविषैः

ਪਹਿਲਾਂ ਯਜ್ಞ-ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਟਿਕਾਏ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਪੰਚਤੀਰਥ—ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ—ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 5

पिंडप्रदानवापी च केन पूर्वं विनिर्मिता । उदङ्मुखी भूमिगता कथं गंगासरस्वती

ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਲਈ ਬਣੀ ਵਾਪੀ (ਕੂਆਂ) ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਈ? ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈਆਂ?

Verse 6

ब्राह्मणैर्वेदविद्वद्भिः कथं यात्रा त्रिपुष्करे । कर्तव्या यत्फलं तस्या जायते तद्वदस्व मे

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨ? ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਫਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 7

पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारो महानेष भवता परिकल्पितः । तदेकाग्रमना भूत्वा शृणु तीर्थ महाफलं

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਮਹਾਤੀਰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਣ।

Verse 8

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतं । विद्यातपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਨ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਦਿਆ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਸੁਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 9

प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेन चित् । अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते

ਜੋ ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਰਹੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अक्रोधनश्च राजेंद्र सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਤ੍ਯ-ਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम । पूर्वं यत्र महाराज सत्रे पैतामहे तथा

ਹੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ્ઞ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

Verse 12

यतीनामुग्रतपसां येषां कोटिः समागता । मुखदर्शनमाश्रित्य स्थितास्ते ज्येष्ठपुष्करे

ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਕਰੋੜ—ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ-ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਨਾਲ, ਠਹਿਰੇ ਰਹੇ।

Verse 13

सुरूपतां परां लब्ध्वा प्रीतास्ते मुनिसत्तमाः । हर्षेण महताविष्टा ब्रह्मदर्शनकांक्षिणः

ਪਰਮ ਰੂਪ-ਸੌੰਦਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਮਹਾਨ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਕਾਂਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 14

यज्ञोपवीतैस्ते भूमिं माप्य सर्वे चतुर्द्दिशं । कृत्वा तीर्थं विभागं च स्थिता भक्तिपरायणाः

ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ; ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਭਾਗ-ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ, ਭਕਤੀ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

Verse 15

आसन्नश्च ततस्तेषां तदा तुष्टः पितामहः । कोटिं कृत्वा तदा तेषां मानं दृष्ट्वा मनीषिणां

ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੀਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ—ਕਰੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣ ਕੇ—ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

अद्यप्रभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर्भविष्यति । इहागत्य नरो यो वै यदंगं प्रथमं जले

ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਹਾਡੀ ਧਰਮ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਜੋ ਅੰਗ ਡੁਬੋਵੇ—

Verse 17

प्लावविष्यति रूपार्थं रूपिता तीर्थकारिता । भविष्यति न संदेहो योजनायतमंडले

ਉਹ ਰੂਪ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਉੱਛਲ ਕੇ ਵਹੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 18

अर्धयोजनविस्तारं दीर्घं सार्धं हि योजनम् । एतत्प्रमाणं तीर्थस्य ऋषिकोटिप्रवर्त्तितम्

ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਵਾ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 19

अमृतस्येव तृप्येत अपमानस्य योगवित् । विषवच्च जुगुप्सेत संमानस्य सदा द्विजः

ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਦਵਿਜ ਸਦਾ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਘਿਨ ਕਰੇ।

Verse 20

सरस्वती महापुण्या प्रविष्टा ज्येष्ठपुष्करे । तत्रब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः

ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਸਰਸਵਤੀ ਜ੍ਯੇਸ਼੍ਠ-ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 21

अभिगच्छंति राजेंद्र चैत्रशुक्ल चतुर्दशीं । तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः

ਹੇ ਰਾਜਿੰਦ੍ਰ! ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਜਾਵੇ; ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਅਭਿਸੇਕ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 22

गोमेधं च तदाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् । एवं तीर्थविभागस्तु कृतस्तैस्तु महर्षिभिः

ਉਹ ਗੋਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਭਾਗ-ਵਿਧੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ।

Verse 23

पितॄन्देवांश्च सन्तर्प्य विष्णुलोके महीयते । तत्र स्नात्वा भवेन्मर्त्यो विमलश्चन्द्रमा यथा

ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਰਤ੍ਯ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਚੰਦ੍ਰਮਾ।

Verse 24

ब्रह्मलोकमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् । नृलोके देवदेवस्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

ਉਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 25

पुष्करं नाम विख्यातं महापातकनाशनम् । दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महीपते

ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ! ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਸ ਕੋਟਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 26

सान्निध्यं पुष्करे येषां त्रिसन्ध्यं कुलनन्दन । आदित्या वसवो रुद्रास्साध्याश्च स मरुद्गणाः

ਹੇ ਕੁਲ-ਨੰਦਨ, ਜੋ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਨਿੱਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਮਰੁਤ-ਗਣ ਸਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 27

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नित्यं सन्निहिता विभोः । यत्र देवास्तपस्तप्त्वा दैत्या ब्रह्मर्षयस्तथा

ਹੇ ਵਿਭੋ, ਉੱਥੇ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ।

Verse 28

दिव्य योगा महाराज पुण्येन महतान्विताः । मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪੁੰਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਇਹ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਤੀਰਥ ਮਨਸ੍ਵੀ ਭਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 29

पूयन्ते सर्वपापानि नाकपृष्ठे स मोदते । तस्मिंस्तीर्थे महाराज नित्यमेव पितामहः

ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 30

उवास परमप्रीतो देवदानवसम्मतः । पुष्करेषु महाराज देवास्सर्षिपुरोगमाः

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 31

सिद्धिं च समनुप्राप्ताः पुण्येन महतान्विताः । तत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः

ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅਭਿਸੇਕ (ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ/ਛਿੜਕਾਵ) ਕਰੇ—

Verse 32

अश्वमेधाद्दशगुणं प्रवदंति मनीषिणः । अप्येकं भोजयेद्विप्रं पुष्करारण्यमाश्रितः

ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਵੀ—

Verse 33

अन्नेन तेन संप्रीता कोटिर्भवति पूजिता । तेनासौ कर्मणा भीष्म प्रेत्य चेह च मोदते

ਉਸ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਜੀਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 34

शाकैर्मूलैः फलैर्वापि येन वा वर्त्तयेत्स्वयम् । तद्वै दद्याद्ब्राह्मणाय श्रद्धावाननसूयकः

ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਾਗ, ਮੂਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ—ਉਹੀ ਭੋਜਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 35

तेनैव प्राप्नुयात्प्राज्ञो हयमेधफलं नरः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम

ਉਸੇ ਹੀ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ, ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 36

पैतामहं सरः पुण्यं पुष्करं नाम नामतः । वैखानसानां सिद्धानां मुनीनां पुण्यदं हि यत्

ਪੈਤਾਮਹ ਸਰੋਵਰ ਨਾਮੇ ਪੁਣ੍ਯ ਪੁਸ਼ਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਖਾਨਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਣ੍ਯ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 37

सरस्वती पुण्यतमा यस्माद्याता महार्णवम् । आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः

ਜਿਥੋਂ ਅਤਿ-ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਸਰਸਵਤੀ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵੱਲ ਵਹਿ ਗਈ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਦਿਦੇਵ ਮਹਾਯੋਗੀ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

ख्यात आदिवराहेति नाम्ना त्रिदशपूजितः । हीनवर्णाश्च ये वर्णास्तीर्थे पैतामहे गताः

ਉਹ ‘ਆਦਿ-ਵਰਾਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਨੀਚ ਮੰਨੇ ਗਏ ਵਰਣ ਵੀ ਪੈਤਾਮਹ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਥਾਨ ਤੇ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 39

न वियोनिं व्रजंत्येते स्नात्वा तीर्थे महात्मनः । कार्तिक्यां च विशेषेण योभिगच्छेत्तु पुष्करं

ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਜੋ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਫਲ ਅਤਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 40

फलं तत्राक्षयं तस्य भवतीत्यनुशुश्रुम । सायंप्रातः स्मरेद्यस्तु पुष्कराणि कृतांजलि

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਲ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਪੁਣ੍ਯ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

उपस्पृष्टं भवेत्तेन सर्वतीर्थे तु कौरव । जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा

ਹੇ ਕੌਰਵ, ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਰਗੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੱਗਿਆ ਜੋ ਪਾਪ—ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ ਦਾ—ਸਭ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

पुष्करे स्नानमात्रेण सर्वमेतत्प्रणश्यति । यथासुराणां प्रवरः सर्वेषां तु पितामहः

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

तथैव पुष्करं तीर्थं तीर्थानामादिरुच्यते । त द्दृष्ट्वा दशवर्षाणि पुष्करे नियतः शुचिः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 44

क्रतून्सर्वानवाप्नोति ब्रह्मलोकं स गच्छति । यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते

ਜੋ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

कार्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव तु । पुष्करे दुष्करो होमः पुष्करे दुष्करं तपः

ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਨਾ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।

Verse 46

पुष्करे दुष्करं दानं वासश्चैव सुदुष्करः । ब्राह्मणो वेदविद्वांस्तु गत्वा वै ज्येष्ठपुष्करं

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਤਾਂ ਭੀ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੇਠੇ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ…

Verse 47

स्नानाद्भवेन्मोक्षभागी श्राद्धेन पितृतारकः । नाममात्रोपि यो विप्रो गत्वा संध्यामुपासते

ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਦਾ ਵੀ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

वर्षाणि द्वादशैवेह तेन संध्या ह्युपासिता । भवेत्तु नात्र संदेहः पुरा प्रोक्तं स्वयंभुवा

ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 49

सावित्री कथितो दोषः कुले तस्य न जायते । या पत्नी ददते भर्तुः संध्योपास्तिं करिष्यतः

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਦੋਸ਼ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 50

करकेण तु ताम्रेण तोयं मुक्ता दिवं व्रजेत् । ब्रह्मलोकमनुप्राप्य तिष्ठति ब्रह्मणो दिनं

ਪਰ ਜੋ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਅਵਧੀ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

तेनापि द्वादशाब्दानि संध्योपास्ता न संशयः । भवेत्समीपगा पत्नी कुर्वतः पितृतर्पणं

ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਭੀ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਪਤਨੀ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹੇ।

Verse 53

दक्षिणां दिशमास्थाय गायत्र्या राजसत्तम । पितॄणां परमा तृप्तिः क्रियते द्वादशाब्दिकी

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਟਿਕਦੀ ਹੈ।

Verse 54

युगसहस्रं पिण्डेन श्राद्धेनानन्त्यमश्नुते । एतदर्थं हि विद्वांसः कुर्वंते दारसंग्रहं

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 55

तीर्थे गत्त्वा प्रदास्यामः पिंडान्वै श्राद्धपूर्वकं । तेषां पुत्रा धनं धान्यमविच्छिन्ना च संततिः

ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 56

भवेद्वै नात्र संदेह एतदाह पितामहः । तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत्

ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

आश्रमानपि ते वच्मि शृणुष्वैकमना नृप । अगस्त्येन कृतश्चात्र आश्रमो देवसंमितः

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇੱਥੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਕ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਪੂਜਿਤ ਹੈ।

Verse 58

सप्तर्षीणां पुरा चात्र आश्रमो देवसम्मतः । ब्रह्मर्षीणां तथा चात्र मनूनां परमस्तथा

ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਯੋਗ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਨੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ।

Verse 59

नागानां च पुरी रम्या यज्ञपर्वतरोधसि । अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितात्मनः

ਯਜ੍ਞ ਪਰਵਤ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮਨੋਹਰ ਪੁਰੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਮਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸੁਣ।

Verse 60

कथयामि समासेन शृणु त्वं सुसमाहितः । पूर्वं कृतयुगे भीष्म दानवा युद्धदुर्मदाः

ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣ। ਪੁਰਾਤਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਦਾਨਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 61

कालेया इति विख्याता गणाः परमदारुणाः । ते तु वृत्रं समाश्रित्य देवान्हंतुं समुद्यताः

ਕਾਲੇਯਾ ਨਾਮ ਦੇ ਗਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ। ਉਹ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 62

ततो देवाः समुद्विग्ना ब्रह्माणमुपतस्थिरे । कृतांजलींस्तु तान्सर्वान्परमेष्ठीत्युवाच ह

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 63

विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितं । तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ

ਹੇ ਸੁਰੋ! ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਉਹ ਉਪਾਯ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਸਕੋਗੇ।

Verse 64

दधीचिरिति विख्यातो महानृषिरुदारधीः । तं गत्वा सहितास्सर्वे वरं च प्रतियाचत

ਦਧੀਚੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ। ਸਭ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਰ ਮੰਗਿਆ।

Verse 65

स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनांतरात्मना । स वाच्यः सहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकांक्षिभिः

ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰੋ।

Verse 66

स्वान्यस्थीनि प्रयच्छस्व त्रैलोक्यहितकांक्षया । स शरीरं समुत्सृज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति

‘ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਸਥੀਆਂ ਦਾਨ ਕਰ।’ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 67

तस्यास्थिभिर्महाघोरं वज्रं संक्रियतां दृढं । महच्छत्रुहनं दिव्यं तदस्त्रमशनिः स्मृतं

ਉਸ ਦੇ ਅਸਥੀਆਂ ਤੋਂ ਮਹਾਘੋਰ ਵਜ੍ਰ ਘੜਿਆ ਜਾਵੇ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਅਟੁੱਟ; ਮਹਾਨ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ। ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ ‘ਅਸ਼ਨੀ’ (ਗੱਜ-ਬਿਜਲੀ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 68

तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः । एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्मात्सर्वं विधीयतां

ਉਸ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਨਿਸ਼ਚੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਸਭ ਕਾਰਜ ਯਥਾਵਿਧਿ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 69

एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहं । शतक्रतुं पुरस्कृत्य दधीचेराश्रमं ययुः

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ। ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ।

Verse 70

सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतं । षट्पदोद्गीतनिनदैरुद्घुष्टं सामगैरिव

ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪਰੇ ਪਾਰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਗੀਤ-ਧੁਨੀ ਐਸੇ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਮਵੇਦੀ ਗਾਇਕ ਉੱਚ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।

Verse 71

पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवं जीवकनादितम् । महिषैश्च वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि

ਉੱਥੇ ਨਰ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਕੂਕ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਜੀਵ ਅਤੇ ਜੀਵਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਥਾਂ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮਹਿਸਾਂ, ਵਰਾਹਾਂ, ਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਚਮਰ-ਮ੍ਰਿਗ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 72

तत्रतत्रानुचरितैः शार्दूलभयवर्जितैः । करेणुभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः

ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਾਥੀ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਾ ਸੀ; ਹਥਣੀਆਂ ਤੇ ਗਜਰਾਜ, ਕਪੋਲਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਮਦ-ਰਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਨ।

Verse 73

स्वरोद्गारैश्च क्रीडद्भिः समंतादनुनादितं । सिंहव्याघ्रैर्महानादं नदद्भिरनुनादितं

ਚੌਫੇਰੇ ਖੇਡਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਤੇ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗਰਜਣ ਨਾਲ ਉਹੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨਿਤ ਹੋ ਉਠਦਾ ਸੀ।

Verse 74

मयूरैश्चापि संलीनैर्गुहाकंदरवासिभिः । तेषु तेषु च कुंजेषु नादितं सुमनोरमं

ਅਤੇ ਮੋਰ ਵੀ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰੀਲੇ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 75

त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीच्याश्रममागमन् । तत्रापश्यन्दधीचिं तं दिवाकरसमप्रभम्

ਉਹ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦਧੀਚੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 76

जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या चतुर्भुजम् । तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवंद्य प्रणम्य च । अयाचंत वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना

ਉਹ ਦੇਹ ਦੀ ਜ੍ਵਾਲਾ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵੰਦਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਿਆ।

Verse 77

ततो दधीचिः परमप्रतीतः सुरोत्तमांस्तानिदमित्युवाच । करोमि यद्वो हितमद्य देवाः स्वं वापि देहं त्वहमुत्सृजामि

ਤਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਧੀਚਿ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ, ਹੇ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਾਂਗਾ; ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।”

Verse 78

तानेवमुक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः प्राणांस्ततोऽसौ सहसोत्ससर्ज । सुरास्तदस्थीनि सवासवास्ते यथोपयोगं जगृहुः स्म तस्य

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 79

प्रहृष्टरूपाश्च जयाय देवास्त्वष्टारमासाद्य तमर्थमूचुः । त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात्

ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਜੈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਕਹੀ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਿਆ।

Verse 80

चकार वज्रं भृशमुग्रवीर्यं कृत्वा च शस्त्रं तमुवाच हृष्टः । अनेन शस्त्रप्रवरेण देव भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिमुग्रं

ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀਯੁਕਤ ਵਜ੍ਰ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਇਸ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇ।”

Verse 81

ततो हतारिः सगणः सुखं त्वं प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः । त्वष्ट्रा तथोक्तस्तु पुरंदरश्च वज्रं प्रहृष्टः प्रयतो ह्यगृह्णात्

ਫਿਰ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਣ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸੰਯਤ ਹੋ ਕੇ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 82

ततः स वज्रेणयुतो दैवतैरभिपूजितः । आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी

ਤਦੋਂ ਉਹ ਵਜ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋਇਆ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 83

कालकेयैर्महाकायैस्समंतादभिरक्षितं । समुद्यत प्रहरणैः सशृंगैरिव पर्वतैः

ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਕਾਲਕੇਯਾਂ—ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦੇਹਧਾਰੀ—ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ।

Verse 84

ततो युद्धं समभवद्देवानां सह दानवैः । मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत्

ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਮਹਾਨ।

Verse 85

उद्यतैः प्रतिसृष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः । आसीत्सुतुमुलः शब्दः शरीरैरभिपाटितैः

ਵੀਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀਆਂ; ਡਿੱਗਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਕੋਲਾਹਲ ਉੱਠਿਆ।

Verse 86

शिरोभिः प्रपतद्भिश्चाप्यंतरिक्षान्महीतलं । तालैरिव महीपाल वृतं तैरेव दृश्यते

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤਾੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਵੇ।

Verse 87

ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः । त्रिदशानभ्यवर्तन्त दावदग्धा इव द्रुमाः

ਤਦ ਕਾਲੇਯ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਰਿਘ (ਗਦਾ) ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਈ, ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਉੱਤੇ ਐਸੇ ਚੜ੍ਹ ਆਏ ਜਿਵੇਂ ਦਾਵਾਨਲ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ।

Verse 88

तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम् । न शेकुः सहिताः सोढुं भग्नास्ते प्राद्रवन्भयात्

ਉਹਨਾਂ ਤੇਜ਼ ਧਾਵਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਝਪਟੇ ਹੋਏ ਵੇਗ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹਿ ਨ ਸਕਿਆ; ਟੁੱਟ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਭੱਜ ਪਏ।

Verse 89

तान्दृष्ट्वा द्रवतो भीतान्सहस्राक्षः पुरंदरः । वृत्रं च वर्द्धमानं तु कश्मलं महदाविशत्

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਵਿਸਾਦ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 90

तं शक्रं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः । स्वतेजो व्यदधाच्छक्रे बलमस्य विवर्धयन्

ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮਲ (ਘਬਰਾਹਟ) ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਬਲ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 91

विष्णुनाप्यायितं शक्रं दृष्ट्वादे वगणास्तदा । सर्वे तेजस्समादध्युस्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਣਿਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤਦ ਦੇਵਗਣ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ।

Verse 92

स समाप्यायितः शक्रो विष्णुना दैवतैः सह । ऋषिभिश्च महाभागैर्बलवान्समपद्यत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਸ਼ਿਤ ਤੇ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ; ਉਹ ਫਿਰੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 93

ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तं ननाद वृत्रस्सुमहानि नादम् । तस्य प्रणादेन धरा दिशश्च खं द्यौर्नगाश्चेति चचाल सर्वं

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਲ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਨ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਗੱਜਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ, ਪਹਾੜ—ਸਭ ਕੁਝ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।

Verse 94

ततो महेंद्रः परमाभितप्तः श्रुत्वा रवं घोरतरं महांतम् । भयेन मग्नस्त्वरितं मुमोच वज्रं महान्तं खलु तस्य शीर्षे

ਤਦ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਨ ਗੱਜਣ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 95

स शक्रवज्राभिहतः पपात महास्वनः कांचनमाल्यधारी । यथा महाशैलवरः पुरस्तात्स मंदरो विष्णुकरात्प्रमुक्तः

ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਆਘਾਤਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਗੱਜਣ ਵਾਲਾ—ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਮੰਦਰਾਚਲ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।

Verse 96

तस्मिन्हते दैत्यवरे भयार्तः शक्रः प्रदुद्राव सरः प्रवेष्टुं । वज्रं च मेने स्वकरात्प्रमुक्तं वृत्रं भयाच्चैव हतं न पश्यति

ਉਸ ਦੈਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸ਼ਕ੍ਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਵਜ੍ਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਭੈ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 97

सर्वे च देवा मुदिताः प्रहृष्टाः सहर्षयश्चैनमथो स्तुवंति । शेषांश्च दैत्यांस्त्वरितं समेत्य जघ्नुः सुरा वृत्रवधाभितप्तान्

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਅਤਿ-ਹਰਖਿਤ ਹੋਏ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਦੇਵਗਣ ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧ ਨਾਲ ਕੰਬੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿ ਗਏ ਬਾਕੀ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 98

ते वध्यमानास्त्रिदशैस्तदानीं महासुरा वायुसमानवेगाः । समुद्रमेवाविविशुर्भयार्ताः प्रविश्य चैवोदधिमप्रमेयम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਉਹ ਮਹਾ-ਅਸੁਰ, ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੁੱਸ ਗਏ; ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਉਦਧੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਗਏ।

Verse 99

झषाकुलं रत्नसमाकुलं च तदा स्म मंत्रं सहिताः प्रचक्रुः । तत्र स्म केचिन्मतिनिश्चयज्ञास्तांस्तानुपायान्परिचिंतयंतः

ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਮੰਤਰਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਪੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਾਅ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ।

Verse 100

भयार्दिता देवनिकायतप्तास्त्रैलोक्यनाशाय मतिं प्रचक्रुः । तेषां तु तत्र क्षयकालयोगाद्घोरामतिश्चिंतयतां बभूव

ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਮਤਿ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ।

Verse 101

ये संति विद्यातपसोपपन्नास्तेषां विनाशः प्रथमं च कार्यः । लोकाश्च सर्वे तपसा ध्रियंते तस्मात्त्वरध्वं तपसः क्षयाय

ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਧਾਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤਪ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਜਤਨ ਕਰੋ।

Verse 102

ये संति केचिद्धि वसुंधरायां तपस्विनो धर्मविदश्च तज्ज्ञाः । तेषां वधश्चक्रियतां हि क्षिप्रं तेषु प्रणष्टेषु जगद्विनष्टम्

ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਤਪੱਸਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮਾਰ ਦਿਓ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 103

एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा जगद्विनाशे परमप्रहृष्टाः । दुर्गंसमाश्रित्य महोर्मिमंतं रत्नाकरं वारुणमालयं स्म

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਗੁਆ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ।

Verse 104

समुद्रं ते समासाद्य वारुणं त्वंभसां निधिं । कालेयास्समपद्यंत त्रैलोक्यस्य विनाशने

ਵਰੁਣ ਦੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਰੂਪੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਕਾਲੇਯ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 105

ते रात्रौ समभिक्रुद्धा बभक्षुस्तांस्तदा मुनीन् । आश्रमेषु च ये संति पुण्येष्वायतनेषु च

ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ।

Verse 106

वसिष्ठस्याश्रमे विप्रा भक्षितास्तैर्दुरात्मभिः । अशीतिः शतमष्टौ च वने चान्ये तपस्विनः

ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਠਾਸੀ ਹੋਰ ਤਪੱਸਵੀ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।

Verse 107

च्यवनस्याश्रमं गत्वा पुण्यं द्विजनिषेवितम् । फलमूलाशनानां हि मुनीनां भक्षितं शतं

ਚ੍ਯਵਨ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ—ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਜੋ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ—ਉੱਥੇ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਜਨਾਂ ਨੇ ਸੌ ਭਾਗ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਏ।

Verse 108

एवं रात्रौ स्म कुर्वंतो विविशुश्चार्णवं दिवा । भरद्वाजाश्रमं गत्वा नियता ब्रह्मचारिणः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ; ਨਿਯਮਧਾਰੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜਨ ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 109

वाताहारांबुभक्षाश्च विंशतिश्च निषूदिताः । एवं क्रमेण भक्षार्थं मुनीनां दानवास्तदा

ਵਾਤਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਜਲ-ਭੋਜੀ ਤਪਸਵੀ ਵੀਹ ਜਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾਨਵ ਮੁਨੀਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਦੇ ਭੋਜਨ-ਹੇਤੁ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲ ਪਏ।

Verse 110

निशायां पर्यधावंत शक्ता भुजबलाश्रयात् । कालेन महता ते वै जघ्नुर्मुनिगणान्बहून्

ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਦੌੜ-ਧੁੱਪ ਕਰਦੇ, ਭੁਜਾਂ ਦੇ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਏ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਨੀ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਮੂਹ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 111

न चैतानवबुध्यंत मनुजा मनुजाधिप । निस्वाध्यायवषट्कारं नष्टयज्ञोत्सवक्रियम्

ਹੇ ਮਨੁਜਾਧਿਪ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਅਤੇ ‘ਵਸ਼ਟ’ ਉਚਾਰਣ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।

Verse 112

जगदासीन्निरुत्साहं कालेयभयपीडितं । एवं प्रक्षीयमाणास्ते मानवा मनुजेश्वर

ਜਗਤ ਕਾਲੇਯਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੁਤਸਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਨੁਜ-ਨਾਥ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਗਏ।

Verse 113

आत्मत्राणपरा भीताः प्राद्रवंस्तु दिशो दश । केचिद्गुहां प्रविविशुर्विकीर्णाश्चापरे द्विजाः

ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਪਏ। ਕੁਝ ਦਵਿਜ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਗਏ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਵਿਖਰ ਗਏ।

Verse 114

अपरे च भयोद्विग्ना भयात्प्राणान्समत्यजन् । केचित्तत्र महेष्वासाः शूराः परमदर्पिताः

ਕੁਝ ਹੋਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਭਯ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਬੈਠੇ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਵੀ ਸਨ—ਵੀਰ, ਅਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਭਿਮਾਨੀ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ।

Verse 115

मार्गमाणाः परं यत्नंदानवानांप्रचक्रिरे । नचैताननुजग्मुस्ते समुद्रं समुपाश्रितान्

ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪਰਮ ਯਤਨ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪਿੱਛਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 116

शमं न जग्मुः परममाजग्मुः क्षयमेव च । जगत्प्रशमने जाते नष्टयज्ञोत्सवक्रिये

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ; ਉਲਟ ਉਹ ਪਰਮ ਨਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਤਸਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।

Verse 117

आजग्मुः परमोद्विग्नास्त्रिदशा मनुजेश्वर । समेत्य समहेंद्रास्तु भयान्मंत्रं प्रचक्रिरे

ਹੇ ਮਨੁਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵਤਾ ਅਤਿ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਆਏ; ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 118

नारायणं पुरस्कृत्य वैकुंठमपराजितम् । ततो देवास्समेतास्ते तदोचुर्मधुसूदनम्

ਅਜਿਤ ਵੈਕੁੰਠਪਤੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 119

त्वं नः स्रष्टा च गोप्ता च भर्ता च जगतः प्रभो । त्वया सृष्टं जगत्सर्वं यच्चेंगं यच्च नेङ्गति

ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ।

Verse 120

त्वया भूमिः पुरा नष्टा समुद्रात्पुष्करेक्षण । वाराहं रूपमास्थाय जगदर्थे समुद्धृता

ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ! ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

Verse 121

आदिदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुः पुरा । नारसिंहं वपुः कृत्वा सूदितः पुरुषोत्तम

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਦੈਤ੍ਯ ਮਹਾਵੀਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਤੂੰ ਨਰਸਿੰਹ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਹਾਰਿਆ।

Verse 122

अवध्यः सर्वभूतानां बलिश्चापि महासुरः । वामनं वपुरास्थाय त्रैलोक्याद्भ्रंशितस्त्वया

ਬਲੀ ਵੀ—ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਵਧ੍ਯ ਸੀ—ਤੂੰ ਵਾਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 123

असुरः सुमहेष्वासो जंभ इत्यभिविश्रुतः । यज्ञक्षोभकरः क्रूरस्त्वमरैर्विनिपातितः

ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਸੀ, ਜੰਭਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ; ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਖਲਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਦਈ—ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 124

एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते । अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ—ਅਸੀਂ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਸਾਡੇ ਲਈ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।

Verse 125

तस्मात्त्वां देवदेवेश लोकार्थं ज्ञापयामहे । रक्ष लोकांश्च देवांश्च शक्रं च महतो भयात्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: ਇਸ ਮਹਾਨ ਭਯ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 126

भवत्प्रसादाद्वर्तंते प्रजास्सर्वाश्चतुर्विधाः । स्वस्था भवंति मनुजा हव्यकव्यैर्दिवौकसः

ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਫਲਦੀਆਂ-ਫੂਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹਵ੍ਯ ਤੇ ਕਵ੍ਯ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 127

लोका ह्येवं प्रवर्तंते अन्योन्यं च समाश्रिताः । त्वत्प्रभावान्निरुद्विग्नास्त्वयैव परिरक्षिताः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ। ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰਭਯ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 128

इदं च समनुप्राप्तं लोकानां भयमुत्तम् । जानीमो न च केनैते वध्यंते ब्राह्मणा निशि

ਅਤੇ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਭਯ ਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 129

ब्राह्मणेषु च क्षीणेषु पृथिवी क्षयमेष्यति । त्वत्प्रसादान्महाबाहो लोकास्सर्वे जगत्पते

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਧਰਤੀ ਨਾਸ ਵੱਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ—ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ—ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 130

विनाशं नाधिगच्छेयुस्त्वया वै परिरक्षिताः । विष्णु उवाच । विदितं मे सुरास्सर्वं प्रजायाः क्षयकारणम्

ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਉਹ ਨਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣਗੇ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਦਿਤ ਹੈ—ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਣ।

Verse 131

भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः । कालकेया इति ख्याता गणाः परमदारुणाः

ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ। ‘ਕਾਲਕੇਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਗਣ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਹਨ।

Verse 132

ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता । जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम्

ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਧੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਰੁਣ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 133

ते प्रविश्योदधिं घोरं नानाग्राहसमाकुलम् । उत्सादनार्थं लोकस्य रात्रौ घ्नंति मुनीनिह

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ; ਲੋਕ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 134

न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्रांतर्हिता हि ते । समुद्रस्य क्षये बुद्धिर्भवद्भिः परिचिंत्यताम्

ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵੱਲ ਲਗਾਓ।

Verse 135

एतच्छ्रुत्वा वचो देवा विष्णुना समुदाहृतम् । परमेष्ठिनमासाद्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 136

तत्रापश्यन्महात्मानं वारुणं दीप्ततेजसम् । उपास्यमानमृषिभिर्द्देवैरिव पितामहम्

ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਿਪਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 137

तेभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिमुत्तमम् । अप्रमत्तं तपोराशिं कर्मभिः स्वैरनुष्ठितैः

ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ—ਉੱਤਮ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣੀ—ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ; ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ, ਤਪ ਦਾ ਭੰਡਾਰ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।

Verse 138

देवा ऊचुः । नहुषेणाभितप्तानां लोकानां त्वं गतिः पुरा । भ्रंशितश्च सुरैश्वर्याल्लोकार्थं लोककंटकः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੁਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਤਪਾਏ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਸੀ। ਪਰ ਦੇਵ-ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਾਂਟਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ—ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 139

क्रोधात्प्रवृद्धः स महान्भास्करस्य नगोत्तमः । वचस्तवानतिक्रामन्विन्ध्यः शैलो न वर्धते

ਉਹ ਮਹਾਨ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ, ਭਾਸਕਰ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 140

तमसाच्छादिते लोके मृत्युनाभ्यर्दिताः प्रजाः । त्वामेव नाथमागम्य निर्वृतिं परमां गताः

ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਮੌਤ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਨਾਥ ਮੰਨ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 141

अस्माकं भयभीतानां नित्यमेव भवान्गतिः । ततस्त्वद्य प्रयाचामस्त्वां वरं वरदो ह्यसि

ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਡਰੇ ਹੋਏਆਂ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਸਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਰਦਾਤਾ ਹੈਂ।

Verse 142

भीष्म उवाच । किमर्थं सहसा विंध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्च्छितः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਰਬਤ ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਮੂਰਛਾ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ? ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 143

पुलस्त्य उवाच । अद्रिराजं महाशैलं मेरुं कनकपर्वतम् । उदयेऽस्तमये भानुः प्रदक्षिणमवर्तत

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੂਰਜ ਉਦਯ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ ਮੇਰੂ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਿਖਰ, ਸੁਵਰਨ ਪਰਬਤ—ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ) ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ।”

Verse 144

तं दृष्ट्वा तु तदा विंध्यः शैलः सूर्यमथाब्रवीत् । यथा हि मेरुर्भवता नित्यशः परिगम्यते

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਦ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਰਬਤ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਨਿੱਤ ਹੀ ਬਿਨਾ ਚੂਕ ਮੇਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ,”

Verse 145

प्रदक्षिणं च क्रियते मामेवं कुरु भास्कर । एवमुक्तस्ततः सूर्यः शैलेंद्रं प्रत्यभाषत

“ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਭਾਸਕਰ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 146

नाहमात्मेच्छया शैलं करोम्येनं प्रदक्षिणम् । एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत्

ਸੂਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸ਼ੈਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਸ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।”

Verse 147

एवमुक्तस्तदा क्रोधात्प्रवृद्धः सहसाचलः । सूर्याचंद्रमसोर्मार्गं रोद्धुमिच्छन्परंतप

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਪਰਬਤ ਤੁਰੰਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫੂਲ ਉਠਿਆ; ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 148

ततो हि देवाः सहितास्तु सर्वे सेंद्राः समागम्य महाद्रिराजम् । निवारयामासुरथोत्पतंतं न वै स तेषां वचनं चकार

ਤਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਏ; ਉੱਠ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਕਤਈ ਨਾ ਮੰਨੀ।

Verse 149

ततो हि जग्मुर्मुनिमाश्रमस्थं तपस्विनां धर्मवतां वरिष्ठम् । अगस्त्यमत्यद्भुतदीप्तवीर्यं तं चार्यमूचुः सहिताः सुरास्ते

ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਗਏ—ਤਪਸਵੀਆਂ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਅਦਭੁਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 150

देवा ऊचुः । सूर्याचंद्रमसोर्मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा । शैलराडावृणोत्येष विंध्यः क्रोधवशानुगः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਇਆ ਇਹ ਵਿਂਧ੍ਯ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ੈਲਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਟਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।’

Verse 151

तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश्चिन्मुनीश्वर । तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलमभ्यगात्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 152

सोभिगम्याब्रवीद्विंध्यं सादरं समुपस्थितम् । मार्गमिच्छाम्यहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम

ਉਹ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਜੋ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਬੋਲਾ: “ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਰਾਹ (ਮਾਰਗ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋਵੇ।”

Verse 153

दक्षिणामभिगंतास्मि दिशं कार्येण केनचित् । यावदागमनं मे स्यात्तावत्त्वं प्रतिपालय

ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਵਾਂ, ਤੂੰ ਇਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰੀਂ (ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ)।

Verse 154

निवृत्ते मयि शैलेंद्र ततो वर्धस्व कामतः । पुलस्त्य उवाच । अद्यापि दक्षिणाद्देशाद्वारुणिर्न निवर्तते

“ਜਦ ਮੈਂ ਹਟ ਜਾਵਾਂ, ਹੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ (ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ), ਤਦ ਤੂੰ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧੀਂ।” ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਵਾਰੁਣੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।”

Verse 155

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते । अगस्त्यस्य प्रभावेण यन्मां त्वं परिपृच्छसि

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਂਧ੍ਯ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ—ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।

Verse 156

कालेयास्तु यथा राजन्सुरैः सर्वैर्निषूदिताः । अगस्त्यद्वारमासाद्य तन्मे निगदतः शृणु

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਲੇਯ ਕਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ—ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਦੁਆਰ (ਆਸ਼੍ਰਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ।

Verse 157

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा मैत्रावरुणिरब्रवीत् । किमर्थं समुपायाता वरं मत्तः किमिच्छथ

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹੋ?”

Verse 158

एवमुक्तास्तदा तेन देवास्तं मुनिमब्रुवन् । इच्छाम एकं वरमद्भुतं वयं पिबार्णवं देवमुने महात्मन्

ਉਸ ਨੇ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ-ਮੁਨੇ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਅਸੀਂ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਜਾਓ।”

Verse 159

एवं त्वयेच्छेम कृते महर्षे महार्णवं पीयमानं समग्रम् । ततो विहन्याम च सानुबंधं कालेयसंज्ञं सुरविद्विषां बलम्

ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੇ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਛਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਾਲੇਯ ਨਾਮਕ ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 160

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा तथेति मुनिरब्रवीत् । करिष्ये भवतां कामं लोकानां सुखकारकम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤਥਾਸਤੁ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 161

एवमुक्त्वा ततोऽगच्छत्समुद्रं निधिमंभसाम् । तपःसिद्धैश्च मुनिभिः सार्धं देवैश्च सुव्रत

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਜਲਾਂ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ।

Verse 162

मनुष्योरगगंधर्वा यक्षाः किंपुरुषास्तथा । अनुजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुकामास्तदद्भुतम्

ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ, ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਅਚੰਭੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ।

Verse 163

ततोऽभ्यपश्यत्सहितः समुद्रं भीमनिःस्वनम् । नृत्यंतमिव चोर्मीभिर्वल्गंतमिव वायुना

ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ—ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਜਿਹਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਛਲਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

Verse 164

हसंतमिव फेनौघैः स्खलंतं कंदरेषु च । नानाग्राहसमाकीर्णं नानाद्विजगणैर्युतम्

ਝੱਗ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸਦਾ ਜਿਹਾ, ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਠੋਕਰ ਖਾਂਦਾ ਜਿਹਾ; ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਸੀ।

Verse 165

अगस्त्यसहिता देवाः सगंधर्वमहोरगाः । ऋषयश्च महाभागाः समासेदुर्महोदधिम्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ—ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 166

समुद्रं स समासाद्य वारुणिर्भगवानृषिः । उवाच सहितान्देवानृषींस्तांस्तु समागतान्

ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਰੁਣੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਗਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 167

पातुकामः समुद्रं च अगस्त्य ऋषिसत्तमः । एष लोकहितार्थाय पिबामि वरुणालयम्

ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ਿਸੱਤਮ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਲਯ, ਇਸ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪੀ ਲਵਾਂਗਾ।”

Verse 168

भवतां यदनुष्ठेयं तच्छीघ्रं संविधीयताम् । एतावदुक्त्वा वचनं मैत्रावरुणिरग्रतः

ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਵੀ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵਿਧੀ-ਵਤ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।” ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 169

समुद्रमपिबत्क्रुद्धस्सर्वलोकस्य पश्यतः । पीयमानं समुद्रं तु दृष्ट्वा देवाः सवासवाः

ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀ ਲਿਆ। ਜਦ ਸਮੁੰਦਰ ਪੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਾ—ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ—(ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ)।

Verse 170

विस्मयं परमं जग्मुस्स्तुतिभिश्चाप्यपूजयन् । त्वं नस्त्राता विधाता च लोकानां लोकभावनः । त्वत्प्रसादात्समुत्सेधमुपगच्छेत्समं जगत्

ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਸਮਯ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ: “ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈਂ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਤੇ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ।”

Verse 171

संपूज्यमानस्त्रिदशैर्महात्मा गंधर्वमुख्येषु नदत्सु चैव । दिव्यैश्च पुष्पैरवकीर्यमाणो महार्णवं निःसलिलं चकार

ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪੂਜਿਤ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ—ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ—ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਰਜਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 172

दृष्ट्वा कृतं निःसलिलं महार्णवं सुराः समस्ताः परमप्रहृष्टाः । प्रगृह्य दिव्यानि वरायुधानि तान्दानवान्जघ्नुरदीनसत्त्वाः

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨਿਰਜਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਦੇਵ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਦਿਵ੍ਯ ਉੱਤਮ ਆਯੁਧ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਡਰ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 173

ते वध्यमानास्त्रिदशैर्महात्मभिर्महाबलैर्वेगयुतैर्नदद्भिः । न सेहिरे वेगवतां महात्मनां वेगं तदा धारयितुं दिवौकसाम्

ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਬਲੀ, ਤੇਜ਼ ਹਮਲੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੱਜਦੇ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੈਰੀ ਉਹਨਾਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਸੀ ਮਹਾਵੀਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਸਕੇ।

Verse 174

ते वध्यमानास्त्रिदशैर्दानवा भीमनिःस्वनाः । चक्रुः सुतुमुलं युद्धं मुहूर्त्तमिव भारत

ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਭਿਆਨਕ ਗੱਜ ਨਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਕ ਘੋਰ ਕੋਲਾਹਲ ਭਰਿਆ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ—ਮਾਨੋ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਲ ਹੀ ਚੱਲਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 175

ते पूर्वं तपसा दग्धा मुनिभिर्भावितात्मभिः । यतमानाः परं शक्त्या त्रिदशैर्विनिषूदिताः

ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਸਨ, ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਸ਼ੂਦਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 176

ते हेमनिष्काभरणाः कुंडलांगदधारिणः । निहता बह्वशोभंत पुष्पिता इव किंशुकाः

ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ—ਕੰਨਿਆਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਦ ਪਹਿਨੇ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਪਏ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ।

Verse 177

हतशिष्टास्ततः केचित्कालेयदनुजोत्तमाः । विदार्य वसुधां देवीं पातालतलमाश्रिताः

ਤਦੋਂ ਕਾਲੇਯ ਦੇ ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ, ਉੱਤਮ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਦੇਵੀ ਵਸੁਧਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਗਏ।

Verse 178

निहतान्दानवान्दृष्ट्वा त्रिदशा मुनिपुंगवम् । तुष्टुवुर्विविधैर्वाक्यैरिदं चैवाब्रुवन्वचः

ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 179

त्वत्प्रसादान्महाभाग लोकैः प्राप्तं महत्सुखम् । त्वत्तेजसा च निहताः कालेया भीमविक्रमाः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕਾਲੇਯ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 180

पूरयस्व महाविप्र समुद्रं लोकभावनम् । यत्त्वया सलिलं पीतं तदस्मिन्पुनरुत्सृज

ਹੇ ਮਹਾਵਿਪ੍ਰ! ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਭਰ ਦੇ। ਜੋ ਜਲ ਤੂੰ ਪੀ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਛੱਡ ਦੇ।

Verse 181

एवमुक्तः प्रत्युवाच भगवान्मुनिपुंगवः । जीर्णं तद्धि मया तोयमुपायोन्यः प्रचिंत्यताम्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਭਗਵਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਉਹ ਜਲ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੀ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਪਾਯ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ।”

Verse 182

पूरणार्थं समुद्रस्य भवद्भिर्यत्नमास्थितैः । एवं श्रुत्वा तु वचनं महर्षेर्भावितात्मनः

“ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਯਤਨ ਧਾਰਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਧਿਆਨਮਗਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ…

Verse 183

विस्मिताश्च विषण्णाश्च बभूवुः सहितास्सुराः । परस्परमनुज्ञाप्य प्रणम्य मुनिपुंगवम्

ਅਚੰਭਿਤ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 184

प्रजाः सर्वा महाराज विप्रा जग्मुर्यथागतम् । त्रिदशा विष्णुना सार्द्धमनुजग्मुः पितामहम्

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮੇਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਏ।

Verse 185

पूरणार्थं समुद्रस्य मंत्रयंतः परस्परम् । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे सागरस्य हि पूरणम्

ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦੇ ਉਪਾਏ ਬਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਨੇ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੂਰਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ।

Verse 186

तानुवाच समेतांस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः । गच्छध्वं विबुधास्सर्वे यथाकामं यथेप्सितम्

ਤਦ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਬੁਧੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਓ।”

Verse 187

महता कालयोगेन प्रकृतिं यास्यतेऽर्णवः । ज्ञातींस्तु कारणं कृत्वा महाराजो भगीरथः

ਵੱਡੇ ਕਾਲ-ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਣ ਤੇ ਲਕਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਤਦਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 188

गंगौघेन समुद्रं च पुनः संपूरयिष्यति । एवं ते ब्रह्मणा देवाः प्रेषिता ऋषिसत्तमाः

ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਭਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ।

Verse 189

उवाच भगवांस्तुष्टस्त्वगस्त्यमृषिसत्तमम् । देवकार्यं तु भवता दानवानां विनाशनम्

ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਅਗਸਤਯ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: “ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਤੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ।”

Verse 190

यतस्संतारिता देवास्तेन तुष्टोस्मि वै मुने । अभिप्रेतो वरो यस्ते याचयस्व ददामि तम्

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਾ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਜੋ ਵਰ ਤੈਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਹੈ, ਮੰਗ ਲੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 191

एवमुक्तस्तदागस्त्यः प्रणिपातपुरःसरम् । इहस्थेन मया देव देवकार्यमिदं कृतम्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਅਗਸਤਯ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 192

सर्वाश्रमाणां प्रवरो भवत्वेष ममाश्रमः । त्वया चोक्तस्तु भगवन्भविता नात्र संशयः

ਮੇਰਾ ਇਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 193

ब्रह्मोवाच । यात्रां तु पुष्करे कृत्वा इहागत्य नरास्तु ये । इह कुंडेषु ये स्नानं तर्पणं पितृदेवयोः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—

Verse 194

अर्चनं चैव देवेषु सर्वमक्षयकारकम् । अर्घ्यं चोच्चावचं गृह्य शष्कुलापूपकांस्ततः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਖੰਡ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਰਘ੍ਯ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਸ਼ਕੁਲ ਅਤੇ ਆਪੂਪਕ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਗ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 195

दास्यंति द्विजमुख्येभ्यस्तेषां वासस्त्रिविष्टपे । श्राद्धेन पितरस्तृप्ता यावदाभूतसंप्लवम्

ਉਹ ਇਹ ਦਾਨ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਲਯ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 196

कंदमूलफलैर्वापि तर्पयिष्यति यो मुनिम् । सप्तर्षिस्थानमासाद्य मोदते शास्वतीः समाः

ਜੋ ਕੋਈ ਮੂਲ, ਕੰਦ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਪਤ਋ਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਦੀਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 197

यज्ञपर्वतमारूढो दृष्ट्वा गंगाविनिर्गमम् । उदङ्मुखी देवनदी निर्गता पुष्करं प्रति

ਯਜ੍ਞ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਦੇਵ-ਨਦੀ ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਈ।

Verse 198

अत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः । अश्वमेधफलं तस्य भवत्येव न संशयः

ਜੋ ਇੱਥੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 199

यस्त्वेकं भोजयेद्विप्रं कोटिर्भवति भोजिता । अक्षयं त्वन्नपानं च अत्र दत्तं मुनीश्वर

ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਉਹ ਕੋਟਿ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ-ਪਾਨ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 200

यो यमिच्छति कामं तु सर्वं तस्य भविष्यति । न वियोनिं व्रजत्यत्र स्नातमात्रो नरो भुवि

ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਲਈ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਰ ਨੀਚ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 201

स्थानानां परमं स्थानं तीर्थानां तीर्थमुत्तमम् । मया दत्तं मुनिश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः

ਇਹ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਥਾਨ, ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।