Adhyaya 16

Verse 1

भीष्म उवाच । यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਵਰਣਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਅਵਤਰਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਇਹ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।”

Verse 2

तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च । यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਉਥੇ ਵਿਦਯਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰ।

Verse 3

कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः । के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः

ਉਥੇ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦੇਵ ਨੇ ਯਜ್ಞ ਕਿਵੇਂ ਕਰਵਾਇਆ? ਕੌਣ ਸਦੱਸ ਸਨ, ਕੌਣ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ?

Verse 4

के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा । का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना

ਉਸ ਯਜ्ञ ਦੇ ਭਾਗ ਕਿਹੜੇ ਸਨ? ਕਿਹੜਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀ ਸੀ? ਵੇਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਰੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉਥੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ?

Verse 5

यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते । कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह

ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਠੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਸੇ ਇੱਛਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਯਜ્ઞ ਕੀਤਾ।

Verse 6

यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह । तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते

ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ-ਈਸ਼ਵਰ ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਅਮਰ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਸਵਰਗ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 7

अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना । अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा

ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਸਵਰਗ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੇਦ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ (ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ) ਭੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 8

ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात् । सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਯਜ्ञ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੀ ਰਚੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਵੇਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।

Verse 9

तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम् । यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां

ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਇਹ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੌਤੁਹਲ ਉਠਿਆ ਹੈ: ਉਸ ਇਕੋ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ—ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ (ਧਿਆਨ) ਧਾਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?

Verse 10

कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि । शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते

ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 11

भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा । पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ—ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਸੱਤ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।

Verse 12

स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत् । धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः

ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਮਨੂਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮਪਤਨੀ ਵਜੋਂ, ਮਾਨੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 13

पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं । कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत

ਜੋ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਮਹਾਭਾਗਾ, ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹਾਸ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ?

Verse 14

किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः । क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता

ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਚਾਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਹੇ ਵਿਭੋ, ਉਹ ਕਿਸ ਦੀ ਧੀ ਹੈ? ਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ?

Verse 15

किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी । यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्

ਉਹ ਦੇਵੇਸ਼ੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸੀ—ਦਿੱਖਦੇ ਹੀ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ?

Verse 16

वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने । या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਸਰਵਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਵਿਭੂ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ।

Verse 17

यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं । यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय

ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਲੋਕਸੁੰਦਰੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਯਜ್ಞ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿ।

Verse 18

तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह । सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत

ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਵ ਅਪਣਾਇਆ?

Verse 19

सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा । उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि

ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਬਚਨ ਕਹੇ? ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾ।

Verse 20

किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा । यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह

ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਸੀ ਜਾਂ ਖ਼ਿਮਾ? ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 21

विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ—ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਾਟ ਦੇ—ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਸਭ ਕਰਮ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪਰਮ ਵਿਧੀ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ।

Verse 22

कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च । होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता

ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਪਰੰਪਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਹੋਮ-ਆਹੁਤੀ ਹੀ, ਅਤੇ ਹੋਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਲਈ ਨਿਯਤ ਭਾਗ—ਇਹ ਸਭ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ?

Verse 23

कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं । अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति

ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ—ਕਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ? ਅਤੇ ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।

Verse 24

देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः । गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्

ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ? ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ ਅਗਨੀ, ਅਨ੍ਵਾਹਾਰ੍ਯ (ਦਕ੍ਸ਼ਿਣ) ਅਗਨੀ, ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ?

Verse 25

अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम् । प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च

ਉਸ ਨੇ ਆਹਵਨੀਯ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ, ਵੇਦੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵ (ਲੱਡਲ) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋક્ષણੀਯ ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ, ਸ੍ਰੁਚ (ਆਹੁਤੀ-ਚਮਚਾ) ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਣ ਸਨਾਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ।

Verse 26

अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै । हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि

ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਤੀਹ ਅਗਨੀਆਂ ਰਚੀਆਂ—ਜੋ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਭਾਗ ਢੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵ੍ਯ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵ੍ਯ (ਪਿਤ੍ਰ-ਆਹੁਤੀ) ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਬਣਾਇਆ।

Verse 27

भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि । यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि

ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਭਾਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਪ (ਯਜ੍ਞ-ਸਤੰਭ), ਸਮਿਧਾ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਸੋਮ, ਪਵਿਤ੍ਰ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਣ ਛਾਣਨੀ) ਅਤੇ ਪਰਿਧੀ ਦੀਆਂ ਘੇਰੂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 28

यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह । विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा

ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਰਚੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।

Verse 29

क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च । मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा

ਕਸ਼ਣ, ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਚਕ੍ਰ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤ, ਤਿਥੀਆਂ, ਮਹੀਨੇ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਵਤਸਰ (ਵਰ੍ਹਾ) ਵੀ।

Verse 30

ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा । आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्

ਰਿਤੂਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਸੰਯੋਗ, ਪੁਰਾਤਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪ੍ਰਮਾਣ; ਆਯੁ, ਦੇਹ ਦੇ ਖੇਤਰ (ਅੰਗ-ਤੱਤ), ਅਪਚਯ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਸਮਤਾ।

Verse 31

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः

ਤਿੰਨ ਵਰਣ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਵਿਦ੍ਯ (ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵਿਦਿਆ); ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ। ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਰਮ; ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ।

Verse 32

सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा । या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਰਚੇ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ। ਦੱਸੋ—ਧਰਮ-ਯੁਕਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਪਕਰਮੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਕੀ ਹੈ?

Verse 33

चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः

ਉਹੀ ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿਕਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਚੌਗੁਣੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ; ਉਹ ਚਤੁਰਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵੇਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ।

Verse 34

यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्

ਜੋ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਵਜੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਤਪ ਵਜੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਮ ਨੂੰ ‘ਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 35

सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम् । वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्

ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਤੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮ ਸੇਤੂ ਹੈ; ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ; ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 36

असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम् । मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਅੱਗ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਮਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤਪ (ਤਪਸ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि । इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः

ਨਯ-ਮਾਰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਹੀ ਨੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਤੇਜ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਚ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 38

यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता । एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः

ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉੱਚ ਗਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਯਜ੍ਞ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਹੋਈ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ—ਹਾਂ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।

Verse 39

आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते । कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते

ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ ਦੋਵੇਂ ‘ਅਦਭੁਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਜਾਪਦਾ ਭਾਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਤੱਤਵਿਕ ਸੱਚਾਈ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 40

पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੂੰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਸ ਪਰਮ ਯਸ਼ ਦੀ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।

Verse 41

सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् । सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्

ਉਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕੰਨ ਵੀ ਹਨ—ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ।

Verse 42

सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं । सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्

ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਵਭੌਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਹਜ਼ਾਰ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ; ਸਭ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਸਰੋਤ; ਹਜ਼ਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ।

Verse 43

हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च । पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्

ਹਵਨ, ਸਵਨ (ਸੋਮ-ਪੇਸ਼ਣ) ਕਰਮ, ਹਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਹੋਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ; ਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ; ਵੇਦੀ, ਦੀਕਸ਼ਾ, ਚਰੁ (ਯਜ੍ਞ-ਖੀਰ) ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵ (ਚਮਚਾ)—ਇਹ ਸਭ ਵੇਦਿਕ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।

Verse 44

स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम् । अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः

ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੁਕ (ਵੱਡਾ ਚਮਚਾ), ਸੋਮ (ਕਰਮ/ਅਰਪਣ) ਅਤੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ; ਪ੍ਰੋક્ષણੀ (ਛਿੜਕਾਅ ਪਾਤ੍ਰ), ਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ) ਅਤੇ ਧਨ; ਅਧਵਰ੍ਯੁ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸਾਮਗ ਗਾਇਕ-ਪੁਰੋਹਿਤ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਸਦਸ੍ਯ, ਸਦਨ (ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਾਲਾ) ਅਤੇ ਸਦਸ (ਯਜ੍ਞ-ਸਭਾ/ਸਤਰ)—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਰਚੇ।

Verse 45

यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च । प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्

ਯੂਪ (ਯਜ્ઞ-ਸਤੰਭ), ਸਮਿਧਾਂ ਤੇ ਕੁਸ਼-ਘਾਹ, ਦਾਰਵੀ, ਚਮਸ ਅਤੇ ਊਖਲ-ਮੂਸਲ; ਪੂਰਬੀ ਵੇੜਾ, ਯਜ્ઞ-ਭੂਮੀ, ਹੋਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਬੰਧਨ-ਰੱਸਾ ਹੈ—

Verse 46

ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च । प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੋਟੇ ਕਰਮ, ਅਤਿ-ਵਧੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ; ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਾਜ ਯਜ्ञ; ਅਤੇ ਥੰਡਿਲ (ਰਿਤੁਅਲ ਚੌਕ) ਤੇ ਕੁਸ਼-ਵਿਉਂਤ ਵੀ ਹਨ।

Verse 47

मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं । अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं

ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਜ्ञ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਹਵਨ-ਆਹੁਤੀ; ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਭਾਗ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ; ਜੋ ਅਗ੍ਰ-ਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਭੋਗਤਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਸ਼ੁਭ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਸਜਜ ਹੈ।

Verse 48

आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः । यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां

ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਯਜ्ञ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਸਰਵਸੱਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਿਸ ਪੁੰਨਮਈ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ—

Verse 49

यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत् । हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च

ਜਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਯਜ्ञ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ (ਉਤਪੱਤੀ) ਲਈ ਵੀ।

Verse 50

ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च । देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਭੀ; ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਵੀ—ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ।

Verse 51

सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः । पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः

ਸਨਤਕੁਮਾਰ—ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ—ਅਤੇ ਮਨੁ ਮਹਾਤਮਾ, ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਵ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚੱਕਰ ਚਲਾਇਆ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਅਤੁਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ।

Verse 52

पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे । पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ-ਜਾਤ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਟਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ; ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ ਭੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 53

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं

ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ‘ਪੌਸ਼ਕਰਕ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸੰਗਤ, ਸੁਸੰਹਿਤ ਪੁਰਾਣ ਕਥਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः । सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः

ਫਿਰ ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਦ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਵਰਾਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

Verse 55

विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत् । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः

ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ‘ਕੋਕਾਮੁਖ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ ਵੇਦ ਹਨ, ਦੰਦ ਯੂਪ (ਯਜ੍ਞ-ਸਤੰਭ) ਹਨ, ਹੱਥ ਕਰਤੂ (ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ) ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਖ ਚਿਤੀ (ਵੇਦੀ-ਅਗਨੀ) ਹੈ।

Verse 56

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਾਤਪਾ ਅਗਨਿ-ਜਿਹਵਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੋਮ ਦರ್ಭ (ਕੁਸ਼ਾ) ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਹੈ—ਵੇਦ ਦਾ ਅੰਗ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ।

Verse 57

आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः

ਉਹ ‘ਆਜ੍ਯ-ਨਾਸ’ ਹੈ, ‘ਸ੍ਰੁਵ-ਤੁੰਡ’ ਹੈ, ਸਾਮ-ਘੋਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗੂੰਜ ਵਾਲਾ; ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਸਤਕਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 58

प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः । उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः

ਉਹ ਧੀਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਨਖ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਘੁੱਟਨੇ ਯਜ੍ਞ-ਪਸ਼ੂ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਮਖ (ਯਜ੍ਞ) ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਂਤਾਂ ਉਦਗਾਤਾ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਫਲਾਂ ਤੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਮਹੌਸ਼ਧੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।

Verse 59

वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः । वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्

ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਵਾਯੁ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ, ਸਥਿਰਤਾ, ਆਪ (ਜਲ), ਸਫਿਕ (ਕਟਿਭਾਗ), ਸੋਮ ਅਤੇ ਰਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਦ ਦਾ ਸਕੰਧ ਹੈ, ਹਵਿ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਹਵ੍ਯ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਵ੍ਯ—ਦੋਵੇਂ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਅਤਿ-ਵੇਗਵਾਨ ਹੈ।

Verse 60

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः । दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्

ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਪੂਰਬ-ਮੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ; ਅਨੇਕਾਂ ਦੀਕਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ; ਉਹ ਯੋਗੀ ਮਹਾਨ ਸੀ—ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਮਹਾਸਤ੍ਰ-ਯਜ್ಞ ਸਮਾਨ ਸੀ।

Verse 61

उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः

ਉਪਾਕਰਮ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟੀ-ਯਜ್ಞ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸੀ; ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਵਰਗ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਵਰਤ-ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਛਾਇਆ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ।

Verse 62

सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम् । ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਧਰਤੀਧਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਮੁੜ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ।

Verse 63

ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः । एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना

ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਿ ਨੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਵਰਾਹ ਨੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

Verse 64

उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा । वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਸੀ; ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਕੋਕਾਮੁਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦਮ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਪੂਜਨਯ ਹੈ।

Verse 65

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह । रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः

ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ, ਵਸੂਆਂ, ਸਾਧ੍ਯਾਂ, ਮਰੁਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ; ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ, ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 66

दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः । चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः

ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਧਰਤੀ ਸਮੇਤ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚਰਾਚਰ ਸਭ ਦਾ ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸੀ।

Verse 67

उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो । पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह

ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੋਕਾਮੁਖ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਤੂੰ ਸਦਾ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀਂ; ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀਂ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ।”

Verse 68

एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान् । उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्

ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ।” ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 69

त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः । त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम

ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਦੇਵ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਮੇਰੀ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਰਣ ਹੈਂ—ਹੇ ਸੁਰੋਤਮ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ।

Verse 70

उत्फुल्लामलपद्माक्ष शत्रुपक्ष क्षयावह । यथा यज्ञेन मे ध्वंसो दानवैश्च विधीयते

ਹੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਨਿਰਮਲ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਵੈਰੀ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਸਕ! ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰਾ ਧ੍ਵੰਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 71

तथा त्वया विधातव्यं प्रणतस्य नमोस्तु ते । विष्णुरुवाच । भयं त्यजस्व देवेश क्षयं नेष्यामि दानवान्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਕਰੀਂ; ਜੋ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਡਰ ਤਿਆਗ; ਮੈਂ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 72

ये चान्ते विघ्नकर्तारो यातुधानास्तथाऽसुराः । घातयिष्याम्यहं सर्वान्स्वस्ति तिष्ठ पितामह

ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਯਾਤੁਧਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸੁਰ—ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਤੂੰ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੁ।

Verse 73

एवमुक्त्वा स्थितस्तत्र साहाय्येन कृतक्षणः । प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਘੜੀ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ੁਭ ਹਵਾਵਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 74

सुप्रभाणि च ज्योतींषि चंद्रं चक्रुः प्रदक्षिणम् । न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसेदुश्चापि सिंधवः

ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਜੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਵਿਗਾੜ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 75

नीरजस्का भूमिरासीत्सकला ह्लाददास्त्वपः । जग्मुः स्वमार्गं सरितो नापि चुक्षुभुरर्णवाः

ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਲ ਸਰਬਥਾ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਸਨ। ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਯਥੋਚਿਤ ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਕਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾ ਹੋਏ।

Verse 76

आसन्शुभानींद्रियाणि नराणामंतरात्मनाम् । महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरवाचयन्

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ। ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਉੱਚ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 77

यज्ञे तस्मिन्हविः पाके शिवा आसंश्च पावकाः । प्रवृत्तधर्मसद्वृत्ता लोका मुदितमानसाः

ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਵਿ ਪਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਅੱਗਾਂ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਲੋਕ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ।

Verse 78

विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः । ततो देवाः समायाता दानवा राक्षसैस्सह

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਸਦਾ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ—ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 79

भूतप्रेतपिशाचाश्च सर्वे तत्रागताः क्रमात् । गंधर्वाप्सरसश्चैव नागा विद्याधरागणाः

ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਦੇ ਗਣ।

Verse 80

वानस्पत्याश्चौषधयो यच्चेहेद्यच्च नेहति । ब्रह्मादेशान्मारुतेन आनीताः सर्वतो दिशः

ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ—ਜੋ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਅਚਲ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਵਨ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 81

यज्ञपर्वतमासाद्य दक्षिणामभितोदिशम् । सुरा उत्तरतः सर्वे मर्यादापर्वते स्थिताः

ਯਜ੍ਞ ਪਰਵਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਰਿਆਦਾ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਨਿਯਤ ਹੋ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਏ।

Verse 82

गंधर्वाप्सरसश्चैव मुनयो वेदपारगाः । पश्चिमां दिशमास्थाय स्थितास्तत्र महाक्रतौ

ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਮੁਨੀ, ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 83

सर्वे देवनिकायाश्च दानवाश्चासुरागणाः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा सुप्रीतास्ते परस्परम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗਣ—ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ—ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 84

ऋषीन्पर्यचरन्सर्वे शुश्रूषन्ब्राह्मणांस्तथा । ऋषयो ब्रह्मर्षयश्च द्विजा देवर्षयस्तथा

ਸਭ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਕੀਤੀ—ਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਦਵਿਜ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਸਭ ਹੀ।

Verse 85

राजर्षयो मुख्यतमास्समायाताः समंततः । कतमश्च सुरोप्यत्र क्रतौ याज्यो भविष्यति

ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਯਜ್ಞ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਯਾਜ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਹਵਿ ਦਾ ਭਾਗ ਪਾਵੇਗਾ?

Verse 86

पशवः पक्षिणश्चैव तत्र याता दिदृक्षवः । ब्राह्मणा भोक्तुकामाश्च सर्वे वर्णानुपूर्वशः

ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ-ਭਾਗ ਲੈਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਆਏ।

Verse 87

स्वयं च वरुणो रत्नं दक्षश्चान्नं स्वयं ददौ । आगत्यवरुणोलोकात्पक्वंचान्नंस्वतोपचत्

ਵਰੁਣ ਨੇ ਆਪ ਰਤਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪ ਅੰਨ ਦਿੱਤਾ। ਵਰੁਣ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਅੰਨ ਪਕਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

Verse 88

वायुर्भक्षविकारांश्च रसपाची दिवाकरः । अन्नपाचनकृत्सोमो मतिदाता बृहस्पतिः

ਵਾਯੁ ਭੋਜਨ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਪਚਾ ਕੇ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਅੰਨ-ਪਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ।

Verse 89

धनदानं धनाध्यक्षो वस्त्राणि विविधानि च । सरस्वती नदाध्यक्षो गंगादेवी सनर्मदा

ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ-ਦਾਨ ਦਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਣੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਨਰਮਦਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 90

याश्चान्याः सरितः पुण्याः कूपाश्चैव जलाशयाः । पल्वलानि तटाकानि कुंडानि विविधानि च

ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਿਤਾਵਾਂ, ਕੂਏ ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ਯ—ਦਲਦਲ, ਤਲਾਬ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵੀ।

Verse 91

प्रस्रवाणि च मुख्यानि देवखातान्यनेकशः । जलाशयानि सर्वाणि समुद्राः सप्तसंख्यकाः

ਮੁੱਖ ਪਰਬਤੀ ਚਸ਼ਮੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਨਿਰਮਿਤ ਅਨੇਕਾਂ ਜਲ-ਧਾਰਾਵਾਂ; ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸੱਤ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 92

लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् । सप्तलोकाः सपातालाः सप्तद्वीपाः सपत्तनाः

ਲੂਣ, ਇਖ਼ਰਸ, ਸੁਰਾ, ਘੀ, ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਸੱਤ ਲੋਕ ਪਾਤਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਵੀਪ ਆਪਣੇ ਪੱਤਨਾਂ ਸਮੇਤ ਹਨ।

Verse 93

वृक्षा वल्ल्यः सतृणानि शाकानि च फलानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्च पंचमम्

ਵ੍ਰਿੱਖ, ਲਤਾਵਾਂ, ਘਾਹ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਣ, ਸਾਗ-ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪૃਥਵੀ, ਵਾਯੁ, ਆਕਾਸ਼, ਆਪ (ਜਲ), ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇਜ/ਅਗਨੀ।

Verse 94

सविग्रहाणि भूतानि धर्मशास्त्राणि यानि च । वेदभाष्याणि सूत्राणि ब्रह्मणा निर्मितं च यत्

ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਭੂਤ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਭੀ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸੂਤਰ—ਜੋ ਕੁਝ ਭੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 95

अमूर्तं मूर्तमत्यन्तं मूर्तदृश्यं तथाखिलम् । एवं कृते तथास्मिंस्तु यज्ञे पैतामहे तदा

ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਸ ਪੈਤਾਮਹ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਇਸ ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਕਾਰ; ਅਤਿ-ਮੂਰਤ; ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ; ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਕਟਤਾ—ਉਹ ਸਭ ਸਮਝੀ ਗਈ।

Verse 96

देवानां संनिधौ तत्र ऋषिभिश्च समागमे । ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे स्थितो विष्णुः सनातनः

ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਾਹਿਣੇ ਪਾਸੇ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਖੜੇ ਸਨ।

Verse 97

वामपार्श्वे स्थितो रुद्रः पिनाकी वरदः प्रभुः । ऋत्विजां चापि वरणं कृतं तत्र महात्मना

ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੁਦ੍ਰ ਖੜੇ ਸਨ—ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਪ੍ਰਭੂ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ (ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ) ਦੀ ਚੋਣ ਵੀ ਕੀਤੀ।

Verse 98

भृगुर्होतावृतस्तत्र पुलस्त्योध्वर्य्युसत्तमः । तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मा वै नारदः कृतः

ਉੱਥੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਹੋਤਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਉੱਥੇ ਮਰੀਚੀ ਉਦ੍ਗਾਤਾ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 99

सनत्कुमारादयो ये सदस्यास्तत्र ते भवन् । प्रजापतयो दक्षाद्या वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः

ਉੱਥੇ ਉਸ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਰਣ (ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਗ) ਵੀ ਉਪਸਥਿਤ ਸਨ।

Verse 100

ब्रह्मणश्च समीपे तु कृता ऋत्विग्विकल्पना । वस्त्रैराभरणैर्युक्ताः कृता वैश्रवणेन ते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 101

अंगुलीयैः सकटकैर्मकुटैर्भूषिता द्विजाः । चत्वारो द्वौ दशान्ये च त षोडशर्त्विजः

ਦੁਇਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਕਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ; ਚਾਰ, ਦੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਿਤਵਿਜ ਬਣੇ।

Verse 102

ब्रह्मणा पूजिताः सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् । अनुग्राह्यो भवद्भिस्तु सर्वैरस्मिन्क्रताविह

ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਗਏ ਹੋ—ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ; ਹੁਣ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।

Verse 103

पत्नी ममैषा सावित्री यूयं मे शरणंद्विजाः । विश्वकर्माणमाहूय ब्रह्मणः शीर्षमुंडनं

“ਇਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਦੁਇਜੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਹੋ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਮੁੰਡਨ ਕਰਵਾਓ।”

Verse 104

यज्ञे तु विहितं तस्य कारितं द्विजसत्तमैः । आतसेयानि वस्त्राणि दंपत्यर्थे तथा द्विजैः

ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਦੁਇਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਦੰਪਤੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਤਸੀ (ਸੂਤੀ/ਲਿਨਨ) ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ।

Verse 105

ब्रह्मघोषेण ते विप्रा नादयानास्त्रिविष्टपम् । पालयंतो जगच्चेदं क्षत्रियाः सायुधाः स्थिताः

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ-ਘੋਸ਼ (‘ਬ੍ਰਹਮ-ਨਾਦ’) ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੇ, ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਤੱਕ ਕੰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਡਟੇ ਰਹੇ।

Verse 106

भक्ष्यप्रकारान्विविधिन्वैश्यास्तत्र प्रचक्रिरे । रसबाहुल्ययुक्तं च भक्ष्यं भोज्यं कृतं ततः

ਉੱਥੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਰਸ-ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਖਾਣੇ ਤੇ ਪਰੋਸਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਏ।

Verse 107

अश्रुतं प्रागदृष्टं च दृष्ट्वा तुष्टः प्रजापतिः । प्राग्वाटेति ददौ नाम वैश्यानां सृष्टिकृद्विभुः

ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸੁਣਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਨੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਗਵਾਟ’ ਨਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 108

द्विजानां पादशुश्रूषा शूद्रैः कार्या सदा त्विह । पादप्रक्षालनं भोज्यमुच्छिष्टस्य प्रमार्जनं

ਇੱਥੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਚਰਨ ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ।

Verse 109

तेपि चक्रुस्तदा तत्र तेभ्यो भूयः पितामहः । शूश्रूषार्थं मया यूयं तुरीये तु पदे कृताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਸੇਵਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੌਥੇ ਪਦ (ਸਥਾਨ/ਮਰਤਬੇ) ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।”

Verse 110

द्विजानां क्षत्रबन्धूनां बन्धूनां च भवद्विधैः । त्रिभ्यश्शुश्रूषणा कार्येत्युक्त्वा ब्रह्मा तथाऽकरोत्

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ “ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇ—ਦੁਵਿਜਾਂ ਦੀ, ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਬੰਧੂਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ,” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 111

द्वाराध्यक्षं तथा शक्रं वरुणं रसदायकम् । वित्तप्रदं वैश्रवणं पवनं गंधदायिनम्

ਉਹ ਦ੍ਵਾਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਹੈ; ਵਰੁਣ ਰਸ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ; ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਧਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਵਨ (ਵਾਯੁ) ਸੁਗੰਧ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 112

उद्योतकारिणं सूर्यं प्रभुत्वे माधवः स्थितः । सोमः सोमप्रदस्तेषां वामपक्ष पथाश्रितः

ਉਜਾਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੋਮ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਆਸ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 113

सुसत्कृता च पत्नी सा सवित्री च वरांगना । अध्वर्युणा समाहूता एहि देवि त्वरान्विता

ਉਹ ਉੱਤਮ ਨਾਰੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ, ਜੋ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਸੀ, ਅਧਵਰਯੁ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਈ ਗਈ: “ਆਓ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਰੰਤ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ।”

Verse 114

उत्थिताश्चाग्नयः सर्वे दीक्षाकाल उपागतः । व्यग्रा सा कार्यकरणे स्त्रीस्वभावेन नागता

ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਾ ਆਈ—ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਇਸਤਰੀ-ਸੁਭਾਵ ਸੀ।

Verse 115

इहवै न कृतं किंचिद्द्वारे वै मंडनं मया । भित्त्यां वैचित्रकर्माणि स्वस्तिकं प्रांगणेन तु

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਭਿੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਵਿਭਿੰਨ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਵਸਤਿਕ ਰੇਖਿਆ ਹੈ।

Verse 116

प्रक्षालनं च भांडानां न कृतं किमपि त्विह । लक्ष्मीरद्यापि नायाता पत्नीनारायणस्य या

ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ ਧੋਣਾ ਵੀ ਕੁਝ ਭੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਈ।

Verse 117

अग्नेः पत्नी तथा स्वाहा धूम्रोर्णा तु यमस्य तु । वारुणी वै तथा गौरी वायोर्वै सुप्रभा तथा

ਅਗਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਵਾਹਾ ਹੈ; ਯਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧੂਮ੍ਰੋਰਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰੁਣ ਦੀ ਸੰਗਿਨੀ ਵਾਰੁਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੁ ਦੀ ਸੰਗਿਨੀ ਗੌਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ।

Verse 119

ऋद्धिर्वैश्रवणी भार्या शम्भोर्गौरी जगत्प्रिया । मेधा श्रद्धा विभूतिश्च अनसूया धृतिः क्षमा

ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਦੀ ਭਾਰਿਆ ਰਿੱਧੀ ਹੈ; ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਲਈ ਗੌਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੇਧਾ, ਸ਼੍ਰੱਧਾ, ਵਿਭੂਤੀ, ਅਨਸੂਯਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਮਾ ਵੀ ਹਨ।

Verse 120

गंगा सरस्वती चैव नाद्या याताश्च कन्यकाः । इंद्राणी चंद्रपत्नी तु रोहिणी शशिनः प्रियाः

ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਆਰੀਆਂ ਵੀ ਜੋ ਨਦਿਆ ਨਦੀ ਵੱਲ ਗਈਆਂ ਸਨ; ਇੰਦਰਾਣੀ ਵੀ, ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ—ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸ਼ਸ਼ਿਨ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ।

Verse 121

अरुंधती वसिष्ठस्य सप्तर्षीणां च याः स्त्रियः । अनसूयात्रिपत्नी च तथान्याः प्रमदा इह

ਅਰੁੰਧਤੀ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਧਰਮਪਤਨੀ—ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਅਤ੍ਰਿ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਸਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 122

वध्वो दुहितरश्चैव सख्यो भगिनिकास्तथा । नाद्यागतास्तु ताः सर्वा अहं तावत्स्थिता चिरं

“ਨੂੰਹਾਂ, ਧੀਆਂ, ਸਹੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੈਣਾਂ—ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹਾਂ।”

Verse 123

नाहमेकाकिनी यास्ये यावन्नायांति ता स्त्रियः । ब्रूहि गत्वा विरंचिं तु तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्

“ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਤੂੰ ਜਾ ਕੇ ਵਿਰੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇ, ਅਤੇ ਤਦ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਠਹਿਰ ਜਾ।”

Verse 124

सर्वाभिः सहिता चाहमागच्छामि त्वरान्विता । सर्वैः परिवृतः शोभां देवैः सह महामते

ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਸ਼ੋਭਾ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹਾਂ।

Verse 125

भवान्प्राप्नोति परमां तथाहं तु न संशयः । वदमानां तथाध्वर्युस्त्यक्त्वा ब्रह्माणमागतः

ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਅਧਵਰਯੁ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 126

सावित्री व्याकुला देव प्रसक्ता गृहकर्माणि । सख्यो नाभ्यागता यावत्तावन्नागमनं मम

ਹੇ ਦੇਵ! ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਵਿਹਲ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗੀ।

Verse 127

एवमुक्तोस्मि वै देव कालश्चाप्यतिवर्त्तते । यत्तेद्य रुचितं तावत्तत्कुरुष्व पितामह

ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਵੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੁਚੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿਓ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।

Verse 128

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा किंचित्कोपसमन्वितः । पत्नीं चान्यां मदर्थे वै शीघ्रं शक्र इहानय

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਝ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਾ: “ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਲਿਆ।”

Verse 129

यथा प्रवर्तते यज्ञः कालहीनो न जायते । तथा शीघ्रं विधित्स्व त्वं नारीं कांचिदुपानय

ਜਿਵੇਂ ਯਜ੍ਞ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਕਰ—ਕਿਸੇ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ।

Verse 130

यावद्यज्ञसमाप्तिर्मे वर्णे त्वां मा कृथा मनः । भूयोपि तां प्रमोक्ष्यामि समाप्तौ तु क्रतोरिह

ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮਨ ਨਾ ਬਣਾ। ਇੱਥੇ ਕਰਤੂ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 131

एवमुक्तस्तदा शक्रो गत्वा सर्वं धरातलं । स्त्रियो दृष्टाश्च यास्तेन सर्वाः परपरिग्रहाः

ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਫਿਰਿਆ; ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸ ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਉਹ ਸਭ ਪਰਾਏ ਪਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹੀ ਸਨ।

Verse 132

आभीरकन्या रूपाढ्या सुनासा चारुलोचना । न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी

ਇੱਕ ਆਭੀਰ ਕੁੜੀ ਅਤਿ ਰੂਪਵਤੀ ਸੀ—ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ; ਨਾ ਉਹ ਦੇਵੀ ਸੀ, ਨਾ ਗੰਧਰਵੀ, ਨਾ ਅਸੁਰੀ, ਨਾ ਹੀ ਨਾਗਕੰਨਿਆ।

Verse 133

न चास्ति तादृशी कन्या यादृशी सा वरांगना । ददर्श तां सुचार्वंगीं श्रियं देवीमिवापराम्

ਉਸ ਵਰਾਂਗਨਾ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਆਪ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

Verse 134

संक्षिपन्तीं मनोवृत्ति विभवं रूपसंपदा । यद्यत्तु वस्तुसौंदर्याद्विशिष्टं लभ्यते क्वचित्

ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਭਵ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਸੰਪਦਾ ਮਨ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਸਿਮਟਾ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਕਦੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੌੰਦਰਯ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 135

तत्तच्छरीरसंलग्नं तन्वंग्या ददृशे वरम् । तां दृष्ट्वा चिंतयामास यद्येषा कन्यका भवेत्

ਤਦ ਉਸ ਸੁਕੁਮਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਘਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: “ਜੇ ਇਹ ਕੁੰਵਾਰੀ ਕਨਿਆ ਹੋਵੇ…”

Verse 136

तन्मत्तः कृतपुण्योन्यो न देवो भुवि विद्यते । योषिद्रत्नमिदं सेयं सद्भाग्यायां पितामहः

ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੁੰਨ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਰਤਨ—ਇਹ ਸੇਯਾ—ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਤਗੁਣੀ ਭਾਗਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 137

सरागो यदि वा स्यात्तु सफलस्त्वेष मे श्रमः । नीलाभ्र कनकांभोज विद्रुमाभां ददर्श तां

“ਜੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਮਿਹਨਤ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗੀ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ, ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਛਟਾ, ਤੇ ਲਾਲ ਮੂੰਗੇ ਵਰਗੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਦਮਕਦੀ।

Verse 138

त्विषं संबिभ्रतीमंगैः केशगंडे क्षणाधरैः । मन्मथाशोकवृक्षस्य प्रोद्भिन्नां कलिकामिव

ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਕਾਂਤੀ ਛਲਕਦੀ ਸੀ—ਕੇਸਾਂ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹੋਠ ਤੋਂ—ਜਿਵੇਂ ਮਦਨ-ਦੇਵ ਦੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਵੀਂ ਫੁੱਟੀ ਕਲੀ ਖਿੜ ਉੱਠੇ।

Verse 139

प्रदग्धहृच्छयेनैव नेत्रवह्निशिखोत्करैः । धात्रा कथं हि सा सृष्टा प्रतिरूपमपश्यता

ਇੱਛਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਤੁਲ ਰੂਪ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ?

Verse 140

कल्पिता चेत्स्वयं बुध्या नैपुण्यस्य गतिः परा । उत्तुंगाग्राविमौ सृष्टौ यन्मे संपश्यतः सुखं

ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਰਚ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਦ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੈ।

Verse 141

पयोधरौ नातिचित्रं कस्य संजायते हृदि । रागोपहतदेहोयमधरो यद्यपि स्फुटम्

ਸਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅਚੰਭਾ ਜਾਂ ਹਿਲੋਰ ਨਾ ਉਠੇ? ਪਰ ਇਹ ਦੇਹ ਰਾਗ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਧਰ ਸਾਫ਼ ਹੀ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਂਦਾ ਦਿੱਸੇ।

Verse 142

तथापि सेवमानस्य निर्वाणं संप्रयच्छति । वहद्भिरपि कौटिल्यमलकैः सुखमर्प्यते

ਤਾਂ ਵੀ, ਜੋ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਰਵਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਕਰੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ ‘ਆਮਲਕ’ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਭੀ ਸੁਖ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 143

दोषोपि गुणवद्भाति भूरिसौंदर्यमाश्रितः । नेत्रयोर्भूषितावंता वाकर्णाभ्याशमागतौ

ਵੱਡੇ ਸੌੰਦਰਯ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਗੁਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਕੋਨੇ ਇਉਂ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋਣ।

Verse 144

कारणाद्भावचैतन्यं प्रवदंति हि तद्विदः । कर्णयोर्भूषणे नेत्रे नेत्रयोः श्रवणाविमौ

ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਭਾਵ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਕਾਰਣ-ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਕਾਨਾਂ ਲਈ ਨੇਤਰ ਹੀ ਭੂਸ਼ਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਸ੍ਰਵਣ—ਆਸਰਾ ਹਨ।

Verse 145

कुंडलांजनयोरत्र नावकाशोस्ति कश्चन । न तद्युक्तं कटाक्षाणां यद्द्विधाकरणं हृदि

ਇੱਥੇ ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਅੰਜਨ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਟਾਖ਼ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਦੋਫਾੜ ਪਾ ਦੇਣ।

Verse 146

तवसंबंधिनोयेऽत्र कथं ते दुःखभागिनः । सर्वसुंदरतामेति विकारः प्राकृतैर्गुणैः

ਇੱਥੇ ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਪੂਰਨ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 147

वृद्धे क्षणशतानां तु दृष्टमेषा मया धनम् । धात्रा कौशल्यसीमेयं रूपोत्पत्तौ सुदर्शिता

ਹੇ ਵੰਦਨੀਯ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਛਣਭੰਗੁਰ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਹ ਧਨ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਰੂਪ ਦੇ ਉਤਪੱਤਿ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੀਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 148

करोत्येषा मनो नॄणां सस्नेहं कृतिविभ्रमैः । एवं विमृशतस्तस्य तद्रूपापहृतत्विषः

ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਮਈ ਅਦਾਵਾਂ ਤੇ ਨਖਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਈ।

Verse 149

निरंतरोद्गतैश्छन्नमभवत्पुलकैर्वपुः । तां वीक्ष्य नवहेमाभां पद्मपत्रायतेक्षणाम्

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ—ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਠਦੇ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ।

Verse 150

देवानामथ यक्षाणां गंधर्वोरगरक्षसाम् । नाना दृष्टा मया नार्यो नेदृशी रूपसंपदा

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਨਾਰੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ—ਪਰ ਇਸ ਵਰਗੀ ਰੂਪ-ਸੰਪਦਾ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 151

त्रैलोक्यांतर्गतं यद्यद्वस्तुतत्तत्प्रधानतः । समादाय विधात्रास्याः कृता रूपस्य संस्थितिः

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਜੋ ਤੱਤ-ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਾਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਥਿਰ ਰੂਪ ਘੜਿਆ।

Verse 152

इंद्र उवाच । कासि कस्य कुतश्च त्वमागता सुभ्रु कथ्यताम् । एकाकिनी किमर्थं च वीथीमध्येषु तिष्ठसि

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਦੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ? ਦੱਸ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਇਕੱਲੀ ਗਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਉਂ ਖੜੀ ਹੈਂ?”

Verse 153

यान्येतान्यंगसंस्थानि भूषणानि बिभर्षि च । नैतानि तव भूषायै त्वमेतेषां हि भूषणम्

ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਤੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਸਜਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ; ਸਗੋਂ ਤੂੰ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈਂ।

Verse 154

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी । किन्नरी दृष्टपूर्वा वा यादृशी त्वं सुलोचने

ਤੂੰ ਨਾ ਦੇਵੀ ਹੈਂ, ਨਾ ਗੰਧਰਵੀ, ਨਾ ਅਸੁਰੀ, ਨਾ ਨਾਗ-ਕੰਨਿਆ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਕਿੰਨਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੱਤਾ ਹੈਂ?

Verse 155

उक्ता मयापि बहुशः कस्माद्दत्से हि नोत्तरम् । त्रपान्विता तु सा कन्या शक्रं प्रोवाच वेपती

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ? ਤਦ ਉਹ ਕੁੜੀ ਲਾਜ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 156

गोपकन्या त्वहं वीर विक्रीणामीह गोरसम् । नवनीतमिदं शुद्धं दधि चेदं विमंडकम्

ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਂ ਗੋਪਿਕਾ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਗਾਂ ਦਾ ਰਸ-ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਤਾਜ਼ਾ ਮੱਖਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਿਨਾ ਮਿਲਾਵਟ ਦਾ ਦਹੀਂ ਹੈ।

Verse 157

दध्ना चैवात्र तक्रेण रसेनापि परंतप । अर्थी येनासि तद्ब्रूहि प्रगृह्णीष्व यथेप्सितम्

ਇੱਥੇ ਦਹੀਂ ਵੀ ਹੈ, ਤਕਰਾ (ਛਾਛ) ਵੀ, ਅਤੇ ਰਸ/ਛਾਸੀ ਵੀ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਦੱਸ; ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਲੈ ਲੈ।

Verse 158

एवमुक्तस्तदा शक्रो गृहीत्वा तां करे दृढम् । अनयत्तां विशालाक्षीं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਤਦ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 159

नीयमाना तु सा तेन क्रोशंती पितृमातरौ । हा तात मातर्हा भ्रातर्नयत्येष नरो बलात्

ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੀ ਚੀਖੀ: ‘ਹਾਏ ਪਿਤਾ! ਹਾਏ ਮਾਤਾ! ਹਾਏ ਭਰਾ! ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!’

Verse 160

यदि वास्ति मया कार्यं पितरं मे प्रयाचय । स दास्यति हि मां नूनं भवतः सत्यमुच्यते

ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੰਗ ਲੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ; ਤੇਰਾ ਕਿਹਾ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 161

का हि नाभिलषेत्कन्या भर्तांरं भक्तिवत्सलम् । नादेयमपि ते किंचित्पितुर्मे धर्मवत्सल

ਕਿਹੜੀ ਕੁਆਰੀ ਐਸੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਕਰੇ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ? ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ! ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਭੀ ਚੀਜ਼ ਅਣਦੇਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 162

प्रसादये तं शिरसा मां स तुष्टः प्रदास्यति । पितुश्चित्तमविज्ञाय यद्यात्मानं ददामि ते

ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਾਂਗੀ; ਜਦ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?

Verse 163

धर्मो हि विपुलो नश्येत्तेन त्वां न प्रसादये । भविष्यामि वशे तुभ्यं यदि तातः प्रदास्यति

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜੇ ਮੇਰਾ ਤਾਤਾ ਮੈਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਤਦ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੋਵਾਂਗੀ।

Verse 164

इत्थमाभाष्यमाणस्तु तदा शक्रोऽनयच्च ताम् । ब्रह्मणः पुरतः स्थाप्य प्राहास्यार्थे मयाऽबले

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਹਾਸ-ਖੇਡ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਅਸਹਾਇੇ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ…।”

Verse 165

आनीतासि विशालाक्षि मा शुचो वरवर्णिनि । गोपकन्यामसौ दृष्ट्वा गौरवर्णां महाद्युतिम्

“ਹੇ ਵਿਸਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ। ਉਸ ਗੋਪ-ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਗੌਰ ਵਰਣ ਦੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੀ ਸੀ—ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।”

Verse 166

कमलामेव तां मेने पुंडरीकनिभेक्षणाम् । तप्तकांचनसद्भित्ति सदृशा पीनवक्षसम्

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੀ ਸਮਝਿਆ—ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਦੀਵਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ।

Verse 167

मत्तेभहस्तवृत्तोरुं रक्तोत्तुंग नखत्विषं । तं दृष्ट्वाऽमन्यतात्मानं सापि मन्मनथचरम्

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਾਂਗ ਗੋਲ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਨਖ ਲਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ—ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਨਮਥ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀ।

Verse 168

तत्प्राप्तिहेतु क धिया गतचित्तेव लक्ष्यते । प्रभुत्वमात्मनो दाने गोपकन्याप्यमन्यत

ਉਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਗਈ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਮਨ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਗੋਪਕਨਿਆ ਨੇ ਵੀ ਦਾਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਣੀ, ਸਰਵਸਵਾਮਿਨੀ ਸਮਝਿਆ।

Verse 169

यद्येष मां सुरूपत्वादिच्छत्यादातुमाग्रहात् । नास्ति सीमंतिनी काचिन्मत्तो धन्यतरा भुवि

ਜੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਹਠ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨਿਆ ਕੋਈ ਸੁਹਾਗਣ ਨਹੀਂ।

Verse 170

अनेनाहं समानीता यच्चक्षुर्गोचरं गता । अस्य त्यागे भवेन्मृत्युरत्यागे जीवितं सुखम्

ਇਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਹਾਂ। ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ; ਨਾ ਤਿਆਗਿਆ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਸੁਖਮਈ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 171

भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी । दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः

ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ—ਧਿਕ ਹੈ ਮੇਰੀ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ—ਮੈਂ ਸ਼ਾਪਤ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵਾਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਖ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ।

Verse 172

सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत् । जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्

ਉਹ ਵੀ ਧੰਨ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਧੰਨ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਅੰਗਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਚਲਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 173

लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना । अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा

ਇੱਥੇ ਇਕ ਹੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੋਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਪਮਾ ਲਈ ਸਮਰ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਮੰਮਥ ਦੀ ਜੋਤ ਵਰਗੀ ਹੈ।

Verse 174

तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम् । यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते

ਪਰ ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਤਿਰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

Verse 175

अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः । अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी

ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਮੌਤ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਐਸੇ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 176

कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः । मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्

ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਪਵਿੱਤਰ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਮਣੀ ਦੀ ਚਮਕ ਜਿਹਾ ਤੇਜ ਛਲਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 177

अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे । स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्

ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਦੇਹੀ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਛੂਹਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਪਰਮ ਤੌਰ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੈ।

Verse 178

अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि । मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्

ਅਥਵਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਯਾਦ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 179

त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः । ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्

ਜਿਸ ਰੂਪ-ਸੌੰਦਰਯ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਕਾਮਦੇਵ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ। ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਰਤਨ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਹਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 180

शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि । नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते

ਹੇ ਸ਼ਸ਼ਲਕਸ਼ਮਣੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤੇਰੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ੋਭਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਪਮਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ।

Verse 181

समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः । कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः

ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਮਲ ਵੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਜਲ-ਸ਼ੰਖਾਂ ਵਰਗੀ ਉਪਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 182

विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम् । आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्

ਮੂੰਗਾ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਝਲਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 183

यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम् । तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः

ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਪੁਰਖ ਮੁੜ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣੇ।

Verse 184

एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका । तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਈ ਗੋਪ-ਕਨਿਆ ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਹਲ ਤੇ ਵਿਹਲ ਰਹੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਤਾਵਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 185

देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो । एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्

“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਦੇਵੀ ਮਹਾਂਭਾਗਾ ਹੈ, ਨਾਮ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 186

तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो । गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਭੂ, ਅੱਜ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲੈ; ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗਾਂਧਰਵ ਵਿਵਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਯੋਗ ਕਰ, ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਲੱਭ ਕੇ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ।

Verse 187

अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम् । गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਗਾਂਧਰਵ ਵਿਵਾਹ ਰਾਹੀਂ ਤਾਂ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕਦੇ (ਇਸ ਨਾਲ) ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 188

तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम् । कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय

ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਧਵਰਯੁਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ।’

Verse 189

मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता । पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः

ਹਿਰਣ ਦੇ ਸਿੰਗ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬਾਲਾ, ਖੌਮ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਘੂੰਘਟ ਕੀਤੇ, ਤਦ ਵੇਦ-ਪਾਰੰਗਤ ਰਿਤਵਿਗ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਤਨੀਸ਼ਾਲਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ।

Verse 190

औदुंबेरण दंडेन प्रावृतो मृगचर्मणा । महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते

ਹਿਰਣ-ਚਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ ਕਾਠ ਦੀ ਲਾਠੀ ਧਾਰੇ, ਤਦ ਮਹਾਧਵਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 191

प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा । तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्

ਤਦੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਹੋਤ੍ਰ-ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਜ્ઞ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।