Adhyaya 9

Verse 1

श्रीराम उवाच । कीदृशोऽश्वस्तत्र भाव्यः को विधिस्तत्र पूजने । कथं वा शक्यते कर्तुं के जेयास्तत्र वैरिणः

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉੱਥੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਸ਼ਵ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਰੀਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਵੈਰੀ ਜਿੱਤੇ ਜਾਣ?”

Verse 2

अगस्त्य उवाच । गंगाजलसमानेन वर्णेन वपुषा शुभः । कर्णे श्यामो मुखे रक्तः पीतः पुच्छे सुलक्षितः

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਰਣ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਆਮ, ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਰਕਤ, ਅਤੇ ਪੁੱਛ ਵਿੱਚ ਪੀਤ—ਇਹ ਲੱਛਣ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ।”

Verse 3

मनोवेगः सर्वगतिरुच्चैःश्रवस्समप्रभः । वाजिमेधे हयः प्रोक्तः शुभलक्षणलक्षितः

ਉਹ ਅਸ਼ਵ ਮਨ ਦੇ ਵੇਗ ਵਰਗਾ ਤੀਬਰ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਸ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਹੀ ਅਸ਼ਵ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ।

Verse 4

वैशाखपूर्णमास्यां तु पूजयित्वा यथाविधि । पत्रं लिखित्वा भाले तु स्वनामबलचिह्नितम्

ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ—ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਬਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਕਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 5

मोचनीयः प्रयत्नेन रक्षकैः परिरक्षितः । यत्र गच्छति यज्ञाश्वस्तत्र गच्छेत्सुरक्षकः

ਉਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚੌਕਸੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਯਜ੍ਞ-ਅਸ਼ਵ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਰਖਵਾਲਾ ਵੀ ਜਾਵੇ।

Verse 6

यस्तंबलान्निबध्नाति स्ववीर्यबलदर्पितः । तस्मात्प्रसभमानेयः परिरक्षाकरैर्हयः

ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੂਲ ਕੇ ਉਸ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਘੋੜਾ ਬਲ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ।

Verse 7

कर्त्रा तावत्सुविधिना स्थातव्यं नियमादिह । मृगशृंगधरो भूत्वा ब्रह्मचर्यसमन्वितः

ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਵਿਧੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮ੍ਰਿਗ-ਸਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 8

व्रतं पालयमानस्य यावद्वर्षमतिक्रमेत् । तावद्दीनांधकृपणाः परितोष्या धनादिभिः

ਵ੍ਰਤ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬੀਤਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਰ ਗਰੀਬਾਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सर्वधर्मोपदेशोनाम नवमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸੰਬੰਧੀ ‘ਸਰਵ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

एवं प्रकुर्वतः कर्म यज्ञः संपूर्णतां गतः । करोति सर्वपापानां नाशनं रिपुनाशन

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 11

तस्माद्भवान्समर्थोऽस्ति करणे पालनेऽर्चने । कृत्वा कीर्तिं सुविमलां पावयान्याञ्जनान्नृप

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਕਰਮ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੋ। ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ।

Verse 12

श्रीराम उवाच । विलोकय द्विजश्रेष्ठ वाजिशालां ममाधुना । तादृशाः संति नो वाश्वाः शुभलक्षणलक्षिताः

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਲਾ ਵੇਖੋ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਘੋੜੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ।

Verse 13

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यमगस्त्यः करुणाकरः । उत्तस्थौ वीक्षमाणोऽयं यागार्हान्वाजिनः शुभान्

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਯੋਗ, ਸ਼ੁਭ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 14

गत्वाथ तत्र शालायां रामचंद्रसमन्वितः । ददर्शाश्वान्विचित्रांगान्मनोवेगान्महाबलान्

ਫਿਰ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਵੇਖੇ—ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ ਵਾਲੇ।

Verse 15

अवनितलगताः किं वाजिराजस्य वंश्याः किमथ रघुपतीनामेकतः कीर्तिपिंडाः । किमिदममृतराशिर्वाहरूपेण सिंधोर्मुनिरिति मनसोंतर्विस्मयं प्राप पश्यन्

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਉਠਿਆ: “ਕੀ ਇਹ ਵਾਜਿਰਾਜ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ? ਜਾਂ ਰਘੁਪਤੀਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਮੂਰਤ ਰੂਪ? ਜਾਂ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ?” ਇਉਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮੁਨੀ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 16

एकतः शोणदेहानां वाजिनां पंक्तिरुत्तमा । एकतः श्यामकर्णाश्च कस्तूरीकांतिसप्रभाः

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਕਤਾਰ ਖੜੀ ਸੀ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਾਲੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਕਸਤੂਰੀ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਘੋੜੇ ਸਨ।

Verse 17

एकतः कनकाभाश्च त्वन्यतो नीलवर्णिनः । एकतः शबलैर्वर्णैर्विशिष्टैर्वाजिभिर्वृताः

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੀਲਵਰਨੀ; ਹੋਰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 18

एवं पश्यन्मुनिः सर्वान्कौतुकाविष्टमानसः । ययावन्यत्र तान्द्रष्टुं यागयोग्यान्हयान्मुनिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁਨੀ, ਕੌਤੁਹਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਿਆ ਗਿਆ—ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਯੋਗ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।

Verse 19

ददर्श तत्र शतशो बद्धांस्तादृशवर्णकान् । दृष्ट्वा विस्मयमापेदे स मुनिर्हर्षितांगकः

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੱਝੇ ਹੋਏ, ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਰੂਪ-ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਵੇਖਿਆ; ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅੰਗ ਹਰਖ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।

Verse 20

एकतः श्यामकर्णांश्च सर्वांगैः क्षीरसन्निभान् । पीतपुच्छान्मुखे रक्ताञ्छुभलक्षणलक्षितान्

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਾਲੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਧਵਲੇ ਸਨ; ਪੀਲੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ, ਲਾਲ ਮੂੰਹ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਨ।

Verse 21

निरीक्ष्य परितोऽनघान्विमलनीरधारानिभान्मनोजवनशोभितान्विमलकीर्तिपुंजप्रभान् । पयोनिधिविशोषको मुनिरुवाचसीतापतिं विचित्रहयदर्शनाद्धृषितनेत्रवक्त्रप्रभः

ਚੌਫੇਰੇ ਨਿਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੂੰ—ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਜਲਧਾਰਾਂ ਵਰਗੇ, ਮਨੋਵੇਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ—ਸਮੁੰਦਰ-ਸ਼ੋਸ਼ਕ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸੀਤਾ-ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ। ਅਦਭੁਤ ਅਸ਼ਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਖ ਮੰਡਲ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਦਮਕ ਉਠੇ।

Verse 22

अगस्त्य उवाच । हयमेधक्रतौ योग्यान्वाहांस्ते बहुशः शुभान् । पश्यतो नेत्रयोर्मेऽद्य तृप्तिर्नास्ति रघूत्तम

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਵਾਹਨ-ਅਸ਼ਵ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 23

रामचंद्र महाभाग सुरासुरनमस्कृत । यज्ञं कुरु महाराज हयमेधं सुविस्तरम्

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਮਚੰਦਰ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕ੍ਰਿਤ! ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸਤਾਰ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਰੋ।

Verse 24

सुरपतिरिव सर्वान्यज्ञसंघान्करिष्यंस्तपन इव सुपर्वारातितोयं विशोष्यन् । हतरिपुगणमुख्यं सांपरायं विजित्य क्षितितलसुखभोगं कुर्विदं भूरिभाग

ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਅਨੇਕ ਯਜ੍ਞ-ਸਮੂਹ ਕਰੇਗਾ; ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁਭ ਪੁਰਬਾਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਜਲ-ਬਲ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਵੈਰੀ-ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਘਾਤਕ ਸੰਕਟ-ਘੜੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 25

इत्येवं वाक्यवादेन परितुष्टाखिलेंद्रियः । सर्वान्वै यज्ञसंभारानाजहार मनोहरान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਕ-ਵਿਨਿਮਯ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਸਾਰੇ ਮਨੋਹਰ ਸੰਭਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਏ।

Verse 26

मुन्यन्वितो महाराजः सरयूतीरमागतः । सुवर्णलांगलैर्भूमिं विचकर्ष महीयसीम्

ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਮਹਾਰਾਜ ਸਰਯੂ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਸੁਵਰਨ ਦੇ ਹਲਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜੋਤ ਕੇ ਲਕੀਰਾਂ ਪਾਈਆਂ।

Verse 27

विलिख्य भूमिं बहुशश्चतुर्योजनसंमिताम् । मंडपान्रचयामास यज्ञार्थं स नरोत्तमः

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ, ਚਾਰ ਯੋਜਨ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਯਜ್ಞ ਲਈ ਮੰਡਪ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ।

Verse 28

कुंडं तु विधिवत्कृत्वा योनिमेखलयान्वितम् । अनेकरत्नरचितं सर्वशोभासमन्वितम्

ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਕੁੰਡ ਬਣਵਾਇਆ—ਯੋਨੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਸਮੇਤ; ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 29

मुनीश्वरो महाभागो वसिष्ठः सुमहातपाः । सर्वं तत्कारयामास वेदशास्त्रविधिश्रितम्

ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਭਾਗੀ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤਪ ਵਾਲੇ—ਉਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

Verse 30

प्रेषितास्तेन मुनिना शिष्या मुनिवराश्रमान् । कथयामासुरुद्युक्तं हयमेधे रघूत्तमम्

ਉਸ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮੁਨਿਵਰਾਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਘੂੱਤਮ (ਰਾਮ) ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 31

आकारितास्तदा सर्वे ऋषयस्तपतां वराः । आजग्मुः परमेशस्य दर्शने त्वतिलालसाः

ਤਦੋਂ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬੁਲਾਏ ਗਏ; ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਅਤਿ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 32

नारदोसितनामा च पर्वतः कपिलो मुनिः । जातूकर्ण्योंऽगिरा व्यास आर्ष्टिषेणोऽत्रिरासुरिः

ਉਥੇ ਨਾਰਦ, ਓਸਿਤਨਾਮਾ, ਪਰਵਤ, ਮੁਨੀ ਕਪਿਲ, ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ, ਅੰਗਿਰਾ, ਵਿਆਸ, ਆਰ੍ਸ਼ਟਿਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਤ੍ਰਿ ਵੀ ਸਨ।

Verse 33

हारीतो याज्ञवल्क्यश्च संवर्तः शुकसंज्ञितः । इत्येवमादयो राम हयमेधवरं ययुः

ਹਾਰੀਤ, ਯਾਜ਼੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯ, ਸੰਵਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ ਨਾਮਕ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਮਾਰੋਹ ਵੱਲ ਗਏ।

Verse 34

तान्सर्वान्पूजयामास रघुराजो महामनाः । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यामर्घ्यविष्टरकादिभिः

ਉਦਾਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਘੁਰਾਜ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ—ਆਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਆਸਨ ਆਦਿ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 35

गां हिरण्यं ददौ तेभ्यः प्रायशो दृष्टविक्रमः । महद्भाग्यं त्वद्यमेऽस्ति यद्यूयं दर्शनं गताः

ਉਸ ਨੇ—ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ—ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਭਾਗ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਪਧਾਰੇ ਹੋ।

Verse 36

शेष उवाच । एवं समाकुले ब्रह्मन्नृषिवर्य समागमे । धर्मवार्ता बभूवाहो वर्णाश्रमसुसंमता

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਸ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਉਠੀ, ਜੋ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਮਰਯਾਦਾ-ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ।

Verse 37

वात्स्यायन उवाच । का धर्मवार्ता तत्रासीत्किं वा कथितमद्भुतम् । साधवः सर्वलोकानां कारुण्यात्किमुताब्रुवन्

ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਵਾਰਤਾ ਹੋਈ? ਕਿਹੜੀ ਅਦਭੁਤ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ? ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਧੂ-ਜਨ ਕੀ ਬੋਲੇ?

Verse 38

शेष उवाच । तान्समेतान्मुनीन्दृष्ट्वा रामो दाशरथिर्महान् । पप्रच्छ सर्वधर्मांश्च सर्ववर्णाश्रमोचितान्

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਜੋ ਹਰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 39

ते तु पृष्टा हि रामेण धर्मान्प्रोचुर्महागुणान् । तान्प्रवक्ष्यामि ते सर्वान्यथाविधि शृणुष्व तान्

ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣ।

Verse 40

ऋषय ऊचुः । ब्राह्मणेन सदा कार्यं यजनाध्ययनादिकम् । वेदान्पठित्वा विरजो नैव गार्हस्थ्यमाविशेत्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਜ੍ਞ, ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਆਦਿ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 41

ब्राह्मणेन सदा त्याज्यं नीचसेवानुजीवनम् । आपद्गतोऽपि जीवेत न श्ववृत्त्या कदाचन

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ (ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਤੇ ਪਲਣ ਵਾਲਾ) ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 42

ऋतुकालाभिगमनं धर्मोऽयं गृहिणः परः । स्त्रीणां वरमनुस्मृत्याऽपत्यकामोथवा भवेत्

ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ഋതുਕਾਲ (ਉਪਜਾਊ ਸਮੇਂ) ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 43

दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यकरं मतम् । श्राद्धाहः सर्वपर्वाणि यतस्त्याज्यानि धीमता

ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 44

तत्र गच्छेत्स्त्रियं मोहाद्धर्मात्प्रच्यवते परात् । ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮੀ ਹੈ।

Verse 45

सर्वदा ब्रह्मचारी ह विज्ञेयः स गृहाश्रमी । ऋतुः षोडशयामिन्यश्चतस्रस्ता सुगर्हिताः

ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਰਾਤਾਂ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 46

पुत्रदास्तासु या युग्मा अयुग्माः कन्यकाप्रदाः । त्यक्त्वा चंद्रमसं दुष्टं मघां मूलं विहाय च

ਉਨ੍ਹਾਂ (ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ/ਚੰਦ੍ਰ-ਕਾਲਾਂ) ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋੜੇ ਹਨ ਉਹ ‘ਪੁੱਤਰ-ਦਾਤਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬੇਜੋੜੇ ਹਨ ਉਹ ਕਨਿਆ-ਦਾਨ ਲਈ ਅਨੁਚਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੁਭ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ ਅਤੇ ਮਘਾ ਤੇ ਮੂਲ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ।

Verse 47

शुचिः सन्निर्विशेत्पत्नीं पुंनामर्क्षे विशेषतः । शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधनम्

ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਪੁੰਨਾਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ; ਤਦ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗੀ, ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 48

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तत्प्रशस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याक्रेतुस्तु पापकृत्

ਆਰਸ਼ ਵਿਵਾਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੋ-ਦਵੰਦ (ਗਾਂ-ਬੈਲ ਦੀ ਜੋੜੀ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਨਿਆ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸ਼ੁਲਕ ਲੈਣਾ—ਕਨਿਆ ਦੇ ‘ਖਰੀਦਦਾਰ’ ਨੂੰ ਪਾਪਕਰਤਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

वाणिज्यं नृपतेः सेवा वेदानध्ययनं तथा । कुविवाहः क्रियालोपः कुलपातनहेतवः

ਵਪਾਰ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ; ਕੁਵਿਵਾਹ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੋਪ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਲ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 50

अन्नोदक पयो मूलफलैर्वापि गृहाश्रमी । गोदानेन तु यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम्

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਭੀ ਅੰਨ, ਜਲ, ਦੁੱਧ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ—ਜੇ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्भग्नाशो यस्य गच्छति । आजन्मसंचितात्पुण्यात्क्षणात्स हि बहिर्भवेत्

ਜੇ ਬਿਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤਿਥੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਆਸ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਪੁੰਨ ਵੀ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नीतामृतं गृही । स्वार्थं पचत्यघं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਪਕਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 53

षष्ठ्यष्टम्योर्विशेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां तथामायां त्यजेत क्षुरमंगनाम्

ਛੱਠੀ ਅਤੇ ਅੱਠਮੀ ਨੂੰ ਤੇਲ ਤੇ ਮਾਸ ਰਾਹੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਦਵੀਂ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਛੁਰਾ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸੰਗ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 54

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुंजीत न भुंजीतोत्कटासने

ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਗ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਇਕੋ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਨਾ ਖਾਏ ਅਤੇ ਉੱਚੇ (ਅਨੁਚਿਤ) ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ।

Verse 55

नाश्नंतीं स्त्रियमीक्षेत तेजःकामो नरोत्तमः । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

ਜੋ ਨਰ ਉੱਤਮ ਤੇਜਸ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਖਾਂਦਿਆਂ ਨਾ ਤੱਕੇ। ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਾ ਫੂਕੇ, ਅਤੇ ਨੰਗੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖੇ।

Verse 56

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्ययोर्द्वयोः

ਅੱਗ ਕੋਲ ਪੈਰ ਨਾ ਤਪਾਏ, ਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤੂ ਨੇੜੇ ਰੱਖੇ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ-ਕਾਲ (ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ) ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 57

नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत् । न दिवोद्गतसारं च भक्षयेद्दधिनो निशि

ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਂਦੀ ਗਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਨ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵੱਲ ਉਂਗਲੀ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਉਣਾ। ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਦਹੀਂ ਨਾ ਖਾਏ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ (ਪਾਣੀਲਾ/ਛਾਛ ਵਾਲਾ)।

Verse 58

स्त्रीं धर्मिणीं नाभिवादेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु । तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत्

ਧਰਮਵਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੇਟ ਭਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਖਾਏ। ਸੰਗੀਤ-ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਤ੍ਰਿਓਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਆਸਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਨਾ ਧੋਵੇ।

Verse 59

न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि । न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नाश्नीतान्नं विदूषितम्

ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਜੁੱਤੀ-ਚੱਪਲ ਨਾ ਪਹਿਨੇ। ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਖਾਏ, ਅਤੇ ਖਰਾਬ ਜਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੋਜਨ ਨਾ ਖਾਏ।

Verse 60

संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् । शयानो वा न चाश्नीयान्नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः

ਭਿੱਜੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਲੇਟੇ, ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਭੋਜਨ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਲੇਟ ਕੇ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ।

Verse 61

न मनुष्यस्तुतिं कुर्यान्नात्मानमवमानयेत् । अभ्युद्यतं न प्रणमेत्परमर्माणि नो वदेत्

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੇਠਾ ਦਿਖਾਵੇ। ਜੋ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ ਉਸ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਮਰਮ ਨਾ ਖੋਲੇ।

Verse 62

एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वानप्रस्थाश्रमं व्रजेत् । सस्त्रीको वा गतस्त्रीको विरज्येत ततः परम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਕੇ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਵੇ।

Verse 63

इत्येवमादयो धर्मा गदिता ऋषिभिस्तदा । श्रुता रामेण महता सर्वलोकहितैषिणा

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਚਾਰੇ। ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣੇ।