Adhyaya 71

Verse 1

ययातिरुवाच । यत्त्वया सर्वमाख्यातं धर्माधर्ममनुत्तमम् । शृण्वतोऽथ मम श्रद्धा पुनरेव प्रवर्तते

ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਅਨੁੱਤਮ ਪਹਿਚਾਣ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 2

देवानां लोकसंस्थानां वद संख्याः प्रकीर्तिताः । यस्य पुण्यप्रसंगेन येन प्राप्तं च मातले

ਦੇਵਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਮਾਤਲੀ, ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ?

Verse 3

मातलिरुवाच । योगयुक्तं प्रवक्ष्यामि तपसा यदुपार्जितम् । देवानां लोकसंस्थानं सुखभोगप्रदायकम्

ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਪਾਰਜਿਤ ਹੈ—ਦੇਵਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 4

धर्मभावं प्रवक्ष्यामि आयासैरर्जितं पृथक् । उपरिष्टाच्च लोकानां स्वरूपं चाप्यनुक्रमात्

ਮੈਂ ਧਰਮ-ਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਅਰਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੀ।

Verse 5

तत्राष्टगुणमैश्वर्यं पार्थिवं पिशिताशिनाम् । तस्मात्सद्यो गतानां च नराणां तत्समं स्मृतम्

ਉੱਥੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅੱਠ-ਗੁਣੀ ਪਾਰਥਿਵ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੁਣੇ ਹੀ ਇਥੋਂ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 6

रक्षसां षोडशगुणं पार्थिवानां च तद्विधम् । एवं निरवशेषं च यच्छेषं कुलतेजसाम्

ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਗੁਣਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਕੀ ਦੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤੇਜਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 7

गंधर्वाणां च वायव्यं याक्षं च सकलं स्मृतम् । पांचभौतिकमिंद्रस्य चत्वारिंशद्गुणं महत्

ਗੰਧਰਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵਾਯਵੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਯਕਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਵਰਗ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਲਈ ਇਹ ਪੰਜ-ਭੌਤਿਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਚਾਲੀ-ਗੁਣਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ।

Verse 8

सोमस्य मानसं दिव्यं विश्वेशं पांचभौतिकम् । सौम्यं प्रजापतीशानामहंकारगुणाधिकम्

ਸੋਮ ਦਾ ਮਾਨਸ-ਜਨਿਤ ਰੂਪ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼, ਪੰਜ-ਭੌਤਿਕ; ਸੁਮਧੁਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਪ੍ਰਬਲ।

Verse 9

चतुष्षष्टिगुणं ब्राह्मं बौधमैश्वर्यमुत्तमम् । विष्णोः प्राधानिकं तंत्रमैश्वर्यं ब्रह्मणः पदम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਚੌਂਸਠ ਗੁਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਤੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਦ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ।

Verse 10

श्रीमच्छिवपुरे दिव्ये ऐश्वर्यं सर्वकामिकम् । अनंतगुणमैश्वर्यं शिवस्यात्मगुणं महत्

ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸ਼ਿਵਪੁਰ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੁਤਾ—ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅੰਤਰਗਤ ਸਵਭਾਵਿਕ ਗੁਣ ਹੈ।

Verse 11

आदिमध्यांतरहितं विशुद्धं तत्त्वलक्षणम् । सर्वावभासकं सूक्ष्ममनौपम्यं परात्परम्

ਉਹ ਤੱਤ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸਰਵਥਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ। ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੁਖਮ, ਅਤੁਲ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ।

Verse 12

सुसंपूर्णं जगद्वेषं पशुपाशाविमोक्षणम् । यो यत्स्थानमनुप्राप्तस्तस्य भोगस्तदात्मकः

ਇਹ (ਉਪਦੇਸ਼) ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਿਹੜਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਭੋਗ (ਸੁਖ-ਦੁਖ) ਉਸੇ ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

विमानं तत्समानं च भवेदीशप्रसादतः । नानारूपाणि ताराणां दृश्यंते कोटयस्त्विमा

ਈਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਮਾਨ (ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 14

अष्टविंशतिरेवं ते संदीप्ताः सुकृतात्मनाम् । ये कुर्वंति नमस्कारमीश्वराय क्वचित्क्वचित्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਕਰਮੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਠਾਈਂ ਫਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

संपर्कात्कौतुकाल्लोभात्तद्विमानं लभंति ते । नामसंकीर्तनाद्वापि प्रसंगेन शिवस्य यः

ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਕੌਤੁਹਲ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

कुर्याद्वापि नमस्कारं न तस्य विलयो भवेत् । इत्येता गतयस्तत्र महत्यः शिवकर्मणि

ਜੇ ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਨਮਸਕਾਰ ਹੀ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਮਹਾਨ ਗਤੀਆਂ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 17

कर्मणाभ्यंतरेणापि पुंसामीशानभावतः । प्रसंगेनापि ये कुर्युः शंकरस्मरणं नराः

ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ, ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 18

तैर्लभ्यं त्वतुलं सौख्यं किं पुनस्तत्परायणैः । विष्णुचिंतां प्रकुर्वंति ध्यानेन गतमानसाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੁੱਲ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ! ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 19

ते यांति परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम् । शैवं च वैष्णवं रूपमेकरूपं नरोत्तम

ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਸ ਸਰਵੋੱਚ ਪਦ ਨੂੰ। ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕੋ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ।

Verse 20

द्वयोश्च अंतरं नास्ति एकरूपमहात्मनोः । शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे

ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ—ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ—ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਣੂ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 21

शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः । एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦੇਵ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਪਰ ਮੂਰਤੀ ਇਕ ਹੀ ਹੈ।

Verse 22

त्रयाणामंतरं नास्ति गुणभेदाः प्रकीर्तिताः । शिवभक्तोसि राजेंद्र तथा भागवतोसि वै

ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ; ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਸਿਰਫ਼ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਹੈਂ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦਾ ਭਗਤ ਵੀ ਹੈਂ।

Verse 23

तेन देवाः प्रसन्नास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सुप्रीता वरदा राजन्कर्मणस्तव सुव्रत

ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ।

Verse 24

इंद्रादेशात्समायातः सन्निधौ तव मानद । ऐंद्रमेनं पदं याहि पश्चाद्ब्राह्मं महेश्वरम्

ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਤੇਰੇ ਸਨਮੁਖ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਲੋਕ ਨੂੰ।

Verse 25

वैष्णवं च प्रयाहि त्वं दाहप्रलयवर्जितम् । अनेनापि विमानेन दिव्येन सर्वगामिना

ਅਤੇ ਤੂੰ ਭੀ ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ, ਸਭ ਥਾਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ—ਜੋ ਦਾਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 26

दिव्यमूर्तिरतो भुंक्ष्व दिव्यभोगान्मनोरमान् । समारुह्य विमानं त्वं पुष्पकं सुखगामिनम्

ਇਸ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨੋਹਰ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ। ਫਿਰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ।

Verse 27

सुकर्मोवाच । एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठ मौनवान्मातलिस्तदा । राजानं धर्मतत्त्वज्ञं ययातिं नहुषात्मजम्

ਸੁਕਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਾਤਲੀ ਤਦ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ—ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਗਿਆਨੀ—ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 71

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययाति । चरित्रे एकसप्ततितमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮਿਖੰਡ ਵਿੱਚ—ਵੇਨੋਪਾਖਿਆਨ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੀਰਥ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਯਯਾਤੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।