Adhyaya 7

Verse 1

दितिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया नाथ सर्वमेव न संशयः । भर्तृस्नेहं परित्यज्य गता सापत्न्यजं द्विज

ਦਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਾਥ, ਤੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਇਸ ਸਭ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਪਤੀ-ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਸੌਤਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ।”

Verse 2

अभिमानेन दुःखेन मानभंगेन सत्तम । महादुःखेन संतप्ता करिष्ये प्राणमोचनम्

ਹੇ ਸੱਤਮ ਪੁਰਖ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮਾਨ-ਭੰਗ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤਪ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਮਹਾ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗੀ।

Verse 3

कश्यप उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि यथा शांतिर्भविष्यति । न कः कस्य भवेत्पुत्रो न माता न पिता शुभे

ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ‘ਪੁੱਤਰ’ ਨਹੀਂ; ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ‘ਮਾਤਾ’ ਹੈ ਨਾ ‘ਪਿਤਾ’।

Verse 4

न भ्राता बांधवः कस्य न च स्वजनबांधवाः । एवं संसारसंबंधो मायामोहसमन्वितः

ਕਿਸ ਦਾ ਭਰਾ ਸਦਾ ਲਈ ਸੱਚਾ ਬਾਂਧਵ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਟਿਕਾਊ ਬੰਧਨ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਗੂੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 5

स्वयमेव पिता देवि स्वयं माताथ बांधवाः । स्वयं स्वजनवर्गश्च स्वयं धर्मः सनातनः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਬਾਂਧਵ। ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਵਜਨ-ਵਰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।

Verse 6

आचारेण नरो देवि सुखित्वमुपजायते । अनाचारेण पापेन नाशं याति तथा ध्रुवम्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਾਪੀ ਅਨਾਚਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 7

क्रूरयोनिं प्रयात्येवं नरो देवि न संशयः । कर्मणा सत्यहीनेन महापापेन मोहतः

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ: ਮੋਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਮਨੁੱਖ, ਸੱਚ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰਮਾਂ ਰੂਪ ਮਹਾਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੂਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

रिपुत्वे वर्त्तते मर्त्यः प्राणिनां नित्यसंस्थितः । रिपवस्तस्य वर्तन्ते यत्र तत्र न संशयः

ਜੋ ਮਰਤਿਆ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਰ ਥਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 9

मैत्रेण वर्तते मर्त्यो यदा लोके प्रिये शुभे । तदा तस्य भवंत्येव मित्राः सर्वत्र भामिनि

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸ਼ੁਭੇ, ਜਦੋਂ ਮਰਤਿਆ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੇ ਤੇਜਸਵੀ ਭਾਮਿਨੀ, ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਿੱਤਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 10

कृषिकारो यदा देवि छन्नं बीजं सुसंस्थितम् । यादृशं तु भवत्येव तादृशं फलमश्नुते

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਬੀਜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬੀਜ ਬੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 11

तथा तव च पुत्रैश्च साधुभिः स्पर्धितं सह । कर्मणस्तस्य तत्प्राप्तं फलं भुंक्ष्व सुसंस्थितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਮ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਸਥਿਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਭੋਗ।

Verse 12

तव पुत्रा महाभागे तपः शांति विवर्जिताः । तेन पापेन ते सर्वे पतिता वै महत्पदात्

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ! ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਉਸ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪਦ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਨ।

Verse 13

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ मुंच दुःखं सुखं तथा । कस्य पुत्राश्च मित्राणि कस्य स्वजन बांधवाः

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਮ (ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ; ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ?

Verse 14

आत्मकर्मानुसारेण सुखं जीवंति जंतवः । परार्थे चिंतनं देवि तत्त्वज्ञानेन पंडिताः

ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੱਤਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਪਰਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਮੋੜਦੇ ਹਨ।

Verse 15

न कुर्वंति महात्मानो व्यर्थमेव न संशयः । पंचभूतात्मकं कायं केवलं संधिजर्जरम्

ਮਹਾਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਜਰਜਰ ਹੋਈ ਇਕ ਰਚਨਾ ਮਾਤਰ ਹੈ।

Verse 16

आत्ममित्रं कृतं तेन सर्वं देवि सुखाशया । आत्मा नाम महापुण्यः सर्वगः सर्वदर्शकः

ਹੇ ਦੇਵੀ! ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਆਤਮਾ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਹੈ—ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ।

Verse 17

सर्वसिद्धिस्तु सर्वात्मा सात्विकः सर्वसिद्धिदः । एवं सर्वमयो देवि भ्रमत्येको निरञ्जनः

ਉਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਹਰ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਭ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਉਹ ਇਕ ਨਿਰੰਜਨ ਤੱਤ ਭਟਕਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

Verse 18

भ्रमता निर्जने येन मूर्तिमंतो द्विजोत्तमाः । चत्वारो दर्शिताः पुण्या मूर्तिमंतो महौजसः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਜਨ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਚਾਰ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ—ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਏ ਗਏ; ਮਹਾ-ਓਜ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

Verse 19

पंचमः श्वसनश्चैव पूर्वाणां मित्रमेव च । अथो आत्मा समायातो ज्ञानसाहाय्यमेव वा

ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਿਆਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਆਪ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਸਤੇ।

Verse 20

स तान्दृष्ट्वा महात्मा वै ज्ञानमात्मा समब्रवीत् । ज्ञान पश्य अमी पंच मंत्रयंतः परस्परम्

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਆਨ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਗਿਆਨ, ਵੇਖ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰਾਮਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।”

Verse 21

एतान्गत्वाब्रवीहि त्वं यूयं क इति पृच्छ ह । ज्ञानं वाक्यं परं श्रुत्वा सार्थं तस्य महात्मनः

ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲ; ਪੁੱਛ, ‘ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?’ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ, ਗਿਆਨ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ) ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਣ।

Verse 22

तदाहात्मानमाराध्यमेतैः किं ते प्रयोजनम् । तत्त्वतो ब्रूहि मे देव सदा शुद्धोसि सर्वदा

ਤਦ ਉਹ ਬੋਲੇ: “ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਦੇਵ, ਮੈਨੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਕਹਿ—ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈਂ, ਸਦਾ ਹੀ।”

Verse 23

आत्मोवाच । एते पंच महाभागा रूपवंतो मनस्विनः । गत्वा संदर्शयाम्येनानाभाष्ये ज्ञान श्रूयताम्

ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਪੰਜੇ ਮਹਾਂਭਾਗ ਹਨ—ਰੂਪਵਾਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਮਨ ਵਾਲੇ। ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਗਿਆਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਿਆ ਜਾਵੇ।”

Verse 24

भव्यानेतान्प्रवक्ष्यामि पंचमीं गतिमागतान् । दूतत्वं गच्छ भो ज्ञान कुशलो दूतकर्मणि

“ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਵ੍ਯ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੰਜਵੀਂ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਗਿਆਨ, ਤੂੰ ਜਾ ਅਤੇ ਦੂਤ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਸੰਭਾਲ—ਤੂੰ ਦੂਤ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈਂ।”

Verse 25

ज्ञानमुवाच । त्वमात्मञ्छृणु मे वाक्यं सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । एतेषां संगतिस्तात कार्या नैव त्वया कदा

ਗਿਆਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਆਤਮਨ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਸੱਚ—ਸੱਚ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਤਾਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।”

Verse 26

पंचानामपि शुद्धात्मन्न कार्यं शुभमिच्छता । भवतः संगतिं मोह इच्छत्येष महामते

ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਮੋਹਿਤ ਜਣ ਤੇਰੀ ਸੰਗਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ ਮੁਨੀ।

Verse 27

आत्मोवाच । एतेषां संगतिं ज्ञान कस्माद्वारयते भवान् । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि याथातथ्येन पंडित

ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪੰਡਿਤ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਿਉਂ ਰੋਕਦੇ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਯਥਾਰਥ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।”

Verse 28

ज्ञानमुवाच । एतेषां संगमात्रात्तु महद्दुःखं भविष्यति । दुःखमूला हि पंचैव शोकसंतापकारकाः

ਗਿਆਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਉੱਠੇਗਾ। ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਸੰਤਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।”

Verse 29

एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव । ज्ञानमाभाष्य स ह्यात्मा ध्यानेन सह संगतः

“ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬਚਨ ਮੰਨਾਂਗਾ।” ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ।

Verse 30

कश्यप उवाच । ततः पंचैव ते तत्राद्राक्षुरात्मानमेव तम् । बुद्धिमूचुः समाहूय संगच्छात्मानमेव हि

ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਉਹ ਪੰਜਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ: “ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਏਕਤਾ ਕਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ।”

Verse 31

दूतत्वं कुरु कल्याणि अस्माकमात्मना सह । पंचतत्त्वा महात्मानो विश्वस्यधारकाः शुभाः

ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਸਾਡੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਡੀ ਦੂਤ ਬਣ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੁਭ ਹਨ, ਉਪਕਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 32

भवतो मैत्रमिच्छंति इत्याभाष्य महामतिम् । गत्वा बुद्धे त्वया कार्यं कर्तव्यं न इतो व्रज

ਮਹਾਮਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ ਉਹ ਕਰ; ਇੱਥੋਂ ਨਾ ਜਾ।”

Verse 33

एवमस्तु महाभागा करिष्ये कार्यमुत्तमम् । एवमाभाषितं तेषां गत्वाऽहात्मानमेव तम्

“ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਨੁਭਾਵੋ; ਮੈਂ ਇਹ ਉੱਤਮ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 34

अहं बुद्धिर्महाभाग भवंतं समुपागता । दूतत्वे महतां पार्श्वात्तेषां त्वं वचनं शृणु

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਮੈਂ ਬੁੱਧੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹਾਂ। ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਓਰੋਂ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਆਈ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਨ ਸੁਣ।

Verse 35

भवन्मैत्रीं समिच्छंति अक्षयां पंच आत्मकाः । कुरु मैत्रीं महाप्राज्ञ जहि ध्यानं सुदूरतः

ਪੰਜ-ਆਤਮਕ ਤੱਤ ਤੇਰੀ ਅਖੰਡ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰ; ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਭੇਜ ਦੇ।

Verse 36

ध्यानमुवाच । न कर्तव्यं त्वया चात्मन्नैतेषां वै समागमम् । एषां संसर्गमात्रेण महुद्दुःखं भविष्यति

ਧਿਆਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਤੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਉਪਜੇਗਾ।”

Verse 37

मया ज्ञानेन हीनस्त्वं कथं कर्म करिष्यति । एवमेव न कर्तव्यं तेषां चैव समागमम्

ਮੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਨਾ ਕਰੀਂ।

Verse 38

गर्भवासं नयिष्यंति भवंतं नान्यथा विभो । ज्ञानेनैव मया हीनो अज्ञानं यास्यसि ध्रुवम्

ਹੇ ਵਿਭੋ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਗਰਭਵਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣਗੇ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇਂਗਾ।

Verse 39

एवमुक्त्वा तमात्मानं विरराम महामतिम् । ततस्तामागतां बुद्धिमात्मा प्रोवाच निश्चितः

ਇਉਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਮਤੀ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੇ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 40

ज्ञानध्यानौ महात्मानौ मंत्रिणौ मम शोभनौ । तत्र यानं न मे युक्तं तद्बुद्धे किं करोम्यहम्

ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ—ਮੇਰੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਸੁੰਦਰ ਮੰਤਰੀ—ਉੱਥੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬੁੱਧੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 41

एवं श्रुत्वा ततो बुद्धिस्तेषां पार्श्वे यशस्विनी । समाचष्ट समग्रं तत्कथनं ज्ञानध्यानयोः

ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਬੁੱਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹ ਸਾਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 42

ततस्ते पंचकाः सर्वे आत्मानं प्रतिजग्मिरे । मैत्रीमेव प्रतीच्छामो भवतो नित्यमेव हि

ਤਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਲਈ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 43

यस्माच्छुद्धोसि लोकेश तस्मात्त्वां समुपागताः । स्वयमेव विचार्यैव उत्तरं नः प्रदीयताम्

ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਾਂ। ਆਪ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।

Verse 44

आत्मोवाच । यूयं पंचैव संप्राप्ता मम मैत्रं समिच्छथ । स्वीयं गुणं प्रभावं च कथयंतु ममाग्रतः

ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਪੰਜੇ ਹੀ ਆਏ ਹੋ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸੋ।”

Verse 45

भूमिरुवाच । सर्वकार्यस्य संस्थानं चर्ममांससमन्वितम् । अस्थिमूलदृढत्वं मे नखलोमसमन्वितम्

ਭੂਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਮੇਰਾ ਹੀ ਆਧਾਰ-ਰੂਪ ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਨਖਾਂ ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹਾਂ।”

Verse 46

प्रभावो हि महाप्राज्ञ कायमध्ये ममैव हि । नासिकागमनो गंधस्स मे भृत्यो महामनाः

ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਸੀ ਦੇਹ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਗੰਧ ਨਾਸਿਕਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਮਹਾਮਨਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀਯੁਕਤ।

Verse 47

आकाश उवाच । अहमाकाशकः प्राप्तो मम काये प्रभावकम् । श्रूयतामभिधास्यामि परब्रह्मस्वरूपिणम्

ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ੍ਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਾਯਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 48

बाह्यांतरावकाशश्च शून्यस्थाने वसाम्यहम् । तत्रामात्यौ तु कर्णौ मे श्रवणार्थं प्रतिष्ठितौ

ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਅਵਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਕੰਨ ਸੇਵਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਣਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 49

वायुरुवाच । पंचरूपेण तिष्ठामि करोम्येवं शुभाशुभम् । चर्मकायेस्थितोमात्यः स्पर्शं संश्रयते गुणम्

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਫਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਚਮੜੀ-ਕਾਯਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਪਰਸ਼-ਇੰਦ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 50

तेज उवाच । काये संस्थः सदा नित्यं पाकयोगं करोम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरं सर्वं द्रव्याद्रव्यं प्रदर्शये

ਤੇਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਯਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿੱਤ ਵੱਸ ਕੇ ਮੈਂ ਪਾਕ-ਯੋਗ, ਅਰਥਾਤ ਪਚਨ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕ੍ਰਿਆ, ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਸਭ ਕੁਝ—ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਵ੍ਯ—ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 51

शुक्रं मज्जा तथा लाला एवं त्वक्संधिसंस्थितम् । रुधिरं प्रेषयाम्येव कायमध्ये स्थितोस्म्यहम्

ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਲਾਲਾ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਤ੍ਵਚਾ ਅਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਰਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕਾਯਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 52

तत्र नेत्रावमात्यौ मे द्रव्यलब्धिप्रसाधकौ । एवं मयात्मव्यापारस्तवाग्रे कथितः परः

ਉੱਥੇ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਧਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਕਰਤਵ੍ਯ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਆਪਾਰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 53

जलमुवाचः । सुतोषयाम्यहं नित्यममृतेन कलेवरम् । एवं मे तत्र व्यापारः कायपत्तनके प्रिये

ਜਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਤੇ ਪਾਲਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਕਾਯਪੱਤਨ ਨਾਮਕ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਮੇਰਾ ਇਹੀ ਕਾਰਜ ਹੈ।”

Verse 54

अमात्यं रसनां विद्धि रसास्वादकरीं पराम् । नासिकोवाच । सुगंधेन परां पुष्टिं कायस्यापि करोम्यहम्

ਜਿਹਬਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਅਮਾਤ੍ਯ ਜਾਣੋ—ਰਸਾਂ ਦੇ ਆਸ੍ਵਾਦ ਨੂੰ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪਰਮ। ਨਾਸਿਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭੀ ਉੱਤਮ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 55

दुर्गंधं तु परित्यज्य काये गंधं प्रदर्शये । बुद्धियुक्ता महाभाग तस्याभावेन भाविता

ਦੁਰਗੰਧ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੈਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਬੁੱਧੀ-ਯੁਕਤ, ਉਸ (ਬਦਬੂ) ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 56

स्वामिकार्याय कायेस्मिन्नहं तिष्ठामि निश्चला । गंधं मम गुणं विद्धि द्विविधं यत्प्रवर्तितम्

ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਗੁਣ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

श्रवणावूचतुः । कार्याकार्यादिकं शब्दं लोकैरुक्तं शुभाशुभम् । शृणुयावः स्वकायस्थौ सत्यासत्ये प्रियाप्रिये

ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਅੰਦਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ—ਕਰਣਯੋਗ ਤੇ ਅਕਰਣਯੋਗ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ, ਸਤਿ ਤੇ ਅਸਤਿ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ।

Verse 58

शब्दो हि मे गुणः प्रोक्तो मम व्यापारमेव हि । योजयामि न संदेहो यदा बुद्धिः प्रपूरयेत्

ਧੁਨੀ ਹੀ ਮੇਰਾ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਕੇ ਜੁੜ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 59

त्वगुवाच । पंचरूपात्मको वायुः शरीरेस्मिन्व्यवस्थितः

ਤ੍ਵਚਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੁ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 60

सबाह्याभ्यंतरे चेष्टां तेषां जानामि तत्त्वतः । शीतोष्णमातपं वर्षं वायोः स्फुरणमेव च

ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਵੀ ਤੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਵੀ: ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ, ਧੁੱਪ ਤੇ ਵਰਖਾ, ਅਤੇ ਵਾਯੁ ਦੀ ਕੰਪਨ ਵੀ।

Verse 61

सर्वं जानामि संस्पर्शं संगश्लेषादिकं नृणाम् । स्पर्श एव गुणो मह्यमेतत्सत्यं वदाम्यहम्

ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਸੰਪਰਕ, ਆਲਿੰਗਨ ਆਦਿ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਪਰਸ਼ ਹੀ ਗੁਣ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 62

एवं हि ते समाख्यातो मया व्यापार एव हि । नेत्रे ऊचतुः । संसारे यानि रूपाणि भव्याभव्यानि सत्तम

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਹੀ ਕਰਤੱਬ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਨੇਤਰ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਸੱਤਮ ਪੁਰਖ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਰੂਪ ਹਨ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ…”

Verse 63

यदा प्रेरयते बुद्धिस्तदा पश्याव नान्यथा । वसावः कायमध्ये वै रूपं गुणमिहावयोः

ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਦੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਦੇਹ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਇਸੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਣ ਸਾਡੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਹਨ।

Verse 64

एवं व्यापारसंबंधः कायमध्ये महामते । जिह्वोवाच । बुद्धियुक्ता अहं तात रसभेदान्विचारये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਜੀਭ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਤਾਤ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਰਸਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੀ।”

Verse 65

क्षारमम्लादिकं सर्वं नीरसं स्वादु चिंतये । व्यापारेण अनेनापि नित्ययुक्ता वसाम्यहम्

ਖਾਰਾ, ਖੱਟਾ ਆਦਿਕ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਸਭ ਨੀਰਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਿੱਠਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ।

Verse 66

इन्द्रियाणां हि सर्वेषां बुद्धिरेषा प्रणायकः । एवं पंच समायातानींद्रियाणि प्रिये शृणु

ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਸੁਣ—ਇਕੱਠੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ।

Verse 67

स्वीयानि यानि कर्माणि कथयंति पुनः पुनः । अथ बुद्धिः समायाता तमुवाच महामतिम्

ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਤਦ ਬੁੱਧੀ ਅੱਗੇ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲੀ।

Verse 68

मद्विहीनो यदा कायस्तदा नश्यति नान्यथा । तस्मात्त्वं मां समास्थाय वर्त्तयस्व महामते

ਜਦ ਦੇਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਚਲਾਉ।

Verse 69

अथ कर्म समायातमात्मानमिदमब्रवीत् । अहं कर्म महाप्राज्ञ तव पार्श्वं समागतम्

ਤਦ ਕਰਮ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਮੈਂ ਕਰਮ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਆਇਆ ਹਾਂ।”

Verse 70

त्वां प्रेषयाम्यहं तेन पथा येनेह गच्छसि । एवमाकर्ण्य तत्सर्वमात्मा प्रोवाच तान्प्रति

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।” ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 71

यूयं पंचात्मकैर्युक्ताः सर्वसाधारणाः किल । कस्मान्मैत्रं समिच्छंति तत्र पंचात्मकं प्रति

ਤੁਸੀਂ ਪੰਜ-ਤੱਤਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਹੋ। ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਕਿਉਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਪੰਜਾਤਮਕ ਤੱਤ ਵੱਲ?

Verse 72

ब्रुवंतु कारणं सर्वे ममाग्रे सर्वमेव तत् । पंचात्मका ऊचुः । अस्मत्संगप्रसंगेन पिंडमेव प्रजायते

“ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸੋ।” ਪੰਜਾਤਮਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਡੇ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਪਿੰਡ—ਭ੍ਰੂਣ-ਰੂਪ ਗਾਠ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

Verse 73

तस्मिन्पिंडे महाबुद्धे भवान्वसति सुव्रतः । तिष्ठामो हि वयं सर्वे प्रसादात्तव तत्र हि

ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀ! ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸੁਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ—ਕਿਰਪਾ—ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 74

एतस्मात्कारणान्मैत्रमिच्छामस्तव नित्यशः । आत्मोवाच । एवमस्तु महाभागा भवतां प्रियमेव च

ਇਸ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮੈਤ੍ਰੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।” ਆਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਉਹੀ ਸਿਧ ਹੋਵੇ।”

Verse 75

करिष्ये नात्र संदेहो मैत्रं हि प्रीतिकारणात् । वार्यमाणो महाभागो ज्ञानेनापि महात्मना

“ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।” ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਰਿਹਾ।

Verse 76

ध्यानेन च महात्मासौ तेषां संगतिमागतः । स तैः प्रमोहितस्तत्र रागद्वेषादिभिस्तदा

ਧਿਆਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 77

पंचतत्त्वसमायुक्तः कायित्वं गतवान्प्रभुः । यदा गर्भं समायातो विष्ठामूत्रसमाकुले

ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—

Verse 78

दुर्गंधे पिच्छिलावर्ते पतितस्तैः स संयुतः । अंगेन व्याकुलीभूतः पंचात्मकानुवाच सः

ਦੁਰਗੰਧੀ, ਚਿਪਚਿਪੇ ਭਵਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ-ਰੂਪੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 79

भोभोः पंचात्मकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । भवतां संप्रसंगेन महादुःखेन मोहितः

ਹੇ ਹੇ ਪੰਜ-ਤੱਤ-ਸਰੂਪੋ ਸਭੋ, ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਸੁਣੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 80

तत्रास्मिन्पिच्छिले घोरे पतितो हि महाभये । पंचात्मका ऊचुः । तावत्संस्थीयतां राजन्यावद्गर्भः प्रपूरयेत्

ਉਥੇ, ਉਸ ਚਿਪਚਿਪੇ ਭਿਆਨਕ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਂ ਭਯ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪੰਜ-ਤੱਤ-ਰੂਪੀ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਗਰਭ ਪੂਰਾ ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 81

पश्चान्निर्गमनं ते वै भविष्यति न संशयः । अस्माकं हि भवान्स्वामी कायदेशे व्यवस्थितः

ਫਿਰ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਕਾਇਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈਂ।

Verse 82

राज्यमेवं प्रकर्तव्यं सुखभोक्ता भविष्यति । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आत्मा दुःखेन पीडितः

ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਦਾ ਭੋਗੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 83

गंतुमिच्छन्नसौ तस्मात्पलायनपरोभवत्

ਉਥੋਂ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਭੱਜ ਨਿਕਲਣ ਵੱਲ ਹੀ ਲੱਗ ਗਿਆ।