Adhyaya 64

Verse 1

पिप्पलौवाच । पितुःप्रसादभावाद्वै यदुना सुखमुत्तमम् । कथं प्राप्तं सुभुक्तं च तन्मे विस्तरतो वद

ਪਿੱਪਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਯਦੂ ਨੇ ਜੋ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗਿਆ ਗਿਆ? ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।’

Verse 2

कस्मात्पापप्रभावं च रुरुर्भुंक्ते द्विजोत्तम । सकलं विस्तरेणापि वद मे कुंडलात्मज

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਰੁਰੂ ਨਾਮਕ ਜੀਵ ਪਾਪ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਫਲ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਕੁੰਡਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 3

सुकर्मोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं पापनाशनम् । नहुषस्य सुपुण्यस्य ययातेश्च महात्मनः

ਸੁਕਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਅਤਿ ਪੁਣਯਵਾਨ ਨਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਕਥਾ।’

Verse 4

सोमवंशात्प्रभूतो हि नहुषो मेदिनीपतिः । दानधर्माननेकांश्च चका रह्यतुलानपि

ਸੋਮਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਹੁਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਤੀ; ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੁਲ ਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ।

Verse 5

मखानामश्वमेधानामियाज शतमुत्तमम् । वाजपेयशतं चापि अन्यान्यज्ञाननेकधा

ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਸੌ ਵਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਵਾਜਪੇਯ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੌ ਵਾਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜਨ।

Verse 6

आत्मनः पुण्यभावेन इंद्रलोकमवाप सः । पुत्रं धर्मगुणोपेतं प्रजापालं चकार सः

ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੰਨਮਈ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਧਰਮਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 7

ययातिं सत्यसंपन्नं धर्मवीर्यं महामतिम् । एंद्रं पदं गतो राजा तस्य पुत्रः पदे स्वके

ਸੱਚ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਧਰਮਵੀਰਯ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਇੰਦਰ-ਸਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ।

Verse 8

ययातिः सत्यसंपन्नः प्रजा धर्मेण पालयेत् । स्वयमेव प्रपश्येत्स प्रजाकर्माणि तान्यपि

ਸੱਚ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਯਯਾਤੀ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖੇ-ਪਰਖੇ।

Verse 9

याजयामास धर्मज्ञः श्रुत्वा धर्ममनुत्तमम् । यज्ञतीर्थादिकं सर्वं दानपुण्यं चकार सः

ਧਰਮ ਦੇ ਅਤਿਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਧਰਮਜ੍ਞ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਕਰਵਾਏ; ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਤੀਰਥ ਆਦਿਕ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦਾਨ-ਪੁਣ੍ਯ ਵੀ ਕੀਤਾ।

Verse 10

राज्यं चकार मेधावी सत्यधर्मेण वै तदा । यावदशीतिसहस्राणि वर्षाणां नृपनंदनः

ਤਦ ਉਹ ਮੇਧਾਵੀ ਨ੍ਰਿਪਨੰਦਨ ਸਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

Verse 11

तावत्कालं गतं तस्य ययातेस्तु महात्मनः । तस्य पुत्राश्च चत्वारस्तद्वीर्यबलविक्रमाः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹਾਤਮਾ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਆਯੁ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਵੀਰਤਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।

Verse 12

तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । तस्यासीज्ज्येष्ठपुत्रस्तु रुरुर्नाम महाबलः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਰੁਰੂ ਨਾਮ ਦਾ, ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਸੀ।

Verse 13

पुरुर्नाम द्वितीयोऽभूत्कुरुश्चान्यस्तृतीयकः । यदुर्नाम स धर्मात्मा चतुर्थो नृपतेः सुतः

ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ; ਹੋਰ ਤੀਜਾ ਕੁਰੂ ਸੀ। ਚੌਥਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਯਦੁ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।

Verse 14

एवं चत्वारः पुत्राश्च ययातेस्तु महात्मनः । तेजसा पौरुषेणापि पितृतुल्यपराक्रमाः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਤੇਜ ਅਤੇ ਪੁਰਖਾਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸਨ।

Verse 15

एवं राज्यं कृतं तेन धर्मेणापि ययातिना । तस्य कीर्तिर्यशो भावस्त्रैलोक्ये प्रचुरोभवत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਈ।

Verse 16

विष्णुरुवाच । एकदा तु द्विजश्रेष्ठो नारदो ब्रह्मनंदनः । एंद्रं लोकं गतो राजन्द्रष्टुं चैव पुरंदरम्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਕ ਵਾਰ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ—ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਗਿਆ, ਪੁਰੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ।

Verse 17

सहस्राक्षस्ततोपश्यद्धुताशनसमप्रभम् । देवो विप्रं समायांतं सर्वज्ञं ज्ञानपंडितम्

ਤਦ ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਜ੍ਵਾਲਾ-ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ—ਸਰਵਜ੍ਞ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਪੰਡਿਤ।

Verse 18

पूजितं मधुपर्काद्यैर्भक्त्या नमितकंधरः । निवेश्य चासने पुण्ये पप्रच्छ मुनिपुंगवम्

ਮਧੁਪਾਰਕ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਗਰਦਨ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਪੁੰਨ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨਿਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 19

इंद्र उवाच । कस्मादागमनं तेद्य किमर्थमिह चागतः । किं ते हि सुप्रियं विप्र करोम्यद्य महामुने

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ—ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 20

नारद उवाच । देवराज कृतं सर्वं भक्त्या यच्च प्रभाषितम् । संतुष्टोस्मि महाप्राज्ञ प्रश्नोत्तरं वदाम्यहम्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਰਾਜ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 21

महीलोकात्सुसंप्राप्तः सांप्रतं तव मंदिरम् । त्वामन्वेष्टुं समायातो दृष्ट्वा नाहुषमेव च

ਮਹੀਲੋਕ ਤੋਂ ਸੁਖਰੂਪ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲਈ ਮੈਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਹੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 22

इंद्र उवाच । सत्यधर्मेण को राजा प्रजाः पालयते सदा । सर्वधर्मसमायुक्तः श्रुतवाञ्ज्ञानवान्गुणी

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਧਰਮ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਣੀ?

Verse 23

पृथिव्यामस्ति को राजा वेदज्ञो ब्राह्मणप्रियः । ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो यज्वा दाता सुभक्तिमान्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਹੈ—ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਬ੍ਰਹਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਤੇਜਸਵੀ; ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਭਕਤੀ ਵਾਲਾ?

Verse 24

नारद उवाच । एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो नहुषस्यात्मजो बली । यस्य सत्येन वीर्येण सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਜਿਸ ਦੀ ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 25

भवादृशो हि भूर्लोके ययातिर्नहुषात्मजः । भवान्स्वर्गे स चैवास्ति भूतले भूतिवर्धनः

ਧਰਤੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਨਹੁਸ਼-ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋ, ਅਤੇ ਉਹ ਭੂਤਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 26

पितुः श्रेष्ठो महाराज ह्यश्वमेधशतं तथा । वाजपेयशतं चक्रे ययातिः पृथिवीपतिः

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਪਾਈ; ਉਸ ਨੇ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ્ઞ ਅਤੇ ਸੌ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜ्ञ ਕੀਤੇ।

Verse 27

दत्तान्यनेकरूपाणि दानानि तेन भक्तितः । गवां लक्षसहस्राणि गवां कोटिशतानि च

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ; ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਵੀ।

Verse 28

कोटिहोमांश्चकाराथ लक्षहोमांस्तथैव च । भूमिदानादि दानानि ब्राह्मणेभ्योददाच्च यः

ਉਸ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਹੋਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਹੋਮ ਵੀ; ਅਤੇ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ।

Verse 29

सर्वं येन स्वरूपं हि धर्मस्य परिपालितम् । एवं गुणैः समायुक्तो ययातिर्नहुषात्मजः

ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ—ਉਹ ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ।

Verse 30

वर्षाणां तु सहस्राणि अशीतिर्नृपसत्तमः । राज्यं चकार सत्येन यथा दिवि भवानिह

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਸੱਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਮਾਨੋ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇਂ।

Verse 31

सुकर्मोवाच । एवमाकर्ण्य देवेंद्रो नारदात्स मुनीश्वरात् । समालोच्य स मेधावी संभीतो धर्मपालनात्

ਸੁਕਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਰਦ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਉਹ ਮੇਧਾਵੀ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 32

शतयज्ञप्रभावेण नहुषो हि पुरा मम । एंद्रं पदं गतो वीरो देवराजोभवत्पुरा

ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੀਰ ਨਹੁਸ਼ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਰਾਜ ਬਣਿਆ।

Verse 33

शची बुद्धिप्रभावेण पदभ्रष्टो व्यजायत । तादृशोयं महाराजः पितुस्तुल्यपराक्रमः

ਸ਼ਚੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀਮਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਪਦ-ਭ੍ਰਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਮਿਆ। ਐਸਾ ਹੈ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜ—ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ।

Verse 34

प्राप्स्यते नात्र संदेहः पदमैंद्रं न संशयः । येन केनाप्युपायेन तं भूपं दिवमानये

ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪਦਮ-ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਦ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਸ ਭੂਪ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਧਾਮ ਲਿਆਓ।

Verse 35

इत्येवं चिंतयामास तस्माद्भीतः सुरेश्वरः । भूपालस्य नृपश्रेष्ठ ययातेः सुमहद्भयात्

ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਡਰ ਗਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਮਹਾਨ ਭਯ ਕਰਕੇ।

Verse 36

तमानेतुं ततो दूतं प्रेषयामास देवराट् । नहुषस्य विमानं तु सर्वकामसमन्वितम्

ਤਦ ਦੇਵਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ। ਅਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਵਿਮਾਨ ਤਾਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਿਤ ਸੀ।

Verse 37

सारथिं मातलिं नाम विमानेन समन्वितम् । गतो हि मातलिस्तत्र यत्रास्ते नहुषात्मजः

ਮਾਤਲੀ ਨਾਮ ਦਾ ਸਾਰਥੀ, ਵਿਮਾਨ ਸਮੇਤ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 38

प्रहितः सुरराजेन समानेतुं महामतिम् । सभायां वर्त्तमानस्तु यथा इंद्र प्रःशोभते

ਸੁਰਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਇਆ—ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ।

Verse 39

तथा ययातिर्धर्मात्मा स्वसभायां विराजते । तमुवाच महात्मानं राजानं सत्यभूषणम्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਹਾਜਦਾ ਸੀ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 40

सारथिर्देवराजस्य शृणु राजन्वचो मम । प्रहितो देवराजेन सकाशं तव सांप्रतम्

ਮੈਂ ਦੇਵਰਾਜ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਹਾਂ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ। ਦੇਵਰਾਜ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।

Verse 41

यद्ब्रूते देवराजस्तु तत्सर्वं सुमनाः कुरु । आगंतव्यं त्वया देव एंद्रं लोकं हि नान्यथा

ਦੇਵਰਾਜ ਜੋ ਕੁਝ ਆਖੇ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਕਰ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਆਉਣਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ।

Verse 42

पुत्रे राज्यं विसृज्यैव कृत्वा चांतेष्टिमुत्तमाम् । इलो राजा महातेजा वसते नहुषात्मज

ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੌਂਪ ਕੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਇਲ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 43

पुरूरवा महावीर्यो विप्रचित्तिर्महामनाः । शिबिर्वसति तत्रैव मनुरिक्ष्वाकु भूपतिः

ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਹਾਵੀਰ ਪੁਰੂਰਵਾ, ਮਹਾਮਨਾਃ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਬੀ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਭੂਪਤੀ ਮਨੂ ਅਤੇ ਇਖ਼ਵਾਕੂ ਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 44

सगरो नाम मेधावी नहुषश्च पिता तव । ऋतवीर्यः कृतज्ञश्च शंतनुश्च महामनाः

ਸਗਰ ਨਾਮ ਦਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਨਹੁਸ਼ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਰਿਤਵੀਰ੍ਯ ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਤਨੂ ਵੀ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 45

भरतो युवनाश्वश्च कार्तवीर्यो नरेश्वरः । यज्ञानाहृत्य बहुधा मोदंते दिवि भूभृतः

ਭਰਤ, ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਅਨੇਕ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 46

अन्ये चैव तु राजानो यज्ञकर्मसु तत्पराः । सर्वे ते दिवि चेंद्रेण मोदंते स्वेन कर्मणा

ਹੋਰ ਵੀ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 47

त्वं पुनः सर्वधर्मज्ञः सर्वधर्मेषु संस्थितः । शक्रेण सह मोदस्व स्वर्गलोके महीपते

ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈਂ, ਹਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈਂ; ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣ।

Verse 48

ययातिरुवाच । किं मया तत्कृतं कर्म येन मय्यर्थिता तव । इंद्रस्य देवराजस्य तत्सर्वं मे वदस्व च

ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।”

Verse 49

मातलिरुवाचमातलि उपरि टिप्पणी । यदशीतिसहस्राणि वर्षाणां हि त्वया नृप । दानपुण्यादिकं कर्म यज्ञैस्तु परिसाधितम्

ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤੂੰ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਆਦਿ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਹਨ।”

Verse 50

दिवं गच्छ महाराज कर्मणा स्वेन भूपते । सखित्वं देवराजेन कुरु गच्छ सुरालयम्

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾ। ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।

Verse 51

पंचात्मकं शरीरं च भूमौ त्यज महामते । दिव्यरूपं समास्थाय भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान्

ਹੇ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਵਾਲੇ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਨ-ਭਾਵਨ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ।

Verse 52

यथायथा कृता भूमौ यज्ञा दानं तपश्च ते । तथातथा स्वर्गभोगाः प्रार्थयंते नरेश्वर

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਯਜਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਓਹਨੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਦੇ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਰਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

ययातिरुवाच । येन कायेन सिध्येत सुकृतं दुष्कृतं भुवि । मातले तत्कथं त्यक्त्वा गच्छेल्लोकमुपार्जितम्

ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਾਤਲੀ, ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਲੋਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 54

मातलिरुवाच । यत्रैवोपार्जितं कायं पंचात्मकमिदं नृप । तत्तत्रैव परित्यज्य दिव्येनैव व्रजंति तम्

ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੰਜ-ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਕਾਇਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਦਿਵ੍ਯ (ਸੂਖਮ) ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 55

इतरे मानवाः सर्वे पापपुण्यप्रसाधकाः । तेऽपि कायं परित्यज्य अधऊर्ध्वं व्रजंति वै

ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 56

ययातिरुवाच । पंचात्मकेन कायेन सुकृतं दुष्कृतं नराः । उत्पाद्यैव प्रयांत्येव अधऊर्ध्वं तु मातले

ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਾਤਲੀ, ਪੰਜ-ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨ ਵੀ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਉੱਪਰ ਨੂੰ।

Verse 57

को विशेषो हि धर्मज्ञ भूमौ कायं परित्यजेत् । पापपुण्यप्रभावाद्वै कायस्य पतनं भवेत्

ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਹੈ? ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਇਆ ਦਾ ਪਤਨ (ਮੌਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

दृष्टांतो दृश्यते सूत प्रत्यक्षं मर्त्यमंडले । विशेषं नैव पश्यामि पापपुण्यस्य चाधिकम्

ਹੇ ਸੂਤ, ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਧੇਰੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

Verse 59

सत्यधर्मादिकं कर्म येन कायेन मानवः । समर्जयति वै मर्त्यस्तं कस्माद्विप्रसर्जयेत्

ਜਿਸ ਦੇਹ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ ਉਸੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗੇ?

Verse 60

आत्मा कायश्च द्वावेतौ मित्ररूपावुभावपि । कायं मित्रं परित्यज्य आत्मा याति सुनिश्चितः

ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਦੇਹ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਿੱਤਰ-ਸਰੂਪ ਹਨ; ਪਰ ਦੇਹ-ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 61

मातलिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया राजन्कायं त्यक्त्वा प्रयाति सः । संबंधो नास्ति तेनापि समं कायेन चात्मनः

ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸਤ੍ਯ ਹੈ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ (ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ) ਦਾ ਦੇਹ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਵੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ।”

Verse 62

यस्मात्पंचत्वरूपोऽयं संधिजर्जरितः सदा । जरया पीड्यमानस्तु व्याधिभिर्दूषितः सदा

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਪੰਜ-ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਜੋੜ ਸਦਾ ਘਿਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 63

जरादोषैः प्रभग्नोऽसौ अत्र स्थातुं स नेच्छति । आकुलव्याकुलो भूत्वा जीवस्त्यक्त्वा प्रयाति सः

ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 64

सत्येन धर्मपुण्यैश्च दानैर्नियमसंयमैः । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैस्तीर्थैः संयमनैस्तथा

ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ, ਧਰਮ-ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ; ਦਾਨ ਨਾਲ; ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ; ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ; ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ-ਸੰਯਮ ਦੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨਾਲ—ਇੱਛਿਤ ਆਤਮਿਕ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 65

सुपुण्यैः सुकृतैश्चान्यैर्जरा नैव प्रधार्यते । पातकैश्च महाराज द्रवते कायमेव सा

ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਤਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬੁਢਾਪਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਤਾਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਘੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

ययातिरुवाच । कस्माज्जरा समुत्पन्ना कस्मात्कायं प्रपीडयेत् । मम विस्तरतस्त्वं च वक्तुमर्हसि सत्तम

ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬੁਢਾਪਾ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੀੜਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।”

Verse 67

मातलिरुवाच । हंत ते वर्णयिष्यामि जरायाः परिकारणम् । यस्माच्चेयं समुद्भूता कायमध्ये नृपोत्तम

ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।”

Verse 68

पंचभूतात्मकः कायो विषयैः पंचभिः श्रितः । यदात्मा त्यजते राजन्स कायः परिधक्ष्यते

ਇਹ ਦੇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਇਹ ਦੇਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 69

वह्निना दीप्यमानस्तु सरसो ज्वलते नृप । तस्माद्विजायते धूमो धूमान्मेघाश्च जज्ञिरे

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੋਵਰ ਭੀ ਜਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਧੂੰਆ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਮੇਘ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 70

मेघादापः प्रवर्तंते अद्भ्यः पृथ्वी प्रकल्पते । जलमायाति साध्वी सा यथा नारी रजस्वला

ਮੇਘਾਂ ਤੋਂ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਧਰਤੀ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਰਜਸ੍ਵਲਾ ਨਾਰੀ।

Verse 71

तस्मात्प्रजायते गंधो गंधाद्रसो नृपोत्तम । रसात्प्रभवते चान्नमन्नाच्छुक्रं न संशयः

ਇਸ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਰਸ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ। ਰਸ ਤੋਂ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 72

शुक्राद्धि जायते कायः कुरूपः काय एव च । यथा पृथ्वी सृजेद्गंधान्रसैश्चरति भूतले

ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਕੁਰੂਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰ, ਫਿਰ ਭੀ ਦੇਹ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਸੁਗੰਧਾਂ ਰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭੂਤਲ ਉੱਤੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 73

तथा कायश्चरेन्नित्यं रसाधारो हि सर्वशः । गंधश्च जायते तस्माद्गंधाद्रसो भवेत्पुनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਚਲਾਇਮਾਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਫਿਰ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

तस्माज्जज्ञे महावह्निर्दृष्टांतं पश्य भूपते । यथा काष्ठाद्भवेद्वह्निः पुनः काष्ठं प्रकाशयेत्

ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੇਖੋ: ਜਿਵੇਂ ਕਾਠ ਤੋਂ ਅੱਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਅੱਗ ਕਾਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 75

कायमध्ये रसादग्निस्तद्वदेव प्रजायते । तत्र संचरते नित्यं कायं पुष्णाति भूपते

ਦੇਹ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਸ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਿੱਤ ਸੰਚਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ, ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ।

Verse 76

यावद्रसस्य चाधिक्यं तावज्जीवः प्रशांतिमान् । चरित्वा तादृशं वह्निः क्षुधारूपेण वर्तते

ਜਦ ਤੱਕ ਰਸ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਵਹਿਨੀ ਭੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 77

अन्नमिच्छत्यसौ तीव्रः पयसा च समन्वितम् । प्रदानं लभते चान्नमुदकं चापि भूपते

ਉਹ ਤੀਵ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਅੰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਅਤੇ, ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

शोणितं चरते वह्निस्तद्वद्वीर्यं न संशयः । यक्ष्मरोगो भवेत्तस्मात्सर्वकायप्रणाशकः

ਅੱਗ ਰਕਤ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਰਯ ਵੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਯਕਸ਼ਮਾ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 79

रसाधिक्यं भवेद्राजन्नथ वह्निः प्रशाम्यति । रसेन पीड्यमानस्तु ज्वररूपोभिजायते

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਰਸ (ਦੇਹੀ ਦ੍ਰਵ) ਅਤਿ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਠਰਾਗਨੀ ਮੰਦ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਸ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਜ੍ਵਰ ਰੋਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

ग्रीवा पृष्ठं कटिं पायुं सर्वास्वेव तु संधिषु । आरुध्य तिष्ठते वह्निः काये वह्निः प्रवर्तते

ਗਰਦਨ, ਪਿੱਠ, ਕਮਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਗਨੀ ਓਥੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇਹ ਦੀ ਅਗਨੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 81

तस्याऽधिक्यं चरेन्नित्यं कायं पुष्णाति सर्वतः । रसस्तु बंधमायाति बलरूपो भवेत्तदा

ਉਸ (ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ) ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਚਰਾਉਣ ਨਾਲ ਦੇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਲਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਰਸ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

अतिरिक्तो बलेनैव वीर्यान्मर्माणि चालयेत् । तेनैव जायते कामः शल्यरूपो भवेन्नृप

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਅਤਿ-ਵੀਰਯ ਬਲ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਕਾਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਂਟੇ ਵਾਂਗ ਦੁਖਦਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 83

सकामाग्निः समाख्यातो बलनाशकरो नृप । मैथुनस्य प्रसंगेन विनाशत्वं कलेवरे

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਕਾਮਾਗਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮੈਥੁਨ ਦੇ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦਾ ਵਿਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

नारीं च संश्रयेत्प्राणी पीडितः कामवह्निना । मैथुनस्य प्रसंगेन मूर्छितः कामकर्शितः

ਕਾਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਾਰੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਥੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਾਮ ਨਾਲ ਕ੍ਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

तेजोहीनो भवेत्कायो बलहानिश्च जायते । बलहीनो यदा स्याद्वै दुर्बलो वह्निनेरितः

ਜਦ ਦੇਹ ਤੇਜ-ਹੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਲ ਦਾ ਨਾਸ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਬਲ ਰਹਿ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਧੱਕੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ਦੁਰਬਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 86

स वह्निः प्रचरेत्काये शोणितं शुक्रमेव च । शुक्रशोणितयोर्नाशाच्छून्यदेहोभिजायते

ਉਹ ਅੰਦਰਲਾ ਵਹਿਨੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਰਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਸ਼ੋਣਿਤ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਦੇਹ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 87

अतीव जायते वायुः प्रचंडो दारुणाकृतिः । विवर्णो दुःखसंतप्तः शून्यबुद्धिस्ततो भवेत्

ਤਦ ਅਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵਾਯੂ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦਾਰੁਣ ਰੂਪ ਵਾਲਾ; ਮਨੁੱਖ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 88

दृष्टा श्रुता तु या नारी तच्चित्तो भ्रमते सदा । तृप्तिर्न जायते काये लोलुपे चित्तवर्त्मनि

ਜੋ ਨਾਰੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਟਿਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਸਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਲੋਭੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਚੰਚਲ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ।

Verse 89

विरूपश्च सुरूपश्च ध्यानान्मध्ये प्रजायते । बलहीनो यदा कामी मांसशोणितसंक्षयात्

ਗਰਭਧਾਰਣ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਕਦੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਕਾਮੀ ਪੁਰਖ ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਲਹੀਣ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਐਸੇ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 90

पलितं जायते काये नाशिते कामवह्निना । तस्मात्संजायते कामी वृद्धो भूत्वा दिनेदिने

ਜਦ ਦੇਹ ਕਾਮ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਉਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਾਮੀ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 91

सुरते चिंतते नारीं यथा वार्द्धुषिको नरः । तथातथा भवेद्धानिस्तेजसोऽस्य नरेश्वर

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਸੁਰਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੁਰਖ ਹੋਰ ਨਾਰੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 92

तस्मात्प्रजायते कायो नाशरूपं समृच्छति । अग्निः प्रजायते भूयो जरारूपो न संशयः

ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਮੁੜ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਰਾ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 93

प्राणिनां क्षयरूपेण ज्वरो भवति दारुणः । स्थावरा जंगमाः सर्वे ज्वरेण परिपीडिताः

ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਤਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ्वर ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਜ्वर ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਤੜਫਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 94

नाशमायांति ते सर्वे बहुपीडा प्रपीडिताः । एतत्ते सर्वमाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्

ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਭ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ?

Verse 95

एवमुक्तो महाराजो मातलिं वाक्यमब्रवीत्

ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮਾਤਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।