Adhyaya 61

Verse 1

वेन उवाच । भार्यातीर्थं समाख्यातं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । पितृतीर्थं समाख्याहि पुत्राणां तारणं परम्

ਵੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਭਾਰਿਆ-ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਪਿਤ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਤਾਰਣ ਲਈ ਪਰਮ ਹੈ।’

Verse 2

विष्णुरुवाच । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे कुंडलो नाम ब्राह्मणः । सुकर्मा नाम सत्पुत्रः कुंडलस्य महात्मनः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕੁੰਡਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਕੁੰਡਲ ਦਾ ਸਤਪੁੱਤਰ ਸੁਕਰਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ।

Verse 3

गुरू तस्य महावृद्धौ धर्मज्ञौ शास्त्रकोविदौ । द्वावेतौ तु महात्मानौ जरया परिपीडितौ

ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ—ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸਨ।

Verse 4

तयोः शुश्रूषणं चक्रे भक्त्या च परया ततः । धर्मज्ञो भावसंयुक्तो अहर्निशमनारतम्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 5

तस्माद्वेदानधीते स पितुः शास्त्राण्यनेकशः । सर्वाचारपरो दक्षो धर्मज्ञो ज्ञानवत्सलः

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਦੱਖ, ਧਰਮਜਾਣੂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 6

अंगसंवाहनं चक्रे गुर्वोश्च स्वयमेव सः । पादप्रक्षालनं चैव स्नानभोजनकीं क्रियाम्

ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ ਕੀਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਏ; ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੀ ਸੇਵਾ-ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਨਿਭਾਈ।

Verse 7

भक्त्या चैव स्वभावेन तद्ध्याने तन्मयो भवेत् । मातापित्रोश्च राजेंद्र उपचर्यां प्रकारयेत्

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤਦਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਾਵਧਾਨ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 8

सूत उवाच । तद्वर्तमानकाले तु बभूव नृपसत्तम । पिप्पलो नाम वै विप्रः कश्यपस्य महात्मनः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਪੁੰਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪਿੱਪਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 9

तपस्तेपे निराहारो जितात्मा जितमत्सरः । दयादानदमोपेतः कामं क्रोधं विजित्य सः

ਉਹ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ, ਜਿਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਦਇਆ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਦਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

Verse 10

दशारण्यगतो धीमाञ्ज्ञानशांतिपरायणः । सर्वेंद्रियाणि संयम्य तपस्तेपे महामनाः

ਦਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਧੀਮਾਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਮਹਾਮਨਾ ਨੇ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 11

तपःप्रभावतस्तस्य जंतवो गतविग्रहाः । वसंति सुयुगे तत्र एकोदरगता इव

ਉਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਥੇ ਦੇ ਜੀਵ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸੁਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਇਉਂ ਵੱਸਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਹੋਣ।

Verse 12

तत्तपस्तस्य मुनयो दृष्ट्वा विस्मयमाययुः । नेदृशं केनचित्तप्तं यथासौ तप्यते मुनिः

ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ਿਆ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੁਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 13

देवाश्च इंद्रप्रमुखाः परं विस्मयमाययुः । अहो अस्य तपस्तीव्रं शमश्चेंद्रियसंयमः

ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ: “ਅਹੋ! ਇਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿੰਨੀ ਤੀਖੀ ਹੈ—ਕਿੰਨੀ ਮਹਾਨ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ!”

Verse 14

निर्विकारो निरुद्वेगः कामक्रोधविवर्जितः । शीतवातातपसहो धराधर इवस्थितः

ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਰੁਦਵੇਗ, ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ; ਠੰਢ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਤਪਤ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 15

विषये विमुखो धीरो मनसोतीतसंग्रहम् । न शृणोति यथा शब्दं कस्यचिद्द्विजसत्तमः

ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਉਹ ਧੀਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ—ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਭ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਮਾਨੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਬਚਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 16

संस्थानं तादृशं गत्वा स्थित्वा एकाग्रमानसः । ब्रह्मध्यानमयो भूत्वा सानंदमुखपंकजः

ਉਹ ਐਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਓਥੇ ਟਿਕਿਆ; ਬ੍ਰਹਮ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।

Verse 17

अश्मकाष्ठमयो भूत्वा निश्चेष्टो गिरिवत्स्थितः । स्थाणुवद्दृश्यते चासौ सुस्थिरो धर्मवत्सलः

ਪੱਥਰ ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਰਗਾ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਥੰਮ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਅਤਿ ਸਥਿਰ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ।

Verse 18

तपःक्लिष्टशरीरोति श्रद्धावाननसूयकः । एवं वर्षसहस्रैकं संजातं तस्य धीमतः

ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 19

पिपीलिकाभिर्बह्वीभिः कृतं मृद्भारसंचयम् । तस्योपरि महाकायं वल्मीकं निजमंदिरम्

ਅਨੇਕਾਂ ਚਿਟੀਆਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਲਮੀਕ—ਚਿਟੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ—ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 20

वल्मीकोदरमध्यस्थो जडीभूत इवस्थितः । स एवं पिप्पलो विप्रस्तपते सुमहत्तपः

ਵਲਮੀਕ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿੱਪਲ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 21

कृष्णसर्पैस्तु सर्वत्र वेष्टितो द्विजसत्तमः । तमुग्रतेजसं विप्रं प्रदशंति विषोल्बणाः

ਕਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਵਿਸ਼-ਭਰੇ ਭਿਆਨਕ ਸੱਪ ਉਸ ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 22

संप्राप्य गात्रमर्माणि विषं तस्य न भेदयेत् । तेजसा तस्य विप्रस्य नागाः शांतिमथागमन्

ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਤਪੋਤੇਜ ਨਾਲ ਨਾਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਚਿੱਤ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 23

तस्य कायात्समुद्भूता अर्चिषो दीप्ततेजसः । नानारूपाः सुबहुशो दृश्यंते च पृथक्पृथक्

ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਦਿਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉੱਠੀਆਂ। ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 24

यथा वह्नेः खरतरास्तथाविधा नरोत्तम । यथामेघोदरे सूर्यः प्रविष्टो भाति रश्मिभिः

ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤੀਖੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੜਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੂਰਜ—ਬੱਦਲ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਵੀ—ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

वल्मीकस्थस्तथाविप्रः पिप्पलो भाति तेजसा । सर्पा दशंति विप्रं तं सक्रोधा दशनैरपि

ਵਲਮੀਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਿਆ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿੱਪਲ ਵਾਂਗ ਤਪੋਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 26

न भिंदंति च दंष्ट्राग्राच्चर्म भित्त्वा नृपोत्तम । एवं वर्षसहस्रैकं तप आचरतस्ततः

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੇ। ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 27

गतं तु राजराजेंद्र मुनेस्तस्य महात्मनः । त्रिकालं साध्यमानस्य शीतवर्षातपान्वितः

ਪਰ ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਲਈ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ, ਸੀਤ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਤਪਤ ਧੂਪ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 28

गतः कालो महाराज पिप्पलस्य महात्मनः । तद्वच्च वायुभक्षं तु कृतं तेन महात्मना

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਮਹਾਤਮਾ ਪਿੱਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੁਭਕਸ਼—ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 29

त्रीणि वर्षसहस्राणि गतानि तस्य तप्यतः । तस्य मूर्ध्नि ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता पुरा

ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ; ਤਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।

Verse 30

ब्रह्मज्ञोसि महाभाग धर्मज्ञोसि न संशयः । सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं संजातः स्वेनकर्मणा

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਧਰਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਹੈਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸਰਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਐਸਾ ਜਨਮ ਪਾਇਆ ਹੈ।

Verse 31

यं यं त्वं वांछसे कामं तं तं प्राप्स्यसि नान्यथा । सर्वकामप्रसिद्धस्त्वं स्वत एव भविष्यसि

ਜੋ ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਤੂੰ ਕਰੇਂਗਾ, ਉਹੀ ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਲੇਗੀ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਰਵ-ਕਾਮ-ਸਿੱਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 32

समाकर्ण्य महद्वाक्यं पिप्पलोपि महामनाः । प्रणम्य देवताः सर्वा भक्त्या नमितकंधरः

ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਕ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਿੱਪਲ ਵੀ ਨਮ੍ਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਗਰਦਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਝੁਕਾਈ।

Verse 33

हर्षेण महताविष्टो वचनं प्रत्युवाच सः । इदं विश्वं जगत्सर्वं ममवश्यं यथा भवेत्

ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬੋਲਿਆ: “ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਇਹ ਸਮੂਹ ਜਗਤ, ਮੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ।”

Verse 34

तथा कुरुध्वं देवेंद्रा विद्याधरो भवाम्यहम् । एवमुक्त्वा स मेधावी विरराम नृपोत्तम

“ਤਥਾਸਤੁ—ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ, ਹੇ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ! ਮੈਂ ਵਿਦਿਆਧਰ ਬਣਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਉੱਤਮ ਨ੍ਰਿਪ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 35

एवमस्त्विति ते प्रोचुर्द्विजश्रेष्ठं सुरास्तदा । दत्वा वरं महाभाग जग्मुस्तस्मै महात्मने

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਏਵਮਸਤੁ।” ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ।

Verse 36

गतेषु तेषु देवेषु पिप्पलो द्विजसत्तमः । ब्रह्मण्यं साधयेन्नित्यं विश्ववश्यं प्रचिंतयेत्

ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਪਿੱਪਲ, ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

तदाप्रभृति राजेंद्र पिप्पलो द्विजसत्तमः । विद्याधरपदं लब्ध्वा कामगामी महीयते

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਰਾਜਿੰਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿੱਪਲ ਨੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਮਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਪਾਈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 38

एवं स पिप्पलो विप्रो विद्याधरपदं गतः । संजातो देवलोकेशः सर्वशास्त्रविशारदः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿੱਪਲ ਵਿਦਿਆਧਰ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 39

एकदा तु महातेजाः पिप्पलः पर्यचिंतयत् । विश्ववश्यं भवेत्सर्वं मम दत्तो वरोत्तमः

ਇਕ ਵਾਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪਿੱਪਲ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ: “ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ ਇਸ ਸਰਵੋਤਮ ਵਰ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 40

तदर्थं प्रत्ययं कर्तुमुद्यतो द्विजपुंगवः । यं यं चिंतयते कर्तुं तं तं हि वशमानयेत्

ਉਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਯਤਨ ਕੀਤਾ; ਜੋ ਜੋ ਉਹ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।

Verse 41

एवं स प्रत्यये जाते मनसा पर्यकल्पयत् । द्वितीयो नास्ति वै लोके मत्समः पुरुषोत्तमः

ਜਦ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿਸਚਯ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ: “ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ।”

Verse 42

सूत उवाच । एवं हि कल्पमानस्य पिप्पलस्य महात्मनः । ज्ञात्वा मानसिकं भावं सारसस्तमुवाच ह

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਪਿੱਪਲ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਾਰਸ ਪੰਛੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।

Verse 43

सरस्तीरगतो राजन्सुस्वरं व्यंजनान्वितम् । स्वनं सौष्ठवसंयुक्तमुक्तवान्पिप्पलं प्रति

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਰੀਲੀ, ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧੁਨੀ ਕਰਦਿਆਂ ਪਿੱਪਲ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 44

कस्मादुद्वहसे गर्वमेवं त्वं परमात्मकम् । सर्ववश्यात्मिकीं सिद्धिं नाहं मन्ये तवैव हि

ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਮਝ ਕੇ ਐਸਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਉਂ ਧਾਰਦਾ ਹੈਂ? ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।

Verse 45

वश्यावश्यमिदं कर्म अर्वाचीनं प्रशस्यते । पराचीनं न जानासि पिप्पल त्वं हि मूढधीः

ਵਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਪਰਵਸ਼ਤਾ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਰਮ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ, ਸੰਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਪਰਾਤਪਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਹੇ ਪਿੱਪਲ—ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹਿਤ ਹੈ।

Verse 46

वर्षाणां तु सहस्राणि यावत्त्रीणि त्वया तपः । समाचीर्णं ततो गर्वं कुरुषे किं मुधा द्विज

ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਵਿਅਰਥ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 47

कुंडलस्य सुतो धीरः सुकर्मानाम यः सुधीः । वश्यावश्यं जगत्सर्वं तस्यासीच्छृणु सांप्रतम्

ਕੁੰਡਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁਧੀ ਸੀ, ਸਤਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਵਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਵਸ਼—ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਬੀਤੀ।

Verse 48

अर्वाचीनं पराचीनं स वै जानाति बुद्धिमान् । लोके नास्ति महाज्ञानी तत्समः शृणु पिप्पल

ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਮਹਾਜ्ञਾਨੀ ਨਹੀਂ—ਹੇ ਪਿੱਪਲ, ਸੁਣ।

Verse 49

न कुंडलस्य पुत्रेण सदृशस्त्वं सुकर्मणा । न दत्तं तेन वै दानं न ज्ञानं परिचिंतितम्

ਹੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਕੁੰਡਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਕਤਈ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਨ ਸੱਚਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਨ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ।

Verse 50

हुतयज्ञादिकं कर्म न कृतं तेन वै कदा । न गतस्तीर्थयात्रायां न च वह्नेरुपासनम्

ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਹੋਮ-ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਨ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 51

स कदा कृतवान्विप्र धर्मसेवार्थमुत्तमम् । स्वच्छंदचारी ज्ञानात्मा पितृमातृसुहृत्सदा

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮਨਮੌਜੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੇ ਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 52

वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थकोविदः । यादृशं तस्य वै ज्ञानं बालस्यापि सुकर्मणः

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੇ ਸੁਕਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 53

तादृशं नास्ति ते ज्ञानं वृथा त्वं गर्वमुद्वहेः । पिप्पल उवाच । को भवान्पक्षिरूपेण मामेवं परिकुत्सयेत्

ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਤੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਪਿੱਪਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?

Verse 54

कस्मान्निंदसि मे ज्ञानं पराचीनं तु कीदृशम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि त्वयि ज्ञानं कथं भवेत्

ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਇਹ ‘ਪਰਾਚੀਨ’ ਗਿਆਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ—ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਿਆ?

Verse 55

अर्वाचीनगतिं सर्वां पराचीनस्य सांप्रतम् । वद त्वमंडजश्रेष्ठ ज्ञानपूर्वं सुविस्तरम्

ਹੁਣ ਤੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਅੰਡਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ), ਗਿਆਨ-ਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ—ਵਰਤਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛਲਾ ਵੀ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਵੀ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ।

Verse 56

किं वा ब्रह्मा च विष्णुश्च किं वा रुद्रो भविष्यसि । सारस उवाच । नास्ति ते तपसो भावः फलं नास्ति च तस्य तु

“ਕੀ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਣੇਂਗਾ, ਜਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣੇਂਗਾ?” ਸਾਰਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

Verse 57

त्वया न परितप्तस्य तपसः सांप्रतं शृणु । कुंडलस्यापि पुत्रस्य बालस्यापि यथा गुणः

ਹੁਣ ਸੁਣੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਪੱਸਿਆ ਬਾਰੇ; ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਡਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਿੱਕੇ ਬਾਲਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਜਨਮਜਾਤ ਪੁੰਨ-ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 58

तथा ते नास्ति वै ज्ञानं परिज्ञातं न तत्पदम् । इतो गत्वापि पृच्छ त्वं मम रूपं द्विजोत्तम

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਜਾ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਮੇਰੇ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ।

Verse 59

स वदिष्यति धर्मात्मा सर्वं ज्ञानं तवैव हि । विष्णुरुवाच । एवमाकर्ण्य तत्सर्वं सारसेन प्रभाषितम्

ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਨੂੰ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਸੁਣਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਰਸ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਉਹ ਸਾਰੀ ਬਾਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ,

Verse 60

निर्जगाम स वेगेन दशारण्यं महाश्रमम्

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵੇਗ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਦਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 61

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने एकषष्टितमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮਿਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੇਨੋਪਾਖਿਆਨ ਦਾ ਇਕਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।