Adhyaya 54

Verse 1

विष्णुरुवाच । एवमुक्ता गता दूती तया सुकलया तदा । समासेन सुसंप्रोक्तमवधार्य पुरंदरः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਤੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਕਲਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਕਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 2

तदर्थं भाषितं तस्याः सत्यधर्मसमन्वितम् । आलोच्य साहसं धैर्यं ज्ञानमेव पुरंदरः

ਉਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਹੇ ਹੋਏ, ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਾਹਸ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪਛਾਣਿਆ।

Verse 3

ईदृशं हि वदेत्का हि नारी भूत्वा महीतले । योगरूपं सुसंशिष्टं न्यायोदैः क्षालितं वचः

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਭਲਾ ਕੌਣ ਐਸਾ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਲੇ, ਸੁਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਾਏ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਤਰਕ ਦੇ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਧੋਏ ਹੋਏ ਬਚਨ।

Verse 4

पवित्रेयं महाभागा सत्यरूपा न संशयः । त्रैलोक्यस्य समस्तस्य धुरं धर्तुं भवेत्क्षमा

ਇਹ ਮਹਾਭਾਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਭਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 5

एतदर्थं विचार्यैव जिष्णुः कंदर्पमब्रवीत् । त्वया सह गमिष्यामि द्रष्टुं तां कृकलप्रियाम्

ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਹੀ, ਜਿਸ਼੍ਣੁ ਨੇ ਕੰਦર્પ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਜੋ ਕ੍ਰਿਕਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।”

Verse 6

प्रत्युवाच सहस्राक्षं मन्मथो बलदर्पितः । गम्यतां तत्र देवेश यत्रास्ते सा पतिव्रता

ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਦਮਸਤ ਮੰਮਥ ਨੇ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਚਲੋ ਉਸ ਥਾਂ ਜਾਈਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਪਤਨੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।”

Verse 7

मानं वीर्यं बलं धैर्यं तस्याः सत्यं पतिव्रतम् । गत्वाहं नाशयिष्यामि कियन्मात्रा सुरेश्वर

ਉਸ ਦੀ ਮਾਨ, ਵੀਰਤਾ, ਬਲ, ਧੀਰਜ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਇਕ ਨਾਰੀ ਦੀ ਕੀ ਬਿਸਾਤ?”

Verse 8

समाकर्ण्य सहस्राक्षो वचनं मन्मथस्य च । भो भोनंग शृणुष्व त्वमधिकं भाषितं मुधा

ਮੰਮਥ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਅਨੰਗ, ਸੁਣ; ਬਹੁਤ ਹੋਇਆ—ਵਿਅਰਥ ਹੋਰ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲ।”

Verse 9

सुदृढा सत्यवीर्येण सुस्थिरा धर्मकर्मभिः । सुकलेयमजेया वै तत्र ते पौरुषं नहि

ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਧਰਮਕਰਮ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਜੇਯ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਤੇਰਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ।”

Verse 10

इत्याकर्ण्य ततः क्रुद्धो मन्मथस्त्विन्द्रमब्रवीत् । ऋषीणां देवतानां च बलं मया प्रणाशितम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਮਥ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਬਲ ਮੈਂ ਨਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।”

Verse 11

अस्या बलं कियन्मात्रं भवता मम कथ्यते । पश्यतस्तव देवेश नाशयिष्यामि तां स्त्रियम्

ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 12

नवनीतं यथा चाग्नेस्तेजो दृष्ट्वा द्रवं व्रजेत् । तथेमां द्रावयिष्यामि स्वेन रूपेण तेजसा

ਜਿਵੇਂ ਤਾਜ਼ਾ ਮੱਖਣ ਅੱਗ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਘਲ ਕੇ ਦ੍ਰਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਦੀ ਅਗਨਿਮਈ ਜੋਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 13

गच्छ तत्र महत्कार्यमुपस्थं सांप्रतं ध्रुवम् । कस्मात्कुत्ससि मे तेजस्त्रैलोक्यस्य विनाशनम्

ਉੱਥੇ ਜਾ—ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਉਸ ਜੋਤ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਘਟਾ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 14

विष्णुरुवाच । आकर्ण्य वाक्यं तु मनोभवस्य एतामसाध्यां तव कामजाने । धैर्यं समुद्यम्य च पुण्यदेहां पुण्येन पुण्यां बहुपुण्यचाराम्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਨੋਭਵ (ਕਾਮ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਕਾਮਜਾਨੇ, ਅਤੇ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਸਾਧ੍ਯ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੰਨ੍ਯ-ਦੇਹੀ ਨੇ ਧੀਰਜ ਬੰਨ੍ਹਿਆ; ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਪੁੰਨਵਤੀ ਬਣੀ, ਅਨੇਕ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ।

Verse 15

पश्यामि ते पौरुषमुग्रवीर्यमितो हि गत्वा तु धनुष्मता वै । तेनापि सार्धं प्रजगाम भूयो रत्या च दूत्या च पतिव्रतां ताम्

ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਤੇਰੀ ਉਗ੍ਰ ਵੀਰਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਉਸ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਈ, ਰਤੀ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੂਤੀ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕੋਲ।

Verse 16

एकां सुपुण्यां स्वगृहस्थितां तां ध्यानेन पत्युश्चरणे नियुक्ताम् । यथा सुयोगी प्रविधाय चित्तं विकल्पहीनं न च कल्पयेत

ਉਹ ਇਕ ਪਰਮ ਪੁੰਨਵਤੀ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜੀ ਰਹੀ; ਜਿਵੇਂ ਸੱਚਾ ਯੋਗੀ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਪਿਤ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ।

Verse 17

अत्यद्भुतं रूपमनंततेजोयुतं चकाराथ सतीप्रमोहम् । नीलांचितं भोगयुतं महात्मा झषध्वजश्चैव पुरंदरश्च

ਤਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਰਚਿਆ, ਅਨੰਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਝਸ਼ਧਵਜ ਅਤੇ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਸਨ।

Verse 18

दृष्ट्वा सुलीलं पुरुषं महांतं चरंतमेवं परिकामभावम् । जाया हि वैश्यस्य महात्मनस्तु मेने न सा रूपयुतं गुणज्ञम्

ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੁਲਲਿਤ ਦੇਹ-ਭੰਗੀ ਨਾਲ, ਪ੍ਰੇਮ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਚਲਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: “ਇਹ ਤਾਂ ਰੂਪਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਪਰਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

Verse 19

अंभो यथा पद्मदले गतं वै प्रयाति मुक्ताफलकस्य कीर्तिम् । तद्वत्स्वभावः परिसत्ययुक्तो जज्ञे च तस्यास्तु पतिव्रतायाः

ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਜਲ ਮੋਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਮਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੁਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 20

अनेन दूती परिप्रेषिता पुरा यामां युवत्या ह गुणज्ञमेनम् । लीलास्वरूपं बहुधात्मभावं ममैष सर्वं परिदर्शयेच्च

ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਦੂਤੀ ਭੇਜੀ ਸੀ—ਉਸ ਯੁਵਤੀ ਵੱਲੋਂ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਗੁਣ-ਪਰਖੀ ਪੁਰਖ ਕੋਲ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਖਾਵੇ: ਜੋ ਲੀਲਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

ममैव कालं प्रबलं विचिंत्यागतो हि मे कांतगुणैश्च सत्खलः । रत्यासमेतस्तु कथं च जीवेत्सत्याश्मभारेण प्रमर्दितश्च

ਮੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਕਾਲ-ਭਾਗ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਮੇਰੇ ਮਨੋਹਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ। ਪਰ ਜੋ ਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇ—ਸੱਚ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ-ਭਾਰ ਹੇਠ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ?

Verse 22

ममापि भावं परिगृह्य कांतो जीवेत्कियान्वापि सुबुद्धियुक्तः । शून्यो हि कायो मम चास्ति सद्यश्चेष्टाविहीनो मृतकल्प एव

ਜੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮੇਰਾ ਹੀ ਭਾਵ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਸੁਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਜੀ ਲਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੇਹ ਹੁਣੇ ਹੀ ਖਾਲੀ ਤੇ ਜੜ ਹੈ, ਹਰ ਚੇਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਾਨੋ ਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ।

Verse 23

कायस्य ग्रामस्य प्रजाः प्रनष्टाः सुविक्रियाख्यं परिगृह्य कर्म । ममाधिकेनापि समं सुकांतं स ऊर्द्ध्वशोभामनयच्च कामः

ਜਦੋਂ ਕਾਇਆ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ‘ਸੁਵਿਕ੍ਰਿਆ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕਰਮ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਪਣਾਈ। ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ—ਸੁੰਦਰ ਸੁਕਾਂਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ੋਭਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 24

यदामृतो बलवान्हर्षयुक्तः स्वयंदृशा वै परिनृत्यमानः । तथा अनेनापि प्रभाषयेद्भुतं यो मां हि वाञ्छत्यपि भोक्तुकामः

ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅੱਗੇ ਨੱਚਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਅਦਭੁਤ ਬਚਨ ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ (ਮੇਰਾ ਫਲ) ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

एवं विचार्यैव तदा महासती सत्याख्यरज्ज्वा दृढबद्धचेतना । गृहं स्वकीयं प्रविवेश सा तदा तत्तस्यभावं नियमेन वेत्तुम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਸਤੀ—‘ਸੱਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ—ਤਦ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ, ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਕੇ।

Verse 54

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रेचतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਭੂਮਿਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵੇਨੋਪਾਖਿਆਨ ਅੰਦਰ ਸੁਕਲਾ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਨਾਮਕ ਚੌਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।