Adhyaya 31
The Episode Leading to Vena: Aṅga Learns the Cause of Indra’s Sovereignty
ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਅੰਗਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ। ਘਰ ਪਰਤ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਤ੍ਰੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਾਰਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਵ੍ਰਤ ਨਾਮਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਤਪ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ/ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਤੋਂ ਪੁਣ੍ਯਗਰਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਇੰਦਰ ਬਣਿਆ। ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਭਕਤੀ-ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ: ਗੋਵਿੰਦ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ—ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ—ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਾ ਇਹ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੇਣ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अथ त्वंगो महातेजा दृष्ट्वा इंद्रस्य संपदम् । भोगं चैव विलासं च लीलां तस्य महात्मनः
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਅੰਗ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੰਪੱਤਾ—ਉਸ ਦੇ ਭੋਗ, ਠਾਠ-ਬਾਠ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਲੀਲਾ—ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ (ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ)।
Verse 2
कथं मे इंद्र सदृशः पुत्रः स्याद्धर्मसंयुतः । चिंतयित्वा क्षणं चैव अंगो धर्मभृतां वरः
“ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ?” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਅੰਗ—ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—(ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ)।
Verse 3
स्वकं गेहं समायातः स त्वंगः सत्यतत्परः । अत्रिं पप्रच्छ पितरं प्रणतो नम्रकंधरः
ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ ਅੰਗਾ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਨਿਮ੍ਰ ਗਰਦਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਅਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 4
कोऽयं पुण्यः समाचारैरिंद्रत्वं भुंजते महत् । कस्य पुण्यस्य वै पुष्टिः किं कृतं कर्म कीदृशम्
ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨਮਈ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਕਿਹੜੇ ਗੁਣ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ?
Verse 5
कीदृशं तप एतस्य कमाराधितवान्पुरा । एतन्मे विस्तरेण त्वं ब्रूहि सत्यवतां वर
ਇਸ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਤਪ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਸਤ੍ਯਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 6
अत्रिरुवाच । साधुसाधु महाभाग यद्येवं पृच्छसे मयि । चरित्रमिंद्रस्य वत्स तन्मे निगदतः शृणु
ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੂੰ ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ। ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਸੁਣ।”
Verse 7
सुव्रतो नाम मेधावी पुरा ब्राह्मणसत्तमः । तेन कृष्णो हृषीकेशस्तपसा चैव तोषितः
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੁਵ੍ਰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ—ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 8
पुण्यगर्भं पुनः प्राप्तो ह्यदित्याः कश्यपात्किल । विष्णोश्चैव प्रसादेन सुरराजो बभूव ह
ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ‘ਪੁਣ੍ਯਗਰਭ’ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
Verse 9
अंग उवाच । कथमिंद्रसमः पुत्रो मम स्यात्पुत्रवत्सल । तदुपायं समाचक्ष्व भवाञ्ज्ञानवतां वरः
ਅੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ—ਉਸ ਦਾ ਉਪਾਯ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 10
अत्रिरुवाच । समासेनैव तस्यैव सुव्रतस्य महात्मनः । चरित्रमखिलं पुण्यं निशामय महामते
ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਉਸੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪੁਣ੍ਯਮਈ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 11
यथा सुव्रत मेधावी पुराराधितवान्हरिम् । तस्य भावं च भक्तिं च ध्यानं चैव महात्मनः
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਅੰਤਰਭਾਵਨਾ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ।
Verse 12
समालोक्य जगन्नाथो दत्तवान्वै महत्पदम् । स ऐंद्रं सर्वभोगाढ्यं त्रैलोक्यं सचराचरम्
ਜਗੰਨਾਥ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ—ਇੰਦਰ ਦਾ ਰਾਜ—ਜੋ ਹਰ ਭੋਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ: ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ, ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ।
Verse 13
विष्णोश्चैव प्रसादाच्च पदं भुंक्ते त्रिलोकधृक् । एवं ते सर्वमाख्यातमिंद्रस्यापि विचेष्टितम्
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਧਾਰਕ ਆਪਣਾ ਪਦ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਸਮੇਤ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
भक्त्या तुष्यति गोविंदो भावध्यानेन सत्तम । सर्वं ददाति तुष्टात्मा भक्त्या संतोषितो हरिः
ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
तस्मादाराध्य गोविंदं सर्वदं सर्वसंभवम् । सर्वज्ञं सर्ववेत्तारं सर्वेषां पुरुषं वरम्
ਇਸ ਲਈ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ—ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਭ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ।
Verse 16
तस्मात्प्राप्स्यसि सर्वं त्वं यद्यदिच्छसि नंदन
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇਂਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ।
Verse 17
सुखस्य दाता परमार्थदाता मोक्षस्य दाता जगतां हि नाथः । तस्मात्तमाराधय गच्छ पुत्र संप्राप्स्यसे इंद्रसमं हि पुत्रम्
ਉਹ ਸੁਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਅਰਥ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਦਾਤਾ—ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 18
आकर्ण्य वाक्यं परमार्थयुक्तमुक्तं महात्मा ऋषिणा हि तेन । संगृह्य तत्त्वं वचनस्य तस्य प्रणम्य तं शाश्वतमभ्ययात्सः
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ-ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 19
आमंत्र्य चांगः पितरं महात्मा ब्रह्मात्मजं ब्रह्मसमानमेव । संप्राप्तवान्मेरुगिरेस्तु शृंगं तं कांचनै रत्नमयैः समेतम्
ਮਹਾਤਮਾ ਅੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ—ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਮੇਰੁ ਗਿਰਿ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜੋ ਸੁਵਰਨ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 31
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । वेनोपाख्याने एकत्रिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਪਚਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਭੂਮਿਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਵੇਨੋਪਾਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।