Adhyaya 15
Signs at the Death of Sinners and the Approach of Yama’s Messengers
ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ ਸੁਮਨਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਮਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੱਧ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਦੱਸੇਗੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਪਾਪੀ ਦੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਤੇ ਨੀਚੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੈਰਵ-ਸਮਾਨ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਦੰਡਕ ਜੀਵ ਗੱਜਦੇ ਹਨ; ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰਦੇ-ਪੀਟਦੇ ਹਨ। ਚੋਰੀ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ, ਧਨ ਦੀ ਅਨਿਆਇਕ ਹੜਪ, ਦਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਪਾਪ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਪਾਪ ‘ਗਲੇ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹਦੇ’ ਹਨ—ਘੁੱਟਣ, ਘਰਘਰਾਹਟ, ਕੰਬਣ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਅਧੋਗਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਘਸੀਟ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सोमशर्मोवाच । पापिनां मरणं भद्रे कीदृशैर्लक्षणैर्युतम् । तन्मे त्वं विस्तराद्ब्रूहि यदि जानासि भामिनि
ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਤੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ।
Verse 2
सुमनोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि तस्मात्सिद्धाच्छ्रुतं मया । पापिनां मरणे कांत यादृशं लिंगमेव च
ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਮੈਂ ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗੀ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਸਿੱਧ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ—ਹੇ ਕਾਂਤ, ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
महापातकिनां चैव स्थानं चेष्टां वदाम्यहम् । विण्मूत्रामेध्यसंयुक्तां भूमिं पापसमन्विताम्
ਮਹਾਪਾਤਕੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਮੈਂ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ: ਉਹ ਧਰਤੀ ਜੋ ਵਿਣ, ਮੂਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਪਤੀ ਹੋਵੇ—ਪਾਪ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਭੂਮੀ।
Verse 4
सतां प्राप्य सुदुष्टात्मा प्राणान्दुःखेन मुंचति । चांडालभूमिं संप्राप्य मरणं याति दुःस्थितः
ਸਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ; ਚਾਂਡਾਲਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
गर्दभाचरितां भूमिं वेश्यागेहं समाश्रितः । कल्पपालगृहं गत्वा निधनायोपगच्छति
ਗਧਿਆਂ ਦੇ ਆਵਾਗਮਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਵੈਸ਼ਿਆ ਦੇ ਘਰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਕੋਠੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ—ਮਨੁੱਖ ਨਾਸ (ਮੌਤ) ਵੱਲ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अस्थिचर्मनखैः पूर्णमाश्रितं पापकिल्बिषैः । तां प्राप्य च स दुष्टात्मा मृत्युं याति सुनिश्चितम्
ਹੱਡੀਆਂ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਪਾਪੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਆਬਾਦ ਉਸ ਅਵਸਥਾ/ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
अन्यां पापसमाचारां प्राप्य मृत्युं स गच्छति । अथ चेष्टां प्रवक्ष्यामि दूतानां तु तमिच्छताम्
ਹੋਰ ਇਕ ਪਾਪੀ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਉਹ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 8
भैरवान्दारुणान्घोरानतिकृष्णान्महोदरान् । पिंगाक्षान्पीतनीलांश्च अतिश्वेतान्महोदरान्
ਉਸ ਨੇ ਭੈਰਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ—ਕਠੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ—ਕੁਝ ਅਤਿ ਕਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਪੇਟਾਂ ਵਾਲੇ; ਕੁਝ ਪਿੰਗਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਪੀਲੇ ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਤਿ ਸਫੈਦ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਹੋਦਰ (ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੇਟ) ਵਾਲੇ।
Verse 9
अत्युच्चान्विकरालांश्च शुष्कमांसवसोपमान् । रौद्रदंष्ट्रान्करालांश्च सिंहास्यान्सर्पहस्तकान्
ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਉੱਚੇ ਤੇ ਵਿਕਰਾਲ ਜੀਵ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਸੁੱਕੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ; ਰੌਦ੍ਰ ਦੰਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਆਕਾਰ ਦੇ, ਸਿੰਹ-ਮੁਖ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ।
Verse 10
सतान्दृष्ट्वा प्रकंपेत खिद्यते च मुहुर्मुहुः । शिवासंनादवद्घोरान्महारावान्महामते
ਉਹਨਾਂ (ਭਿਆਨਕ ਜੀਵਾਂ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕੰਬ ਉਠੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਘੋਰ ਗੱਜਾਂ ਸਿਆਲਾਂ ਦੀ ਹੂਕ ਵਰਗੀਆਂ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸਨ।
Verse 11
मुंचंति दूतकाः सर्वे कर्णमूले तु तस्य हि । गले पाशैः प्रबद्ध्वा ते कटिं बद्ध्वा तथोदरे
ਸਾਰੇ ਦੂਤ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਅਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਵੀ ਜਕੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
समाधृष्य निपात्यंते हाहेति वदते मुहुः । म्रियमाणस्य या चेष्टा तामेवं प्रवदाम्यहम्
ਫੜ ਕੇ ਅਤੇ ਪਟਕ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ‘ਹਾਏ! ਹਾਏ!’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋ ਤੜਪ ਅਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਇਉਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 13
परद्रव्यापहरणं परभार्याविडंबनम् । ऋणं परस्य सर्वस्वं गृहीतं यत्तु पापिभिः
ਪਰਾਏ ਧਨ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ/ਦੂਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਕਰਜ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਰਾਏ ਦਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਹੜਪ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤੂਤ ਹਨ।
Verse 14
पुनर्नैव प्रदत्तं हि लोभास्वादविमोहतः । अन्यदेवं महापापं कुप्रतिग्रहमेव च
ਲੋਭ ਤੇ ਰਸ-ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ, ਜੋ ਦਾਨ ਇਕ ਵਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹੋਰ ਇਕ ਮਹਾਂਪਾਪ ਹੈ ਕੁਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ—ਅਯੋਗ ਦਾਨ ਦਾ ਗਲਤ ਸਵੀਕਾਰ।
Verse 15
कंठमायांति ते सर्वे म्रियमाणस्य तस्य च । यानिकानि च पापानि पूर्वमेव कृतानि च
ਉਸ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਗਲੇ ਤੱਕ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਜੋ ਪਾਪ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
आयांति कंठमूलं ते महापापस्य नान्यथा । दुःखमुत्पादयंत्येते कफबंधेन दारुणम्
ਉਹ ਗਲੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮਹਾਂਪਾਪ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਫ਼ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਇਹ ਤੀਖਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
पीडाभिर्दारुणाभिस्तु कंठो घुरघुरायते । रोदते कंपतेऽत्यर्थं मातरं पितरं पुनः
ਭਿਆਨਕ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁਰ-ਘੁਰ ਦੀ ਕਠੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
स्मरते भ्रातरं तत्र भार्यां पुत्रान्पुनःपुनः । पुनर्विस्मरणं याति महापापेन मोहितः
ਉਥੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਹਾਂਪਾਪ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਫਿਰ ਭੁੱਲਣ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तस्य प्राणान गच्छंति बहुपीडासमाकुलाः । पतते कंपते चैव मूर्च्छते च पुनःपुनः
ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਡੋਲਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੰਬਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
एवं पीडासमायुक्तो दुःखं भुंक्तेति मोहितः । तस्य प्राणाः सुदुःखेन महाकष्टैः प्रचालिताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਭਾਰੀ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾਏ ਤੇ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
अपानमार्गमाश्रित्य शृणु कांत प्रयांति ते । एवं प्राणी महामुग्धो लोभमोहसमन्वितः
ਅਪਾਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ—ਉਹ ਉਧਰ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ, ਮਹਾਂਮੂੜ੍ਹ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
नीयते यमदूतैस्तु तस्य दुःखं वदाम्यहम्
ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।