Adhyaya 123

Verse 1

सिद्ध उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि ज्ञानरूपं तवाग्रतः । ज्ञानस्य नास्ति वै देहो हस्तौ पादौ च चक्षुषी

ਸਿੱਧ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਹੱਥ, ਨਾ ਪੈਰ, ਨਾ ਹੀ ਅੱਖਾਂ।”

Verse 2

नासाकर्णौ न ज्ञानस्य नास्ति चैवास्थिसंग्रहः । केन दृष्टं तु वै ज्ञानं कानि लिंगानि तस्य वै

ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਾ ਨੱਕ ਹੈ ਨਾ ਕੰਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?

Verse 3

आकारैर्वर्जितं नित्यं सर्वं वेत्ति स सर्ववित् । दिवाप्रकाशकः सूर्यो रात्रौ प्रकाशयेच्छशी

ਜੋ ਸਦਾ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਰਵਵਿਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

गृहं प्रकाशयेद्दीपो लोकमध्ये स्थिता अमी । तत्पदं केन वै धाम्ना दृश्यते शृणु सत्तम

ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਘਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਜੋਤਾਂ ਲੋਕ-ਮੱਧ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ: ਕਿਹੜੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦਿਸਦਾ ਹੈ?

Verse 5

न विंदंति हि मूढास्ते मोहिता विष्णुमायया । कायमध्ये स्थितं ज्ञानं ध्यानदीप्तमनौपमम्

ਵਿਸ਼్ణੁ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਉਹ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਪਮ ਗਿਆਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तत्पदं तेन दृश्येत चंद्रसूर्यादिभिर्न च । हस्तपादौ विना ज्ञानमचक्षुः कर्णवर्जितम्

ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਉਸੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਹੂਣਾ ਹੈ।

Verse 7

तस्य सर्वत्र गतिरस्ति सर्वं गृह्णाति पश्यति । सर्वमाघ्राति विप्रेंद्र शृणोत्येवं न संशयः

ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 8

नास्ति ज्ञानसमो दीपः सर्वांधकारनाशने । स्वर्गे भूमौ च पाताले स्थाने स्थाने च दृश्यते

ਸਾਰੇ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 9

कायमध्ये स्थितं ज्ञानं न विंदंति कुबुद्धयः । ज्ञानस्थानं प्रवक्ष्यामि यस्माज्ज्ञानं प्रजायते

ਗਿਆਨ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਥੋਂ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 10

प्राणिनां हृदये नित्यं निहितं सर्वदा द्विज । कामादीन्सुमहाभोगान्महामोहादिकांस्तथा

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਕਾਮ ਆਦਿ, ਮਹਾਨ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮਹਾ ਮੋਹ ਆਦਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਿੱਤ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 11

विवेकवह्निना सर्वान्दिधक्षति सदैव यः । सर्वशांतिमयोभूत्वा इंद्रियार्थं प्रमर्द्दयेत्

ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵ-ਸ਼ਾਂਤੀਮਯ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 12

ततस्तु जायते ज्ञानं सर्वतत्त्वार्थदर्शकम् । तत्त्वमूलमिदं ज्ञानं निर्मलं सर्वदर्शकम्

ਤਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਯ-ਮੂਲ ਇਹ ਗਿਆਨ ਨਿਰਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 13

तस्माच्छांतिं कुरुष्व त्वं सर्वसौख्यप्रवर्द्धिनीम् । समः शत्रौ च मित्रे च यथात्मनि तथापरे

ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰ—ਜੋ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਵੈਰੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤ।

Verse 14

भव स्वनियतो नित्यं जिताहारो जितेंद्रियः । मैत्रं नैव प्रकर्तव्यं वैरं दूरे परित्यजेत्

ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹੁ; ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਕਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ। ਮਿੱਤਰਤਾ ਜਲਦੀ ਨਾ ਬਣਾ, ਅਤੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇ।

Verse 15

निःसंगो निःस्पृहो भूत्वा एकांतस्थानमाश्रितः । सर्वप्रकाशको ज्ञानी सर्वदर्शी भविष्यसि

ਨਿਸੰਗ ਅਤੇ ਨਿਸਪ੍ਰਿਹ ਹੋ ਕੇ, ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ। ਤੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।

Verse 16

एकस्थानस्थितो वत्स त्रैलोक्ये यद्भविष्यति । वृत्तांतं वेत्स्यसि त्वं तु मत्प्रसादान्न संशयः

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਵਤਸ, ਇਕ ਹੀ ਥਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਤੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਾਣੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 17

कुंजल उवाच । सिद्धेन तेन मे विप्र ज्ञानरूपं प्रकाशितम् । तस्य वाक्ये स्थितो नित्यं तद्भावेनापि भावितः

ਕੁੰਜਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਤੇ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 18

त्रैलोक्ये वर्त्तते यद्यदेकस्थाने स्थितो ह्यहम् । तत्तदेव प्रजानामि प्रसादात्तस्य सद्गुरोः

ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਇਕ ਹੀ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਉਸ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 19

एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव हि । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्ब्रूहि द्विजसत्तम

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਦੱਸ, ਹੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 20

च्यवन उवाच । कीरयोनिं कथं प्राप्तो भवाञ्ज्ञानवतां वरः । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि सर्वसंदेहनाशनम्

ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੋਤੇ ਦੀ ਯੋਨੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇ।”

Verse 21

कुंजल उवाच । संसर्गाज्जायते पापं संसर्गात्पुण्यमेव हि । तस्माद्विवर्जयेच्छुद्धो भव्यं विरुद्धमेव च

ਕੁੰਜਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਪਾਪ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪੁੰਨ ਵੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਨੁਚਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚੇ।

Verse 22

लुब्धकेनापि पापेन केनाप्येकः शुकः शिशुः । बंधयित्वा समानीतो विक्रयार्थं समुद्यतः

ਇੱਕ ਪਾਪੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਇਕੋ ਤੋਤੇ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਾਲ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 23

चाटुकांर सुरूपं तं पटुवाक्यं समीक्ष्य च । गृहीतो ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः

ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਟੂਕਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 24

ज्ञानध्यानस्थितो नित्यमहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात्करसंस्थितः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਸਮਤਲ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਬਾਲਕ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਕੇਵਲ ਕੌਤੁਕ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 25

तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੱਤਮ, ਉਸ ਦੇ ਕੌਤੁਕ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸਦਾ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ—ਜੋ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 26

मामेवं वदते सोपि ताततातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम्

ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਬੋਲਾ, “ਪਿਆਰੇ, ਪਿਆਰੇ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬੈਠੋ।” ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੁਣ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਓ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ।”

Verse 27

इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्यवाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਟੂਕਾਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਦੇ ਵਿਨੋਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।

Verse 28

पुष्पार्थं फलभोगार्थं गतोहं वनमेव च । नीतः शुको बिडालेन मम दुःखस्य हेतवे

ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰਸ-ਭੋਗ ਲਈ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਬਿੱਲੀ ਤੋਤਾ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਈ—ਇਹੀ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

Verse 29

मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः

ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਆਂ—ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਮਿੱਤਰਾਂ—ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸੇ ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ।

Verse 30

श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेन असुखेनातिदुःखितः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਚਾਟੂਕਾਰ ਸ਼ੁਕ ਮਰ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ-ਭਾਵ ਨਾਲ, ਅਸੁਖ ਅਤੇ ਅਤਿ ਵਿਹਲਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 31

तस्य दुःखेन मुग्धोस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुंगव

ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਪੁੰਗਵ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।

Verse 32

प्रालपं रामचंद्रेति शुकराजेति पंडित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः

ਮੋਹ ਨਾਲ ਡੋਲਦਾ ਮਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬੜਬੜਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ—“ਰਾਮਚੰਦਰ!” ਅਤੇ “ਸ਼ੁਕਰਾਜ!”; ਅਤੇ ਹੇ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਸ਼ਲੋਕਰਾਜ” ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।

Verse 33

ततोऽहं दुःखसंतप्तः संजातः स्वेनकर्मणा । वियोगेनापि विप्रेंद्र शुकस्य शृणु सांप्रतम्

ਤਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 34

विस्मृतं तन्मया ज्ञानं सिद्धेनापि प्रकाशितम् । संस्मरञ्छोकसंतप्तस्तं शुकं चाटुकारकम्

ਉਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਚਾਟੂਕਾਰ ਤੋਤੇ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹਾਂ।

Verse 35

वत्सवत्सेति नित्यं वै प्रलपञ्छृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः

ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਸੁਣੋ—ਉਹ ਨਿੱਤ ਹੀ “ਵਤਸ, ਵਤਸ” ਕਹਿ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਗਦ੍ਯ ਤੇ ਪਦ੍ਯ ਵਾਲੇ ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ, ਸੁਧਰੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 36

त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिस्तु विचित्राभिः पक्षिराजप्रसाद्य माम्

ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਬੋਧ ਕਰਾਵੇਗਾ? ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅਦਭੁਤ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ, ਮਿਹਰ ਕਰ।

Verse 37

अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोस्मि तन्मे कथय सांप्रतम्

ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹਾਂ? ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਦੱਸ।

Verse 38

एवंविधैरहं वाक्यैः करुणैस्तैस्तु मोहितः । एवमादि प्रलप्याहं शोकेनापि सुपीडितः

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਸੀ।

Verse 39

मृतोहं तेन मोहेन तद्भावेनापि मोहितः । मरणे यादृशो भावो मतिश्चासीच्च यादृशी

ਉਸ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਜਿਹਾ ਭਾਵ ਸੀ, ਓਹੀ ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਤੇ ਸਮਝ ਬਣ ਗਈ।

Verse 40

तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासो मया प्राप्तो ज्ञानस्मृतिविधायकः

ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸੱਤਮ, ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਗਰਭ-ਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 41

स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना

ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਤੇ ਮੂੜ੍ਹ, ਅਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ?

Verse 42

गर्भयोगसमारूढः पुनस्तं चिंतयाम्यहम् । तेन मे निर्मलं ज्ञानं जातं वै सर्वदर्शकम्

ਗਰਭ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮੁੜ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਉਪਜਿਆ—ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ।

Verse 43

गुरोस्तस्य प्रसादाच्च प्राप्तं वै ज्ञानमुत्तमम् । तस्यवाक्योदकैः स्वच्छैः कायस्य मलमेव च

ਉਸ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ, ਜਲ-ਸਮਾਨ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਮੈਲ ਭੀ ਮਾਨੋ ਧੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 44

सबाह्याभ्यंतरं विप्र क्षालितं निर्मलं कृतम् । तिर्यक्त्वं च मया प्राप्तं शुकजातिसमुद्भवम्

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਧੋਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਨਿਰਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੋਤਾ-ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ ਭੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 45

शुकस्य ध्यानभावेन मरणे समुपस्थिते । तस्मिन्काले मृतो विप्र तद्भावेनापि भावितः

ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਭਾਵ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਰ ਗਿਆ—ਉਸੇ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 46

तादृशोऽस्मि पुनर्जातः शुकरूपो महीतले । मरणे यादृशो भावः प्राणिनां परिजायते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮਿਆ—ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਾਵ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਅਗਲਾ ਜਨਮ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 47

तादृशाः स्युस्तु सत्वास्ते तद्रूपास्तत्परायणाः । तद्गुणास्तत्स्वरूपास्ते भावभूता भवंति हि

ਜੀਵ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਸੇ (ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ੇ) ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਦੇ ਗੁਣ ਅਪਣਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 48

मृत्यकालस्य विप्रेंद्र भावेनापि न संशयः । अतुलं प्राप्तवाञ्ज्ञानमहमत्र महामते

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ—ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਵਿਚ ਵੀ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਅਤੁਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 49

तेन सर्वं विपश्यामि यद्भूतं यद्भविष्यति । वर्तमानं महाप्राज्ञ ज्ञानेनापि महामते

ਉਸ (ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

सर्वं विदाम्यहं ह्यत्र संस्थितोपि न संशयः । तारणाय मनुष्याणां संसारे परिवर्तताम्

ਇੱਥੇ, ਵਰਤਮਾਨ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਰਣ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 51

नास्ति तीर्थं गुरुसमं बंधच्छेदकरं द्विज । एतत्ते सर्वमाख्यातं शृणु भार्गवनंदन

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਸੁਣ, ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਨੰਦਨ।

Verse 52

यत्त्वया पृच्छितं विप्र तत्ते सर्वं प्रकाशितम् । स्थलजाच्चोदकात्सर्वं बाह्यं मलं प्रणश्यति

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਲ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ-ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਬਾਹਰੀ ਮਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

जन्मांतरकृतान्पापान्गुरुतीर्थं प्रणाशयेत् । संसारतारणायैव जंगमं तीर्थमुत्तमम्

ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ (ਜੀਵੰਤ) ਤੀਰਥ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।

Verse 54

विष्णुरुवाच । शुक एवं महाप्राज्ञश्च्यवनाय महात्मने । तत्त्वं प्रकाशयित्वा तु विरराम नृपोत्तम

ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਚ੍ਯਵਨ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਫਿਰ ਮੌਨ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 55

एतत्ते सर्वमाख्यातं जंगमं तीर्थमुत्तमम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते

ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਸਰਵੋਤਮ ਜੰਗਮ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਰ ਮੰਗ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 56

वेन उवाच । नाहं राज्यस्य कामार्थी नान्यत्किंचित्प्रकामये । सदेहो गंतुमिच्छामि तव कायं जनार्दन

ਵੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਤੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂ।

Verse 57

एवं वरमहं मन्ये यदि दातुमिहेच्छसि । विष्णुरुवाच । यज त्वमश्वमेधेन राजसूयेन भूपते

ਇਹੀ ਵਰ ਮੈਂ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਤੂੰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਕਰ।

Verse 58

गो भू स्वर्णाम्बुधान्यानां कुरु दानं महामते । दानान्नश्यति वै पापं ब्रह्मवध्यादिघोरकम्

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਗਾਂ, ਧਰਤੀ, ਸੋਨਾ, ਜਲ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰ। ਐਸੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪ ਵੀ।

Verse 59

चतुर्वर्गस्तु दानेन सिद्ध्यत्येव न संशयः । तस्माद्दानं प्रकर्तव्यं मामुद्दिश्य च भूपते

ਦਾਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਮੇਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 60

यादृशेनापि भावेन मामुद्दिश्य ददाति यः । तादृशं तस्य वै भावं सत्यमेवं करोम्यहम्

ਜੋ ਕੋਈ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸੇ ਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਲਈ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 61

ऋषीणां दर्शनात्स्पर्शाद्भ्रष्टस्ते पापसंचयः । आगमिष्यसि यज्ञांते मम देहं न संशयः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਪਾਪ-ਭੰਡਾਰ ਝੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੇਹ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 62

एवमाभाष्य तं वेनमंतर्द्धानं गतो हरिः

ਇਉਂ ਵੇਨ ਨਾਲ ਬੋਲ ਕੇ, ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।