गङ्गामाहात्म्य — The Greatness of the Gaṅgā

Verse 1

सनक उवाच । एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर । चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषां प्रतिवासरम् 1. ॥ १ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਾਹੂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤਨੀਆਂ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 2

गते वर्षार्द्धके काले ज्येष्ठा राज्ञी तु या द्विज । तस्याः पापमतिर्जाता सपत्न्याः सम्पदं प्रति ॥ २ ॥

ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦਾ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਤੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਜੇਠੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੌਤਣ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੱਲ ਪਾਪੀ ਬੁੱਧੀ ਧਾਰ ਲਈ।

Verse 3

ततस्तया गरो दत्तः कनिष्ठायै तु पापया । न स्वप्रभावं चक्रे वै गरो मुनिनिषेवया ॥ ३ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਪਾਪਣ ਨੇ ਕਨਿੱਠੀ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 4

भूलेपनादिभिः सम्यग्यतः सानुदिनं मुनेः । चकार सेवां तेनासौ जीर्णपुण्येन कर्मणा ॥ ४ ॥

ਭੋਲਾਪਣ ਆਦਿ ਨਿਮਰ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਪੁਰਾਣੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਭਰੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕੀਤੀ।

Verse 5

ततो मासत्रयेऽतीते गरेण सहितं सुतम् । सुषाव सुशुभे काले शुश्रूषानष्टकिल्बिषा ॥ ५ ॥

ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ, ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋਈ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ ਅਪਰਾ (ਪਲੇਸੈਂਟਾ) ਸਮੇਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਣੀ।

Verse 6

अहो सत्सङ्गतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत् । न तदातिसुखं किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ ६ ॥

ਅਹੋ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਤਸੰਗ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਂਦਾ? ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਮਹਾ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 7

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं यच्चान्यत्कारितं परैः । तत्सर्वं नाशयत्याशु परिचर्या महात्मनाम् ॥ ७ ॥

ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਕੀਤਾ ਪਾਪ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਏ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਵੀ—ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਭਰੀ ਸੇਵਾ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੇਤੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 8

जडोऽपि याति पूज्यत्वं सत्सङ्गाज्जगतीतले । कलामात्रोऽपि शीतांशुः शम्भुना स्वीकृतो यथा ॥ ८ ॥

ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੜ੍ਹ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਕਲਾ-ਮਾਤਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 9

सत्सङ्गतिः परामृद्धिं ददाति हि नृणां सदा । इहामुत्र च विप्रेन्द्र सन्तः पूज्यतमास्ततः ॥ ९ ॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਤਸੰਗ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਰਮ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰ, ਸੰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 10

अहो महद्गुणान्वक्तुं कः समर्थो मुनीश्वर । गर्भं प्राप्तो गरो जीर्णो मासत्रयमहोऽदभुतम् ॥ १० ॥

ਅਹੋ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਘਾਤਕ ਵਿਸ਼ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਗਿਆ—ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ!

Verse 11

गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः । जातकर्म चकारासौ तन्नाम सगरेति च ॥ ११ ॥

ਗਰ (ਵਿਸ਼) ਸਮੇਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇਜੋਨਿਧਿ ਮੁਨੀ ਨੇ ਜਾਤਕਰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਗਰ’ ਰੱਖਿਆ।

Verse 12

पुपोष सगरं बालं तन्माता प्रीतिपूर्वकम् । चौलोपवीतकर्माणि तथा चक्रे मुनीश्वरः ॥ १२ ॥

ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਸਗਰ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਚੂੜਾਕਰਮ ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 13

शास्त्राण्यध्यापयामास राजयोग्यानि मन्त्रवित् । समर्थं सगरं दृष्ट्वा किंचिदुद्भिन्नशैशवम् ॥ १३ ॥

ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸਗਰ ਨੂੰ ਰਾਜਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਾਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਖਿੜਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਯਥੋਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।

Verse 14

मन्त्रवत्सर्वशस्त्रास्त्रं दत्तवान्स मुनीश्वरः । सगरः शिक्षितस्तेन सम्यगौर्वर्षिणा मुने ॥ १४ ॥

ਉਸ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮੰਤਰ-ਯੁਕਤ ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਔਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਸਗਰ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਲੀਮ ਹੋਈ।

Verse 15

बभूव बलवान्धर्मी कृतज्ञो गुणवान्सुधीः । धर्मज्ञः सोऽपि सगरो मुनेरमिततेजसः । समित्कुशाम्बुपुष्पादि प्रत्यहं समुपानयत् ॥ १५ ॥

ਸਗਰ ਵੀ ਬਲਵਾਨ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ—ਧਰਮਜਾਣੂ—ਬਣ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਹ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਮਿਧਾ, ਕੁਸ਼, ਜਲ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਲਿਆ ਕੇ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 16

स कदाचिद्गुणनिधिः प्रणिपत्य स्वमातरम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा सगरो विनयान्वितः ॥ १६ ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਗਰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ; ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 17

सगर उवाच । मातर्गतः पिता कुत्र किं नामा कस्य वंशजः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ १७ ॥

ਸਗਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਸੁਣਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।

Verse 18

पित्रा विहीना ये लोके जीवन्तोऽपि मृतोपमाः ॥ १८ ॥

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।

Verse 19

दरिद्रो ऽपि पिता यस्य ह्यास्ते स धनदोपमः । यस्य माता पिता नास्ति सुखं तस्य न विद्यते ॥ १९ ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਗਰੀਬ ਵੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 20

धर्महीनो यथा मूर्खः परत्रेह च निन्दितः । मातापितृविहीनस्य अज्ञस्याप्यविवेकिनः । अपुत्रस्य वृथा जन्म ऋणग्रस्तस्य चैव हि ॥ २० ॥

ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਮੂਰਖ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਅਗਿਆਨੀ ਤੇ ਅਵਿਵੇਕੀ ਵੀ। ਪੁੱਤਰਹੀਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਹੇਠ ਦਬੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਵਿਅਰਥ।

Verse 21

चन्द्र हीना यथा रात्रिः पद्महीनं यथा सरः । पतिहीना यथा नारी पितृहीनस्तथा शिशुः ॥ २१ ॥

ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾਰੀ—ਤਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬੱਚਾ।

Verse 22

धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही । पशुहीनो यथा वैश्यस्तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २२ ॥

ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵ ਨਿਰਥਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਰਤਵਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਲਕ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा । तपो यथा दयाहीनं तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਚਨ ਨਿਰਥਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਧੂਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਭਾ ਸੁੰਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤਪ ਫਲਹੀਨ—ਤਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਲਕ ਵੰਚਿਤ ਹੈ।

Verse 24

वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी । वेगहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २४ ॥

ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੰਗਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੇਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਘੋੜਾ—ਤਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਲਕ।

Verse 25

यथा लघुतरो लोके मातर्याच्ञापरो नरः । तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितःसुतः ॥ २५ ॥

ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੇਠਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਪੁੱਤਰ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

इतीरितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वस्य दुःखिता । संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ २६ ॥

ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੌਕਾ ਭਰਣ ਲੱਗੀ; ਅਤੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।

Verse 27

तच्छ्रुत्वा सगरः क्रुद्धः कोपसंरक्तलोचनः । हनिष्यामीत्यरातीन्स प्रतिज्ञामकरोत्तदा ॥ २७ ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ—“ਮੈਂ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 28

प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं जननीं च प्रणम्य सः । प्रस्थापितः प्रतस्थे च तेनैव मुनिना तदा ॥ २८ ॥

ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਚੱਲ ਪਿਆ।

Verse 29

और्वाश्रमाद्विनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक् शुचिः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यं प्राप्तः प्रीतिसमन्वितः ॥ २९ ॥

ਔਰਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਗਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਕੁਲ-ਆਚਾਰਯ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 30

प्रणम्य गुरवे तस्मै वशिष्ठाय महात्मने । सर्वं विज्ञापयामास ज्ञानदृष्ट्या विजानते ॥ ३० ॥

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।

Verse 31

एन्द्रा स्त्रं वारुणं ब्राह्ममाग्नेयं सगरो नृपः । तेनैव मुनिनाऽवाप खड्गं वज्रोपमं धनुः ॥ ३१ ॥

ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਉਸੇ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਐਂਦ੍ਰ, ਵਾਰੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਤੇ ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਖੜਗ ਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗਾ ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਲਿਆ।

Verse 32

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान् । आशीर्भिरर्चितः सद्यः प्रतस्थे प्रणिपत्य तम् ॥ ३२ ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਸਗਰ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 33

एकेनैव तु चापेन स शूरः परिपन्थिनः । सपुत्रपौत्रान्सगणानकरोत्स्वर्गवासिनः ॥ ३३ ॥

ਉਸ ਸੂਰਮੇ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 34

तच्चापमुक्तबाणाग्निसंतप्तास्तदरातयः । केचिद्विनष्टा संत्रस्तास्तथा चान्ये प्रदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥

ਉਸ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਵੈਰੀ ਘਬਰਾ ਗਏ—ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਕੁਝ ਡਰ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭੱਜ ਪਏ।

Verse 35

केचिद्विशीर्णकेशाश्च वल्मीकोपरि संस्थिताः । तृणान्यभक्षयन्केचिन्नग्नाश्च विविशुर्जलम् ॥ ३५ ॥

ਕੁਝ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ-ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਚੀਂਟੀ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ; ਕੁਝ ਘਾਹ ਹੀ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ।

Verse 36

शकाश्च यवनाश्चैव तथा चान्ये महीभृतः । सत्वरं शरणं जग्मुर्वशिष्ठं प्राणलोलुपाः ॥ ३६ ॥

ਸ਼ਕ, ਯਵਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ, ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਰਨ ਜਾ ਪਏ।

Verse 37

जितक्षितिर्बाहुपुत्रो रिपून्गुरुसमीपगान् । चारैर्विज्ञातवान्सद्यः प्राप्तश्चाचार्यसन्निधिम् ॥ ३७ ॥

ਬਾਹੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਿਤਕ੍ਸ਼ਿਤਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਵੈਰੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਫੌਰਨ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਸਨਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 38

तमागतं बाहुसुतं निशम्य मुनिर्वशिष्ठः शरणागतांस्तान् । त्रातुं च शिष्याभिहितं च कर्तुं विचारयामास तदा क्षणेन ॥ ३८ ॥

ਬਾਹੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਉਸੇ ਪਲ ਵਿਚਾਰਿਆ।

Verse 39

चकार मुण्डाञ्शबरान्यवनांल्लम्बमूर्द्धजान् । अन्धांश्च श्मश्रुलान्सर्वान्मुण्डान्वेदबहिष्कृतान् ॥ ३९ ॥

ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਯਵਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਮੁੰਡਵਾ ਕੇ ਚੋਟੀ ਲੰਮੀ ਰੱਖੀ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੁੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰ ਕੇ ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 40

वसिष्ठमुनिना तेन हतप्रायान्निरीक्ष्य सः । प्रहसन्प्राह सगरः स्वगुरुं तपसो निधिम् ॥ ४० ॥

ਮੁਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 41

सगर उवाच । भो भो गुरो दुराचारानेतान्ररक्षसि तान्वृथा । सर्वथाहं हनिष्यामि मत्पितुर्देशहारकान् ॥ ४१ ॥

ਸਗਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਗੁਰੁਦੇਵ! ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਹੜਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਰਾਂਗਾ।

Verse 42

उपेक्षेत समर्थः सन्धर्मस्य परिपन्थिनः । स एव सर्वनाशाय हेतुभूतो न संशयः ॥ ४२ ॥

ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਰਵਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 43

बान्धवं प्रथमं मत्वा दुर्जनाः सकलं जगत् । त एव बलहीनाश्चेद्भजन्तेऽत्यन्तसाधुताम् ॥ ४३ ॥

ਦੁਰਜਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤੋਲਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਬਲਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਤਿ ਸਾਧੂਪਣ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 44

अहो मायाकृतं कर्म खलाः कश्मलचेतसः । तावत्कुर्वन्ति कार्याणि यावत्स्यात्प्रबलं बलम् ॥ ४४ ॥

ਅਹੋ! ਮਲੀਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਖਲਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਾਇਆ-ਚਲਿਤ ਕਰਤੱਬ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਬਲ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 45

दासभावं च शत्रूणां वारस्त्रीणां च सौहृदम् । साधुभावं च सर्पाणां श्रेयस्कामो न विश्वसेत् ॥ ४५ ॥

ਜੋ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਾਲੀ ਨਿਮਰਤਾ, ਵੈਸ਼ਿਆ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਸਾਧੂਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 46

प्रहासं कुर्वते नित्यं यान्दन्तान्दर्शयन्खलाः । तानेव दर्शयन्त्याशु स्वसामर्थ्यविपर्यये ॥ ४६ ॥

ਖਲ ਸਦਾ ਹੱਸ ਕੇ ਦੰਦ ਵਿਖਾ ਕੇ ਮਖੌਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਲਟੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਦੰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਵਿਖਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 47

पिशुना जिह्वया पूर्वं परुषं प्रवदन्ति च । अतीव करुणं वाक्यं वदन्त्येव तथाबलाः ॥ ४७ ॥

ਨਿੰਦਕ ਜੀਭ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਫਿਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਕਰੁਣ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

श्रेयस्कामो भवेद्यस्तु नीतिशास्त्रार्थकोविदः । साधुत्वं समभावं च खलानां नैव विश्वसेत् ॥ ४८ ॥

ਜੋ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਦਿਖਾਵਟੀ ‘ਸਾਧੁਤਾ’ ਤੇ ‘ਸਮਭਾਵ’ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 49

दुर्जनं प्रणतिं यान्तं मित्रं कैतवशीलिनम् । दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः ॥ ४९ ॥

ਜੋ ਨਮ ਕੇ ਆਏ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਮਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਇਸਤਰੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 50

मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरूपव्याघ्रकर्मिणः । हत्वैतानखिलान् दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे ॥ ५० ॥

ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੋ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਵਰਗੇ, ਪਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 51

वशिष्ठस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः । कराभ्यां सगरस्याङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह ॥ ५१ ॥

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਗਰ ਦੇ ਅੰਗ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।

Verse 52

वसिष्ठ उवाच । साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत । तथापि मद्वचः श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि ॥ ५२ ॥

ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਜੀ ਬੋਲੇ: "ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ, ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।"

Verse 53

मयैते निहताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः । हतानां हनने कीर्तिः का समुत्पद्यते वद ॥ ५३ ॥

ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਦੱਸੋ।

Verse 54

भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः । तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः ॥ ५४ ॥

ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ! ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪਾਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਉਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋ?

Verse 55

देहस्तु पापजनितः पूर्वमेवैनसा हतः । आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ५५ ॥

ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਅਭੇਦ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।

Verse 56

स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः । कर्माणि दैवमूलानि दैवाधीनमिदं जगत् ॥ ५६ ॥

ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਨਿਮਿੱਤ ਮਾਤਰ ਹਨ। ਕਰਮ ਕਿਸਮਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।

Verse 57

यस्माद् दैवं हि साधुनां रक्षिता दुष्टशिक्षिता । ततो नरैरस्वतन्त्रैः किं कार्यं साध्यते वद ॥ ५७ ॥

ਜਦੋਂ ਦੈਵ ਹੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਸਿਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਦੱਸੋ।

Verse 58

शरीरं पापसंभूतं पापेनैव प्रवर्तते । पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुद्यतः ॥ ५८ ॥

ਇਹ ਸਰੀਰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਮੂਲ ਜਾਣ ਕੇ ਕੋਈ (ਦੂਜੇ ਨੂੰ) ਮਾਰਣ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 59

आत्मा शुद्धोऽपि देहस्थो देहीति प्रोच्यते बुधैः । तस्मादिदं वपुर्भूप पापमूलं न संशयः ॥ ५९ ॥

ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦੇਹੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦੇਹ ਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 60

पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज । भविष्यतीति निश्चित्य नैतान्हिंसीस्ततः सुत ॥ ६० ॥

ਹੇ ਬਾਹੁਬਲੀ! ਪਾਪ-ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਤੇਰੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਕੀਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੀਂ।

Verse 61

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विरराम स कोपतः । स्पृशन्करेण सगरं नन्दनं मुनयस्तदा ॥ ६१ ॥

ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਤਦ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨੰਦਨ ਦੇ ਘੜੇ (ਸਗਰ) ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ।

Verse 62

अथाथर्वनिधिस्तस्य सगरस्य महात्मनः । राज्याभिषेकं कृतवान्मुनिभिः सह सुव्रतैः ॥ ६२ ॥

ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਸਗਰ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸੇਕ ਅਥਰਵਨਿਧੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਵਰਤਧਾਰੀ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ।

Verse 63

भार्याद्वयं च तस्यासीत्केशिनी सुमतिस्तथा । काश्यपस्य विदर्भस्य तनये मुनिसत्तम ॥ ६३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ—ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਅਤੇ ਸੁਮਤੀ; ਦੋਵੇਂ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸਨ।

Verse 64

राज्ये प्रतिष्ठिते दृष्ट्वा मुनिरौर्वस्तपोनिधिः । वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं ययौ ॥ ६४ ॥

ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਤਪੋਨਿਧੀ ਮੁਨੀ ਔਰਵ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 65

कदाचित्तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितो मुनिः । वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित् ॥ ६५ ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ, ਭਾਰਗਵ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਮੁਨੀ ਔਰਵ ਨੇ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 66

क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः । केशिनीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयन् ॥ ६६ ॥

ਤ੍ਰਿਕਾਲਜ੍ਞ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਕੁਝ ਪਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਤੇ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 67

और्व उवाच । एका वंशधरं चैकमन्या षडयुतानि च । अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम् ॥ ६७ ॥

ਔਰਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ! ਇੱਕ ਗਾਂ ਤੈਨੂੰ ਵੰਸ਼-ਧਾਰਕ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਚੁਣ।

Verse 68

अथ श्रुत्वा वचस्तस्य मुनेरौर्वस्य नारद । केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम् ॥ ६८ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਨੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 69

तथा षष्टिसहस्राणि सुमत्या ह्यभवन्सुताः । नाम्नासमंजाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम ॥ ६९ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਮਤੀ ਤੋਂ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਮੰਜ’ ਸੀ।

Verse 70

असमंजास्तु कर्माणि चकारोन्मत्तचेष्टितः । तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः ॥ ७० ॥

ਪਰ ਅਸਮੰਜ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ।

Verse 71

तद्बालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः । चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हितम् ॥ ७१ ॥

ਬੱਚੇ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਬਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਬਾਹੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਮਾਮਲਾ ਸੀ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 72

अहो कष्टतरा लोके दुर्जनानां हि संगतिः । कारुकैस्ताड्यते वह्निरयः संयोगमात्रतः ॥ ७२ ॥

ਹਾਏ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ; ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਕਾਰੀਗਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਟਦੇ ਹਨ।

Verse 73

अंशुमान्नाम तनयो बभूव ह्यसमंजसः । शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः ॥ ७३ ॥

ਅਸਮੰਜਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜਾਣੂ, ਗੁਣਵਾਨ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ।

Verse 74

दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्र वकारिणः । अनुष्ठानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते ॥ ७४ ॥

ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 75

हुतानि यानि यज्ञेषु हवींषि विधिवद् द्विजैः । बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः ॥ ७५ ॥

ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਹਵਿ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਖਾ ਲਏ।

Verse 76

स्वर्गादाहृत्य सततं रम्भाद्या देवयोषितः । भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः ॥ ७६ ॥

ਸੁਰਗ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਰੰਭਾ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਯੋਸ਼ਿਤਾਂ ਨੂੰ, ਕਚਗ੍ਰਹ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 77

पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः । भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः ॥ ७७ ॥

ਪਾਰਿਜਾਤ ਆਦਿ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਖ਼ਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੋੜ ਕੇ, ਮਦਿਰਾ-ਪਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 78

साधुवृत्तीः समाजह्रुः सदाचाराननाशयन् । मित्रैश्च योद्धुमारब्धा बलिनोऽत्यन्तपापिनः ॥ ७८ ॥

ਉਹ ਅਤਿ ਪਾਪੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲੋਕ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ, ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁੱਧ ਛੇੜ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 79

एतद् दृष्ट्वातितुःखार्ता देवा इन्द्र पुरोगमाः । विचारं परमं चक्रुरेतेषां नाशहेतवे ॥ ७९ ॥

ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤਾ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਉਪਾਅ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉੱਚੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 80

निश्चित्य विबुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम् । कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरूपिणः ॥ ८० ॥

ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ ਕਿ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਕਪਿਲ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਏ।

Verse 81

ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानन्दैकविग्रहम् । प्रणम्य दण्डवद् भूमौ तुष्टुवुस्त्रिदशास्ततः ॥ ८१ ॥

ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਇਕੋ ਵਿਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਸ্তুਤੀ ਗਾਈ।

Verse 82

देवा ऊचुः । नमस्ते योगिने तुभ्यं सांख्ययोगरताय च । नररूपप्रतिच्छन्नजिष्णवे विष्णवे नमः ॥ ८२ ॥

ਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪਰਮ ਯੋਗੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਸਦਾ-ਵਿਜਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 83

नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे । संसारारण्यदावाग्ने धर्मपालनसेतवे ॥ ८३ ॥

ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ ਕਰਮਰਤ ਹੈ; ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਅਰਣ੍ਯ ਦੀ ਦਾਵਾਨਲ ਵਾਂਗ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੇਤੂ ਹੈ।

Verse 84

महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः । सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान् ॥ ८४ ॥

ਹੇ ਮਹਾਨ, ਵೀತਰਾਗ! ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਸੀਂ ਸਾਗਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹਾਂ; ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਤਾਰ ਦੇ।

Verse 85

कपिल उवाच । ये तु नाशमिहेच्छंतिं यशोबलधनायुषाम् । त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्चर्यं सुरोत्तमाः ॥ ८५ ॥

ਕਪਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯਸ਼, ਬਲ, ਧਨ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦਾ ਨਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਲੋਕ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੇਵੋੱਤਮੋ।

Verse 86

यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः । तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः ॥ ८६ ॥

ਪਰ ਜੋ ਨਿਰਪਰਾਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਹੇ ਦੇਵੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਮਝੋ।

Verse 87

कर्मणा मनसा वाचा यस्त्वन्यान्बाधते सदा । तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा ॥ ८७ ॥

ਜੋ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੈਵ ਹੀ ਛੇਤੀ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 88

अल्पैरहोभिरेवैते नाशमेष्यन्ति सागराः । इत्युक्ते मुनिना तेन कपिलेन महात्मना । प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः ॥ ८८ ॥

ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਕਪਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਗਣ ਯਥਾਵਿਧੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 89

अत्रान्तरे तु सगरो वसिष्ठाद्यैर्महर्षिभिः । आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम् ॥ ८९ ॥

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਅਸ਼ਵਮੇਧ’ ਨਾਮਕ ਅਨੁੱਤਮ ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 90

तद्यज्ञे योजितं सप्तिमपहृत्य सुरेश्वरः । पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्ठति ॥ ९० ॥

ਉਸ ਯੱਗ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

Verse 91

गूढविग्रहशक्रेण हृतमश्वं तु सागराः । अन्वेष्टुं बभ्रमुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः ॥ ९१ ॥

ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਭੂਲੋਕ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰੇ।

Verse 92

अदृष्टसप्तयस्ते च पातालं गन्तुमुद्यताः । चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक् ॥ ९२ ॥

ਉਹ ਸੱਤੇ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋਏ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਖੋਦ ਡਾਲੀ॥

Verse 93

मृत्तिकां खनितां ते चोदधितीरे समाकिरन् । तद्द्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः ॥ ९३ ॥

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੋਦੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਸਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ॥

Verse 94

विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः ॥ ९४ ॥

ਉੱਥੇ ਉਹ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਭਟਕ ਗਈ, ਵਿਵੇਕ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ॥

Verse 95

तत्रापश्यन्महात्मानं कोटिसूर्यसमप्रभम् । कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके ॥ ९५ ॥

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਘੋੜਾ ਵੀ ਦਿੱਸਿਆ॥

Verse 96

ततः सर्वे तु संरब्धा मुनिं दृष्ट्वाऽतिवेगतः । हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्र वन्तः समासदन् ॥ ९६ ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਮਾਰ ਦੇਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਘੇਰ ਲਿਆ॥

Verse 97

हन्यतां हन्यतामेष वध्यतां वध्यतामयम् । गृह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम् ॥ ९७ ॥

“ਮਾਰੋ, ਮਾਰੋ ਇਸਨੂੰ; ਇਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰੋ, ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿਓ; ਫੜੋ—ਝੱਟ ਫੜੋ!”—ਇਉਂ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ।

Verse 98

हृताश्वं साधुभावेन बकवद्ध्य्नातत्परम् । सन्ति चाहो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत् ॥ ९८ ॥

ਸਾਧੂ ਬਣਨ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹ੍ਰਿਤਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ; ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਧਿਆਨਮਗਨ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਹਾਏ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਖੋਟੇ ਲੋਕ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਡੰਬਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 99

इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम् । समस्तेन्द्रि यसन्दोहं नियम्यात्मानमात्मनि ॥ ९९ ॥

ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਕਪਿਲ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਪਏ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਚਿੱਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲਿਆ।

Verse 100

आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि ॥ १०० ॥

ਕਪਿਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ (ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ)।

Verse 101

आसन्नमृत्यवस्ते तु विनष्टमतयो मुनिम् । पद्भिः संताडयामासुर्बाहूं च जगृहुः परे ॥ १०१ ॥

ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਏ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਲੱਤਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ; ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੜ ਲਈਆਂ।

Verse 102

ततस्त्यक्तसमाधिस्तु स मुनिर्विस्मितस्तदा । उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्र वकारिणः ॥ १०२ ॥

ਤਦ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਵ-ਗੰਭੀਰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 103

एश्वर्यमदमत्तानां क्षुधितानां च कामिनाम् । अहंकारविमूढानां विवेको नैव जायते ॥ १०३ ॥

ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਫਸੇ—ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ।

Verse 104

निधेराधारमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा । तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम् ॥ १०४ ॥

ਅੱਗ-ਮਈ ਗੁਪਤ ਨਿਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਸਦਾ ਤਪਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗ ਕੇ ਸੜਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਕੀ?

Verse 105

किमत्र चित्रं सुजनं बाधन्ते यदि दुर्जनाः । महीरुहांश्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः ॥ १०५ ॥

ਜੇ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀ ਕੀ? ਦਰਿਆ ਦਾ ਵਹਾਅ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 106

यत्र श्रीर्यौवनं वापि शारदा वापि तिष्ठति । तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मूर्खत्वं चापि जायते ॥ १०६ ॥

ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ-ਵਿਦਿਆ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ, ਨਿੱਤ ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 107

अहो कनकमाहात्म्यमाख्यातुं केन शक्यते । नामसाम्यदहो चित्रं धत्तूरोऽपि मदप्रदः ॥ १०७ ॥

ਅਹੋ! ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਾਮ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਕਿੰਨੀ ਅਚੰਭੀ—ਧਤੂਰਾ ਵੀ ਮਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 108

भवेद्यदि खलस्य श्रीः सैव लोकविनाशिनी । यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम् ॥ १०८ ॥

ਜੇ ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲੋਕ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅੱਗ ਦੀ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਸੱਪ ਦਾ ਹੈ।

Verse 109

अहो धनमदान्धस्तु पश्यन्नपि न पश्यति । यदि पश्यत्यात्महितं स पश्यति न संशयः ॥ १०९ ॥

ਅਹੋ! ਧਨ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੋ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 110

इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजेऽनलम् । स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात् ॥ ११० ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਪਿਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਅੱਗ ਨੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 111

यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः । अकालप्रलयं मत्वा च्रुकुशुः शोकलालसाः ॥ १११ ॥

ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪ੍ਰਲੈ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰੀਆਂ।

Verse 112

तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः । सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः ॥ ११२ ॥

ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਡੰਸ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 113

अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा । देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते ॥ ११३ ॥

ਤਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਦੂਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 114

एतत्समाकर्ण्य वचः सगरःसर्ववित्प्रभुः । दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचातिहर्षितः ॥ ११४ ॥

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਤਾਂ ਦੈਵ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।”

Verse 115

माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयोऽपि वा । अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते ॥ ११५ ॥

ਮਾਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਿਉ, ਭਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਅਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੈਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 116

यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत् । तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः ॥ ११६ ॥

ਜੋ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵੈਰੀ ਜਾਣੋ—ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੈ।

Verse 117

सगरः पुत्रनाशेऽपि न शुशोच मुनीश्वरः । दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साहकारणम् ॥ ११७ ॥

ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮੁਨੀ-ਸਮਾਨ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਨੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 118

यज्ञेष्वनधिकारत्वादपुत्राणामिति स्मृतेः । पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कृतवान्प्रभुः ॥ ११८ ॥

ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੌਤ੍ਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 119

असमञ्जस्सुतं तं तु सुधियं वाग्विदां वरम् । युयोज सारविद् भूयो ह्यश्वानयनकर्मणि ॥ ११९ ॥

ਅਸਮੰਜਸ ਦਾ ਉਹ ਪੁੱਤਰ—ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਵਾਣੀ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਨੂੰ ਰਥ-ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਮੁੜ ਅਸ਼ਵ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ।

Verse 120

स गतस्तद्बिलद्वारे दृष्ट्वा तं मुनिपुङ्गवम् । कपिलं तेजसां राशिं साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥ १२० ॥

ਉਹ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਗਿਆ; ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 121

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयेनाग्रतः स्थितः । उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम् ॥ १२१ ॥

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 122

अंशुमानुवाच । दौःशील्यं यत्कृतं ब्रह्मन्मत्पितृव्यैः क्षमस्व तत् । परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः ॥ १२२ ॥

ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੇਰੇ ਪਿਤ੍ਰਵਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਕਰਮ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ। ਸਾਧੂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਖ਼ਿਮਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।

Verse 123

दुर्जनेष्वपि सत्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्र श्चाण्डालवेश्मनः ॥ १२३ ॥

ਦੁਰਜਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਾਧੂ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਚਾਂਡਾਲ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚਾਨਣੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ।

Verse 124

बाध्यमानोऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद् भवेत् । ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणोऽमरैः शशी ॥ १२४ ॥

ਸਤਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸੁਜਨ ਸਭ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ; ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਅਮਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਭੱਖਿਆ’ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚੰਦਰਮਾ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 125

दारितश्छिन्न एवापि ह्यामोदेनैव चन्दनः । सौरभं कुरुते सर्वं तथैव सुजनो जनः ॥ १२५ ॥

ਚੰਦਨ ਚੀਰਿਆ ਤੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਜਨ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 126

क्षान्त्या च तपसाचारैस्तद्गुणज्ञा मुनीश्वराः । सञ्जातं शासितुं लोकांस्त्वां विदुः पुरुषोत्तम ॥ १२६ ॥

ਤੇਰੀ ਖ਼ਿਮਾ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ—ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ—ਤੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 127

नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये । नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च ॥ १२७ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਾਇਣ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੰਦਨਾ।

Verse 128

इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा । वरं वरय चेत्याह प्रसन्नोऽस्मि तवानघ ॥ १२८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਦਾ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਵਰ ਮੰਗ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।”

Verse 129

एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्य तम् । प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत ॥ १२९ ॥

ਮੁਨੀ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਆਖਿਆ—“ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਓ।”

Verse 130

ततस्तस्यातिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम् । गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम् ॥ १३० ॥

ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—“ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਤੇਰਾ ਪੌਤ੍ਰ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚਾਵੇਗਾ।”

Verse 131

त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी । कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम् ॥ १३१ ॥

ਤੇਰੇ ਪੌਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਗੰਗਾ—ਪੁੰਨ-ਜਲ ਵਾਲੀ ਇਹ ਨਦੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਧੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਦ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 132

प्रापयैनं हयं वत्स यतः स्यात्पूर्णमध्वरम् । पितामहान्तिकं प्राप्य साश्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥ १३२ ॥

ਵਤ্স, ਇਸ ਯਜ੍ਞ-ਅਸ਼ਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਭੇਜ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਧ੍ਵਰ (ਯਜ੍ਞ) ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ॥

Verse 133

सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्राह्मणैः सह । विधाय तपसा विष्णुमाराध्याप पदं हरेः ॥ १३३ ॥

ਸਗਰ ਨੇ ਉਸੇ ਯਜ੍ਞ-ਪਸ਼ੂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ॥

Verse 134

जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः । तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः ॥ १३४ ॥

ਅੰਸ਼ੁਮਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਦਿਲੀਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਭਗੀਰਥ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲਿਆਇਆ॥

Verse 135

भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने । गङ्गां भगीरथायाथ चिन्तयामास धारणे ॥ १३५ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਭਗੀਰਥ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਫਿਰ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰੇਗੀ॥

Verse 136

ततश्च शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम् । आनीय तज्जलैः स्पृष्ट्वा पूतान्निन्ये दिवं पितॄन् ॥ १३६ ॥

ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵਰਣਦੀ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚਾਇਆ॥

Verse 137

भगीरथान्वये जातः सुदासो नाम भूपतिः । तस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥ १३७ ॥

ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਦਾਸ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਜੰਮਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਤ੍ਰਸਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 138

वसिष्ठशापात्प्राप्तः स सौदासौ राक्षसीं तनुम् । गङ्गाबिन्दुनिषेकेण पुनर्मुक्तो नृपोऽभवत् ॥ १३८ ॥

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸੌਦਾਸ ਰਾਜਾ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 139

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।