Mārkaṇḍeya-varṇanam (The Description of Mārkaṇḍeya)
ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖੀ। ਸਨਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਸਯਮ, ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਬੋਲ ਤਿਆਗਣਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਚ੍ਯੁਤ ਲਈ ਤਪ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਜਲ ਉੱਤੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਕੇ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਮੇਸ਼ ਤੋਂ ਕਲਪ, ਮਨਵੰਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਪਰਾਰਧ ਤੱਕ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਚਲਣ ਤੇ ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਭਾਗਵਤ-ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਹਿੰਸਾ, ਅਦ੍ਵੈਸ਼, ਦਾਨ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਤੁਲਸੀ ਸੇਵਾ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ/ਗੌ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੇਵਾ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮਭਾਵ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰਵਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन्कथं स भगवान्मृकण्डोः पुत्रतां गतः । किं चकार च तद् ब्रूहि हरिर्भार्गववंशजः ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ਜ ਹਰੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
श्रूयते च पुराणेषु मार्कण्डेयो महामुनिः । अपश्यद्वैष्णवीं मायां चिरञ्जीव्यस्य संप्लवे ॥ २ ॥
ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਉੱਤੇ ਆਏ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 3
सनक उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां सनातनीम् । विष्णुभक्तिसमायुक्तां मार्कण्डेयमुनिं प्रति ॥ ३ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
Verse 4
तपसोऽन्ते मृकण्डुस्तु भार्यामुद्वाह्य सत्तमः । गार्हस्थ्यमकरोद्धृष्टः शान्तो दान्तः कृतार्थकः ॥ ४ ॥
ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਧੀਰ, ਨਿਡਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਸੀ॥ ੪ ॥
Verse 5
तस्य भार्या शुचिर्दक्षा नित्यं पतिपरायणा । मनसा वचसा चापि देहेन च पतिव्रता ॥ ५ ॥
ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਸਦਾ ਪਤੀ-ਪਰਾਇਣ। ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ—ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸੀ॥ ੫ ॥
Verse 6
काले दधार सा गर्भं हरितेजॐशसंभवम् । सुषुवे दशमासान्ते पुत्रं तेजस्विनं परम् ॥ ६ ॥
ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਹਰਿ-ਤੇਜ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ। ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ॥ ੬ ॥
Verse 7
स ऋषिः परमप्रीतो दृष्ट्वा पुत्रं सुलक्षणम् । जातकं कारयामास मङ्गलं विधिपूर्वकम् ॥ ७ ॥
ਸੁਲੱਛਣ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਤਕਰਮ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ॥ ੭ ॥
Verse 8
स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्ष इवोडुपः । ततस्तु पञ्चमे वर्षे उपनीय मुदान्वितः ॥ ८ ॥
ਉਹ ਬਾਲਕ ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ॥ ੮ ॥
Verse 9
शिक्षां चकार विप्रेन्द्र वैदिकीं धर्मसंहिताम् । नमस्कार्या द्विजाः पुत्र सदा दृष्ट्वा विधानतः ॥ ९ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ—ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਵਿਧੀਬੱਧ ਸੰਹਿਤਾ—ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੁੱਤਰ, ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
त्रिकालं सूर्यमभ्यर्च्य सलिलाञ्जलिदानतः । वैदिकं कर्म कर्तव्यं वेदाध्ययनपूर्वकम् ॥ १० ॥
ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜਲਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 11
ब्रह्मचर्येण तपसा पूजनीयो हरिः सदा । निषिद्धं वर्जनीयं स्याद् दुष्टसंभाषणादिकम् ॥ ११ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਸ਼ਿਧ ਹੈ, ਉਹ—ਦੁਸ਼ਟ ਬੋਲਚਾਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ—ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
साधुभिः सह वस्तव्यं विष्णुभक्तिपरैः सदा । न द्वेषः कस्यचित्कार्यः सर्वेषां हितमाचरेत् ॥ १२ ॥
ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖੋ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੋ।
Verse 13
इज्याध्ययनदानानि सदा कार्याणि ते सुत । एवं पित्रा समादिष्टो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः ॥ १३ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਪੂਜਾ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਸਦਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਐਸੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਓਹੀ ਕੀਤਾ।
Verse 14
चचार धर्मं सततं सदा संचिन्तयन्हरिम् । मार्कण्डेयो महाभागो दयावान्धर्मवत्सलः ॥ १४ ॥
ਮਹਾਭਾਗ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਹਰਿ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਤਸਲ ਸਨ।
Verse 15
आत्मवान्सत्यसन्धश्च मार्तण्डसदृशप्रभः । वशी शान्तो महाज्ञानी सर्वतत्त्वार्थकोविदः ॥ १५ ॥
ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ; ਵਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮਹਾਜ਼ਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਰਖੂ ਸਨ।
Verse 16
तपश्चचार परममच्युतप्रीतिकारणम् । आराधितो जगन्नाथो मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १६ ॥
ਧੀਮਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਪਰਮ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਗੰਨਾਥ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 17
पुराणसंहितां कर्त्तुं दत्तवान्वरमच्युतः । मार्कण्डेयो मुनिस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः ॥ १७ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾ ਰਚਣ ਲਈ ਵਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
चिरजीवी महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः । जगत्येकार्णवीभूते स्वप्रभावं जनार्द्दनः ॥ १८ ॥
ਚਿਰੰਜੀਵੀ, ਦੇਵਦੇਵ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਦੇ ਮਹਾਭਕਤ ਨੇ—ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਣ ਗਿਆ—ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
तस्य दर्शयितुं विप्रास्तं न संहृतवान्हरिः । मृकण्डुतनयो धीमान्विष्णुभक्तिसमन्वितः ॥ १९ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰਿ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ। ਉਹ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 20
तस्मिञ्जले महाघोरे स्थितवाञ्छीर्णपत्रवत् । मार्कण्डेयः स्थितस्तावद्यावच्छेते हरिः स्वयम् ॥ २० ॥
ਉਸ ਮਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਜਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਆਪ ਹਰਿ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 21
तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि कालस्य वदतः शृणु । दशभिः पञ्चभिश्चैव निमैषैः परिकीर्तिता ॥ २१ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਕਾਲ-ਮਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣੋ—ਉਹ ਦਸ ਅਤੇ ਪੰਜ, ਅਰਥਾਤ ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
काष्ठा तत्त्रिंशतो ज्ञेया कला पद्मजनन्दन । तत्त्रिंशतो क्षणो ज्ञेयस्तैः षड्भिर्घटिका स्मृता ॥ २२ ॥
ਹੇ ਪਦਮਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਜਾਣੀਦੀ ਹੈ; ਤੀਹ ਕਲਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਖਣ; ਅਤੇ ਅਜੇਹੇ ਛੇ (ਖਣਾਂ) ਨਾਲ ਘੜੀਕਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 23
तद्द्वयेन मुहूर्त्तं स्याद्दिनं तत्त्रिंशताभवेत् । त्रिंशद्दिनैर्भवेन्मासः पक्षद्वितयसंयुतः ॥ २३ ॥
ਉਸ ਦੇ ਦੋਗੁਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਜੇਹੇ ਤੀਹ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 24
ऋतुर्मासद्वयेन स्यात्तत्त्रयेणायनं स्मृतम् । तद्द्वयेन भवेदब्दः स देवानां दिनं भवेत् ॥ २४ ॥
ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਿਤੂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਐਸੀਆਂ ਰਿਤੂਆਂ ਨਾਲ ਅਯਨ (ਅੱਧਾ ਵਰ੍ਹਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਅਯਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੨੪॥
Verse 25
उत्तरं दिवसं प्राहू रात्रिर्वै दक्षिणायनम् । मानुषेणैव मासेन पितॄणां दिनमुच्यते ॥ २५ ॥
ਉੱਤਰਾਯਣ ਨੂੰ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਤ। ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ‘ਦਿਨ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੨੫॥
Verse 26
तस्मात्सूर्येन्दुसंयोगे ज्ञातव्यं कल्पमुत्तमम् । दिव्यैर्वर्षसहस्रैर्द्वादशभिर्दैवतं युगम् ॥ २६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਕਲਪ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੈਵਤ ਯੁਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥੨੬॥
Verse 27
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् । एकसप्ततिसंख्यातैर्दिव्यैर्मन्वन्तरं युगैः ॥ २७ ॥
ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੈਵ ਯੁਗ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮ ਕਲਪ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਕਹੱਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੨੭॥
Verse 28
चतुर्द्दशभिरेतैश्च ब्रह्मणो दिवसं मुने । यावत्प्रमाणं दिवसं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ २८ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਦਾਂ (ਮਨਵੰਤਰਾਂ) ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਮਾਪ ਦਿਨ ਦਾ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਰਾਤ ਦਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੨੮॥
Verse 29
नाशमायाति विप्रेन्द्र तस्मिन्काले जगत्त्रयम् । मानुषेण सहस्रेण यत्प्रमाणं भवेच्छृणु ॥ २९ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ—ਮਨੁੱਖੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ (ਵਰ੍ਹਿਆਂ) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਸ ਕਾਲ ਦਾ ਜੋ ਮਾਪ ਹੈ।
Verse 30
चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसं मुने । तद्वन्मासो वत्सरश्च ज्ञेयस्तस्यापि वेधसः ॥ ३० ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹਾ ਵੀ (ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ) ਜਾਣੋ, ਹੇ ਵੇਧਸ।
Verse 31
परार्द्धद्वयकालस्तु तन्मतेन भवेद्द्विजाः । विष्णोरहस्तु विज्ञेयं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਉਸ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਤਨੇ ਹੀ ਮਾਪ ਦਾ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਦਿਨ’ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 32
मृकण्डुतनयस्तावत्स्थितः संजीर्णपर्णवत् । तस्मिन्घोरे जलमये विष्णुशक्त्युपबृंहितः । आत्मानं परमं ध्यायन्स्थितवान्हरिसन्निधौ ॥ ३२ ॥
ਤਦ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿਆ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਜਲਮਯ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਿ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 33
अथ काले समायाते योगनिद्रा विमोचितः । सृष्टवान्ब्रह्मरूपेण जगदेतच्चराचरम् ॥ ३३ ॥
ਫਿਰ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ—ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।
Verse 34
संहृतं तु जलं वीक्ष्य सृष्टं विश्वं मृकण्डुजः । विस्मितः परमप्रीतो ववन्दे चरणौ हरेः ॥ ३४ ॥
ਜਲ ਸੰਹਰਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ-ਪੁੱਤਰ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 35
शिरस्यञ्जलिमाधाय मार्कण्डेयो महामुनिः । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः सदानन्दैकविग्रहम् ॥ ३५ ॥
ਮਹਾਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅੰਜਲੀ ਧਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਿਯ ਸਤੁਤੀ-ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 36
मार्कण्डेय उवाच । सहस्रशिरसं देवं नारायणमनामयम् । वासुदेवमनाधारं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३६ ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਜ਼ਾਰ-ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵ, ਨਿਰੋਗ ਨਾਰਾਇਣ, ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 37
अमेयमजरं नित्यं सदानन्दैकविग्रहम् । अप्रतर्क्यमनिर्द्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३७ ॥
ਅਪਾਰ, ਅਜਰ, ਨਿੱਤ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ; ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਵਰਨਣਯ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 38
अक्षरं परमं नित्यं विश्वाक्षं विश्वसम्भवम् । सर्वतत्त्वमयं शान्तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३८ ॥
ਅਖੰਡ, ਪਰਮ, ਨਿੱਤ; ਵਿਸ਼ਵ-ਨੇਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਕਾਰਣ; ਸਰਬ ਤੱਤਵ-ਮਯ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਸਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 39
पुराणं पुरुषं सिद्धं सर्वज्ञानैकभाजनम् । परात्परतरं रूपं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३९ ॥
ਪੁਰਾਣ-ਸਵਰੂਪ, ਸਿੱਧ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਸਭ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ, ਪਰਾਤਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 40
परं ज्योतिः परं धाम पवित्रं परमं पदम् । सर्वैकरूपं परमं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४० ॥
ਤੂੰ ਪਰਮ ਜੋਤਿ, ਪਰਮ ਧਾਮ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ—ਅਰਥਾਤ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈਂ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 41
तं सदानन्दचिन्मात्रं पराणां परमं पदम् । सर्वं सनातनं श्रेष्ठं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਆਨੰਦ-ਸਵਰੂਪ, ਚਿਨਮਾਤ੍ਰ ਹੈ; ਪਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ; ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸਨਾਤਨ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਉਸ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 42
सगुणं निर्गुणं शान्तं मायाऽतीतं सुमायिनम् । अरूपं बहुरूपं तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४२ ॥
ਜੋ ਸਗੁਣ ਵੀ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ; ਸ਼ਾਂਤ; ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਧੀਸ਼; ਅਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁ-ਰੂਪ—ਉਸ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 43
यत्र तद्भगवान्विश्वं सृजत्यवति हन्ति च । तमादिदेवमीशानं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४३ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਯ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਆਦਿ ਦੇਵ, ਈਸ਼ਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 44
परेश परमानन्द शरणागतवत्सल । त्राहि मां करुणासिन्धो मनोतीत नमोऽस्तु ते ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ! ਹੇ ਕਰੁਣਾ-ਸਿੰਧੁ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 45
एवं स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं मार्कण्डेयं जगद्गुरुम् । उवाच परया प्रीत्या शंखचक्रगदाधरः ॥ ४५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच । लोके भागवता ये च भगवद्भक्तमानसाः । तेषां तुष्टो न सन्देहो रक्षाम्येतांश्च सर्वदा ॥ ४६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا—ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 47
अहमेव द्विजश्रेष्ठ नित्यं प्रच्छन्नविग्रहः । भगवद्भक्तरूपेण लोकान्रक्षामि सर्वदा ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਹੀ ਸਦਾ ਗੁਪਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 48
मार्कण्डेय उवाच । किं लक्षणा भागवता जायन्ते केन कर्म्मणा । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतूहलपरो यतः ॥ ४८ ॥
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਾਗਵਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ? ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਗਵਤ ਬਣਦੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹਾਂ।
Verse 49
श्रीभगवानुवाच । लक्षणं भागवतानां शृणुष्व मुनिसत्तम । वक्तुं तेषां प्रभावं हि शक्यते नाब्दकोटिभिः ॥ ४९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਾਗਵਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰੋੜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
Verse 50
ये हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया अमत्सराः । वशिनो निस्पृहाः शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५० ॥
ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤਚਿੰਤਕ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਯਮੀ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ— ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹਨ।
Verse 51
कर्म्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते । अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५१ ॥
ਜੋ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਨਾ-ਸੰਗ੍ਰਹ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ— ਉਹੀ ਭਾਗਵਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 52
सत्कथाश्रवणे येषां वर्त्तते सात्विकी मतिः । तद्भक्तविष्णुभक्ताश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਤਵਿਕ ਬੁੱਧੀ ਸਤਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ— ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ— ਉਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹਨ।
Verse 53
मातापित्रोश्च शुश्रूषां कुर्वन्ति ये नरोत्तमाः । गङ्गाविश्वेश्वरधिया ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५३ ॥
ਜੋ ਨਰੋਤਮ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ— ਉਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹਨ।
Verse 54
ये तु देवार्चनरता ये तु तत्साधकाः स्मृताः । पूजां दृष्ट्वानुमोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५४ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਾਧਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅਨੁਮੋਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 55
व्रतिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये । वियुक्तपरनिन्दाश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५५ ॥
ਜੋ ਵਰਤਧਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 56
सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः । ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५६ ॥
ਜੋ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗੁਣ-ਗ੍ਰਾਹੀ (ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸਦਗੁਣ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ) ਹਨ—ਉਹੀ ਭਾਗਵਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 57
आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः । तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५७ ॥
ਜੋ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 58
धर्म्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये । सतां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५८ ॥
ਜੋ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 59
व्याकुर्वते पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा । तद्वक्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५९ ॥
ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਵਕਤਾ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹਨ।
Verse 60
ये गोब्राह्मणशुश्रूषां कुर्वते सततं नराः । तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६० ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਗਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹਨ।
Verse 61
अन्येषामुदयं दृष्ट्वा येऽभिनंदन्ति मानवाः । हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६१ ॥
ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹਨ।
Verse 62
आरामारोपणरतास्तडागपरिरक्षकाः । कासारकूपकर्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६२ ॥
ਜੋ ਬਾਗ਼-ਉਦਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਲਾਬਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਕੂਏ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹਨ।
Verse 63
ये वै तडागकर्तारो देवसद्मानि कुर्वते । गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६३ ॥
ਜੋ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਤਲਾਬ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵ-ਸਦਨ (ਮੰਦਰ) ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਭਾਗਵਤੋਤਮ ਹਨ।
Verse 64
येऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः श्रुत्वाऽतिहर्षिताः । रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६४ ॥
ਜੋ ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 65
तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः । तत्काष्ठाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६५ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਠ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ/ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤੋੱਤਮ ਹਨ।
Verse 66
तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये । तन्मूलमृतिकां ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६६ ॥
ਜੋ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੁੰਘ ਕੇ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤੋੱਤਮ ਹਨ।
Verse 67
आश्रमाचारनिरतास्तथैवातिथिपूजकाः । ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६७ ॥
ਜੋ ਆਸ਼ਰਮ-ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤਿਥੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 68
शिवप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्च्चने रताः । त्रिपुण्ड्रधारिणो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६८ ॥
ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਭਾਗਵਤੋੱਤਮ ਹਨ।
Verse 69
व्याहरन्ति च नामानि हरेः शम्भोर्महात्मनः । रुद्रा क्षालंकृता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६९ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਹਰਿ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 70
ये यजन्ति महादेवं क्रतुभिर्बहुदक्षिणैः । हरिं वा परया भक्त्या ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७० ॥
ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾ ਵਾਲੇ ਯੱਗ-ਕ੍ਰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 71
विदितानि च शास्त्राणि परार्थं प्रवदन्ति ये । सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७१ ॥
ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਭਾਗਵਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 72
शिवे च परमेशे च विष्णौ च परमात्मनि । समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७२ ॥
ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਸਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਭਾਗਵਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 73
शिवाग्निकार्यनिरताः पञ्चाक्षरजपे रताः । शिवध्यानरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७३ ॥
ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਗਨਿਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੰਚਾਖ਼ਸ਼ਰ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 74
पानीयदाननिरता येऽन्नदानरतास्तथा । एकादशीव्रतरता ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७४ ॥
ਜੋ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਜਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 75
गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये । मदर्थं कर्म्मकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७५ ॥
ਜੋ ਗੋ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਜੋ ਕਨਿਆ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹਨ।
Verse 76
एते भागवता विप्र केचिदत्र प्रकीर्तिताः । मयाऽपि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि ॥ ७६ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਹੀ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 77
तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र सुशीलो भव सर्वदा । सर्वभूताश्रयो दान्तो मैत्रो धर्म्मपरायणः ॥ ७७ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਤੂੰ ਵੀ ਸਦਾ ਸੁਸ਼ੀਲ ਰਹਿ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ, ਸੰਯਮੀ ਰਹਿ, ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿ।
Verse 78
पुनर्युगान्तपर्य्यन्तं धर्म्मं सर्वं समाचरन् । मन्मूर्तिध्याननिरतः परं निर्वाणमाप्स्यसि ॥ ७८ ॥
ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੂੰ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 79
एवं मृकण्डुपुत्रस्य स्वभक्तस्य कृपानिधिः । दत्त्वा वरं स देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 80
मार्कण्डेयो महाभागो हरिभक्तिरतः सदा । चचार परमं धर्ममीजे च विधिवन्मखैः ॥ ८० ॥
ਮਹਾਂਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਸਦਾ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 81
शालग्रामे महाक्षेत्रे तताप परमं तपः । ध्यानक्षपितकर्मा तु परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ८१ ॥
ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਖਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 82
तस्माज्जन्तुषु सर्वेषु हितकृद्धरिपूजकः । ईप्सितं मनसा यद्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ॥ ८२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 83
सनक उवाच । एतत्सर्वं निगदितं त्वया पृष्टं द्विजोत्तम । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ८३ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਅਰਥਾਤ ਭਗਵਦ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 84
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे मार्कण्डेयवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਯ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ॥੫॥
Frequently Asked Questions
It functions as a theological demonstration of Viṣṇu’s sovereign māyā and protection of the devotee: Mārkaṇḍeya remains sustained on the cosmic waters while Hari abides in yogic repose, underscoring bhakti as a means of stability across dissolution and creation. The episode also motivates the chapter’s technical kalpa–manvantara chronology, placing devotion within a cosmic-scale framework.
A Bhāgavata is characterized by universal benevolence, non-injury in thought/speech/deed, freedom from envy, self-control and non-possessiveness, love of hearing Purāṇic discourse, service to parents, cows, and brāhmaṇas, observance of Ekādaśī, generosity (water/food/cow gifts), delight in Hari-nāma, reverence for Tulasi, and an equal-minded honoring of Śiva and Viṣṇu.
By defining time from nimeṣa up to Brahmā’s day/night and parārdha measures, the text frames vrata-kalpa, daily rites, and mokṣa-dharma within an ordered cosmic chronology—implying that dharma and bhakti are not merely personal piety but practices aligned with the structure of creation, dissolution, and divine governance.