Manvantaras and Indras; Sudharmā’s Liberation through Viṣṇu-Pradakṣiṇā; Supremacy of Hari-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि विभूतिं वैष्णवीं मुने । यां श्रृण्वतां कीर्तयतां सद्यः पापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ॥ ੧ ॥

Verse 2

वैवस्वतेंऽतरे पूर्वं शक्रस्य च बृहस्पतेः । संवादः सुमहानासीत्तं वक्ष्यामि निशामय ॥ २ ॥

ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ॥ ੨ ॥

Verse 3

एकदा सर्वभोगाढ्यो विबुधैः परिवारितः । अप्सरोगणसंकीर्णो बृहस्पतिमभाषत ॥ ३ ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚਕਾਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਬੋਲਿਆ ॥ ੩ ॥

Verse 4

इन्द्र उवाच । बृहस्पते महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । अतीतब्रह्मणः कल्पे सृष्टिः कीदृग्विधा प्रभो ॥ ४ ॥

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੇ! ਮਹਾਭਾਗ, ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ! ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ? ॥ ੪ ॥

Verse 5

इन्द्रस्तु कीदृशः प्रोक्तो विवुधाः कीदृशाः स्मृताः । तेषां च कीदृशं कर्म यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ५ ॥

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸੋ—ਇੰਦ੍ਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ‘ਵਿਵੁਧ’ ਦੇਵਗਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਯਤ ਹਨ।

Verse 6

बृहस्पतिरुवाच । न ज्ञायते मया शक्र पूर्वेद्युश्चरितं विधेः । वर्तमानदिनस्यापि दुर्ज्ञेयं प्रतिभाति मे ॥ ६ ॥

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕੱਲ੍ਹ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਦੁਸ਼ਕਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 7

मनवः समतीताश्च तान्वक्तुमपि न क्षमः । यो विजानाति तं तेऽद्य कथयामि निशामय ॥ ७ ॥

ਮਨੂ ਤਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 8

सुधर्म इति विख्यातः कश्चिदास्ते पुरे तव । भुञ्जानो दिव्यभोगांश्च ब्रह्मलोकादिहागतः ॥ ८ ॥

ਤੇਰੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ‘ਸੁਧਰਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

स वा एत द्विजानाति कथयामि निशामय । एवमुक्तस्तु गुरुणा शक्रस्तेन समन्वितः ॥ ९ ॥

ਇਹ ਭੇਦ ਉਹੀ ਦ੍ਵਿਜ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 10

देवतागणसंकीर्णः सुधर्मनिलयं ययौ ॥ १० ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸੁਧਰਮਾ ਨਾਮਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।

Verse 11

समागतं देवपतिं बृहस्पतिसमन्वितम् । दृष्ट्वा यथार्हं देवर्षे पूजयामास सादरम् ॥ ११ ॥

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਮੇਤ ਦੇਵਪਤੀ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 12

सुधर्मेणार्चितः शंक्रो दृष्ट्वा तच्छ्रियमुत्तमाम् । मनसा विस्मयाविष्टः प्रोवाच विनयान्वितः ॥ १२ ॥

ਸੁਧਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਅਰਚਿਤ ਸ਼ੰਕਰ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 13

इंद्र उवाच । अतीतब्रह्मकल्पस्य वृत्तांतं वेत्सि चेद्बुध । तदाख्याहि समायात एतत्प्रष्टुं सयाजकः ॥ १३ ॥

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਜੇ ਤੂੰ ਪਿਛਲੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਕਲਪ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਦੱਸ; ਮੈਂ ਯਾਜਕਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 14

गतनिद्रांश्च देवांश्च येन जानासि सुव्रत । तद्वदस्वाधिकः कस्मादस्मद्भ्योऽपि दिवि स्थितः ॥ १४ ॥

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਜਿਸ ਸੱਚ ਨਾਲ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ; ਅਤੇ ਸਮਝਾ ਕਿ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ।

Verse 15

तेजसायशसा कीर्त्या ज्ञानेन च परंतप । दानेन वा तपोभिर्वा कथमेतादृशः प्रभो ॥ १५ ॥

ਹੇ ਪਰੰਤਪ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਜ, ਯਸ਼, ਕੀਰਤੀ, ਗਿਆਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਤਪ—ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ?

Verse 16

इत्युक्तो देवराजेन सुधर्मा प्रहसंस्तदा । प्रोवाच विनयाविष्टः पूर्ववृत्तं यथाविधि ॥ १६ ॥

ਦੇਵਰਾਜ ਨੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਸੁਧਰਮਾ ਤਦ ਹੌਲੀ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪੂਰਵ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 17

सुधर्म उवाच । चतुर्युगसहस्त्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । एकस्मिन् दिवसे शक्र मनवश्च चतुर्दश ॥ १७ ॥

ਸੁਧਰਮਾ ਬੋਲੇ—ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

इंद्राश्चतुर्दश प्रोक्ता देवाश्च विविधाः पृथक् । इंद्राणां चैव सर्वेषां मन्वादीनां च वासव ॥ १८ ॥

ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਇੰਦਰਾਂ ਤੇ ਮਨੂ ਆਦਿ ਦੇ (ਅਧਿਪਤੀ) ਵਾਸਵ ਹਨ।

Verse 19

तुल्यता तेजसा लक्ष्म्या प्रभावेण बलेन च । तेषां नामानि वक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १९ ॥

ਤੇਜ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਸੁਣ।

Verse 20

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं ततः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ २० ॥

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁ ਆਏ। ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਤੇ ਤਾਮਸ, ਅਤੇ ਰੈਵਤ ਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਹੋਏ॥੨੦॥

Verse 21

वैवस्वतो मनुश्चैव सूर्यसावर्णिरष्टमः । नवमो दक्षसावर्णिः सर्वदेवहिते रतः ॥ २१ ॥

ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁਗ ਦੇ ਮਨੁ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਠਵੇਂ ਸੂਰ੍ਯਸਾਵਰ੍ਣੀ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਦਕ੍ਸ਼ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ॥੨੧॥

Verse 22

दशमो ब्रह्मसावर्णिर्द्धर्मसावर्णिकस्ततः । ततस्तु रुद्रसावर्णी रोचमानस्ततः स्मृतः ॥ २२ ॥

ਦਸਵਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਵਰ੍ਣੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮਸਾਵਰ੍ਣਿਕ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰਸਾਵਰ੍ਣੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਰੋਚਮਾਨ ਮਨੁ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥੨੨॥

Verse 23

भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्त एते हि मनवः स्मृताः । देवानिंद्रांश्च वक्ष्यामि श्रृणुष्व विबुधर्षभ ॥ २३ ॥

ਭੌਤ੍ਯ ਨੂੰ ਚੌਦਵਾਂ ਮਨੁ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨੁ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ॥੨੩॥

Verse 24

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेंऽतरे । शचीपतिः समाख्यातस्तेषामिंद्रो महापतिः ॥ २४ ॥

ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ‘ਯਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਮਹਾਨ ਅਧਿਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵਿਖਿਆਤ ਸਨ॥੨੪॥

Verse 25

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषेंऽतरे । विपश्चिन्नाम देवेन्द्रं सर्वसंपत्समन्वितः ॥ २५ ॥

ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾਵਤ ਅਤੇ ਤੁਸ਼ਿਤ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਗਣ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਵੇਂਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ ਸੀ।

Verse 26

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाय प्रर्तदनाः । तेषामिंद्रः सुशांतिश्च तृतीये परिकीर्तितः ॥ २६ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਮਾਨ, ਸਤ੍ਯ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਰਤਦਨ ਨਾਮ ਦੇ ਗਣ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਲਈ ਦੇਵੇਂਦਰ ‘ਸੁਸ਼ਾਂਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 27

सुताः पाराहराश्चैव सुत्याश्चासुधियस्तथा । तेषामिंद्रः शिवः प्रोक्तः शक्रस्तामसकेंऽतरे । विभानामा देवपतिः पञ्चमः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥

ਸੁਤ, ਪਾਰਾਹਰ, ਸੁਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਸੁਧਿਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ‘ਸ਼ਕ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਵਿਭਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵਪਤੀ ਪੰਜਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 28

अमिताभादयो देवाः षष्ठेऽपि च तथा श्रृणु । आर्याद्या विबुधाः प्रोक्तास्तेषामिंद्रो मनोजवः ॥ २८ ॥

ਛੇਵੇਂ (ਗਣ) ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਅਮਿਤਾਭ ਆਦਿ ਦੇਵ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਆਰ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿਬੁਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ‘ਮਨੋਜਵ’ ਹੈ।

Verse 29

आदित्यवसुरुद्राद्या देवा वैवस्वतंऽतरे । इन्द्रः पुरंदरः प्रोक्तः सर्वकामसमन्वितः ॥ २९ ॥

ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ ‘ਪੁਰੰਦਰ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 30

अप्रमेयाश्च विबुधाः सुतपाद्याः प्रकीर्तिताः । विष्णुपूजाप्रभावेण तेषामिंद्रो बलिः स्मृतः ॥ ३० ॥

ਸੁਤਪਾ ਆਦਿ ਉਹ ਦੇਵਗਣ ‘ਅਪ੍ਰਮੇਯ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ (ਅਧਿਪਤੀ) ਬਲੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 31

पाराद्या नवमे देवा इन्द्रश्चाद्भुत उच्यते । सुवासनाद्या विबुधा दशमे परिकीर्तिताः ॥ ३१ ॥

ਨੌਵੇਂ ਗਣ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ‘ਅਦਭੁਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਗਣ ਵਿੱਚ ਸੁਵਾਸਨਾ ਆਦਿ ਵਿਬੁਧ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ॥

Verse 32

शांतिर्नाम च तत्रेंद्रः सर्वभोगसमन्वितः । विहंगॄमाद्या देवाश्च तेषामिंद्रो वृषः स्मृतः ॥ ३२ ॥

ਉੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਵਿਹੰਗ ਆਦਿ ਦੇਵ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 33

एकादशे द्वादशे तु निबोधकथायामि ते । ऋभुनामा च देवेंद्रो हरिनाभास्तथा सुराः ॥ ३३ ॥

ਹੁਣ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਬਾਰਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਦੇਵੇਂਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਰਿਭੁ’ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਹਰਿਨਾਭ’ ਨਾਮ ਦੇ ਸੁਰਗਣ ਵੀ ਹਨ॥

Verse 34

सुत्रामाद्यास्तथा देवास्त्रयोदशतमेऽन्तरे । दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिंद्रः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥

ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਤ੍ਰਾਮਨ ਆਦਿ ਦੇਵ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਮਹਾਵੀਰਯ ‘ਦਿਵਸਪਤੀ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ॥

Verse 35

चतुर्दशे चाक्षुपाद्या देवा इन्द्रः शुचिः स्मृतः । एवं ते मनवः प्रोक्ता इंद्रा देवाश्च तत्त्वतः ॥ ३५ ॥

ਚੌਦਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੁਚਿ’ ਇੰਦਰ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੂ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਮੂਹ ਤੱਤਵਤಃ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 36

एकस्मिन्ब्रह्यदिवसे स्वाधिकारं प्रभुंजते ॥ ३६ ॥

ਇੱਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦਿਵਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਦ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਭੋਗ (ਨਿਭਾਉ) ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

लेकेषु सर्वसर्गेषु सृष्टिरेकविधा स्मृता । कर्त्तारो बहवः संति तत्संख्यां वेत्ति कोविदः ॥ ३७ ॥

ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਸ੍ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰੂਪ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਕਰਤਾ ਅਨੇਕ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੌਣ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 38

मयि स्थिते ब्रह्मलोके ब्रह्माणां बहवो गताः । तेषां संख्या न संख्यातु शक्तोऽस्म्यद्य द्विजोत्तम ॥ ३८ ॥

ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੰਘ ਗਏ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ।

Verse 39

स्वर्गलोकमपि प्राप्य यावत्कालं श्रृणुष्व मे । चत्वारो मनवोऽतीता मम श्रीश्चातिविस्तरा ॥ ३९ ॥

ਸੁਰਗਲੋਕ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਚਾਰ ਮਨੂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 40

स्थातव्यं च मयात्रैव युगकोटिशतं प्रभो । ततः परं गमिष्यामि कर्मभूमिं श्रृणुष्व मे ॥ ४० ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੌ ਕਰੋੜ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਰਮਭੂਮੀ (ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ) ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।

Verse 41

मया कृतं पुरा कर्म वक्ष्यामि तव सुव्रत । वदतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४१ ॥

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਕਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अहमांस पुरा शक्र गृध्रः पापो विशेषतः । स्थितश्च भूमिभागे वै अमेध्यामिषभोजनः ॥ ४२ ॥

ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਗਿਦੜ (ਗਿਦ੍ਹ) ਸੀ—ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਪੀ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਮਾਸ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 43

एकदाहं विष्णुगृहे प्राकारे संस्थितः प्रभो । पतितो व्याधशस्त्रेण सायं विष्णोर्गृहांगणे ॥ ४३ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਦੀਵਾਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਸੀ; ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਵਿੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 44

मयि कंठगतप्राणे भषणो मांसलोलुपः । जग्राह मां स्ववक्रेण श्वभिरन्यैश्चरन्द्रुतः ॥ ४४ ॥

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਗਲੇ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮਾਸ ਦਾ ਲੋਭੀ ਭਸ਼ਣ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਬੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲੈ ਗਿਆ; ਹੋਰ ਕੁੱਤੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚੀਰਦੇ-ਫਾੜਦੇ ਰਹੇ।

Verse 45

वहन्मां स्वमुखेनैव भीतोऽन्यैर्भषणैस्तथा । गतः प्रदक्षिणा कारं विष्णोस्तन्मंदिरं प्रभो ॥ ४५ ॥

ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਤੇ ਤਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 46

तेनैव तुष्टिमापन्नो ह्यंतरात्मा जगन्मयः । मम चापि शुनश्चापि दत्तावन्परमं पदम् ॥ ४६ ॥

ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਗਤ-ਵਿਆਪੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 47

प्रदक्षिणा कारतया गतस्यापीदृशं फलम् । संप्राप्तं विबुधश्रेष्ट किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥ ४७ ॥

ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਕੇਵਲ ਰਸਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਫਲ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ!

Verse 48

इत्युक्तो देवराजस्तु सुधर्मेण महात्मना । मनसा प्रीतिमापन्नो हरिपूजा रतोऽभवत् ॥ ४८ ॥

ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਧਰਮਾ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 49

तथापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः । समर्चयंति देवेशं नारायणमनामयम् । तानर्चयन्ति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥ ४९ ॥

ਤਾਂ ਵੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਅਮਰ ਦੇਵ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਨਿਰਾਮਯ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਗਣ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

नारायणानुस्मरणोद्यतानां महात्मनां त्यक्तपरिग्रहणाम् । कथं भवत्युग्रभवस्य बंधस्तत्सङ्गलुब्धा यदि मुक्तिभाजः ॥ ५० ॥

ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਸਦਾ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਭਾਵ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਗ੍ਰ ਸੰਸਾਰ-ਭਵ ਦਾ ਬੰਧਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਸੰਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਭਾਗੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

ये मानवाः प्रतिदिनं परिमुक्तसङ्गा नारायणं गरुडवाहनमर्चयंति । ते सर्वपापनिकरैः परितो विमुक्ता विष्णोः पदं शुभतरं प्रतियांति हृष्टाः ॥ ५१ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਗਰੁੜਵਾਹਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪ-ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 52

ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरंति । ध्यानेन तेन हतकिल्बिषचेतनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबंति ॥ ५२ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਗੁਰੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੁੜ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਰਸ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ (ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ)।

Verse 53

ये मानवा हरिकथाश्रवणास्तदोषाः कृष्णांघ्रपद्मभजने रतचेतनास्च । ते वै पुंनति च जगंति शरीरसंगात् संभाषणादपि ततो हरिरेव पूज्यः ॥ ५३ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਰਿਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਧੁਲ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਵਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹਰਿ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 54

हरिपूजापरा यत्र महांतः शुद्धबुद्धयः । तत्रैव सकलं भद्रं यथा निम्ने जलं द्विज ॥ ५४ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਤ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਮੰਗਲ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨੀਵੀਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

हरिरेव परो बन्धुर्हरिरेव परा गतिः । हरिरेव ततः पूज्यो यतश्चेतन्यकारणम् ॥ ५५ ॥

ਹਰੀ ਹੀ ਪਰਮ ਬੰਧੂ ਹੈ, ਹਰੀ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰੀ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 56

स्वर्गापवर्गफलदं सदानंदं निरामयम् । पृज्यस्य मुनिश्रेष्ठ परं श्रेयो भविष्यति ॥ ५६ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼/ਸਾਧਨਾ ਪਰਮ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗੀ—ਸਵਰਗ ਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਤੇ ਨਿਰਾਮਯ।

Verse 57

पूजयंति हरिं ये तु निष्कामाः शुद्धमानसाः । तेषां विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान्कामान् प्रयच्छति ॥ ५७ ॥

ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਭ (ਯੋਗ੍ਯ) ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 58

यस्त्वेतच्छृणुयाद्वापि पठेद्वा सुसमाहितः । स प्राप्नोत्यश्वमेधस्य फलं मुनिवरोत्तम ॥ ५८ ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪਾਠ/ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀਵਰੋਤਮ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 59

इत्येतत्ते समाख्यातं हरिपूजाफलं द्विज । संकोचविस्तराभ्यां तु किमन्यत्कथयामि ते ॥ ५९ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰੀ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਖੇਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸਤਾਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ?