Bhakti-Śraddhā-Ācāra-Māhātmya and the Commencement of the Mārkaṇḍeya Narrative
ਸਨਕ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਰੱਧਾ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਾਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਰਗੇ ਯਜ્ઞ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਛੋਟਾ ਕਰਮ ਵੀ ਟਿਕਾਉ ਪੁੰਨ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਹਿਤ ਆਚਾਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ‘ਪਤਿਤ’ ਹੈ; ਆਚਾਰ-ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਦਾਂਤ-ਅਧਿਐਨ, ਨਾ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਨਾ ਯਜ्ञ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਕਤੀ ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਪੂਰਵ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸੱਜਣ ਸੁਵਚਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਗਤੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਨਕ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਰੂਪ, ਖੀਰਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਭਕਤੀ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । श्रद्धापूर्वाः सर्वधर्मा मनोरथफलप्रदाः । श्रद्धयासाध्यते सर्वं श्रद्धया तुष्यते हरिः ॥ १ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਸ਼ਰਧਾ-ਪੂਰਵਕ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
भक्तिर्भक्त्यैव कर्त्तव्यातथा कर्माणि भक्तितः । कर्मश्चद्धाविहीनानि न सिध्यन्तिं द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥
ਭਗਤੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ।
Verse 3
यथाऽलोको हि जन्तूनां चेष्टाकारणतां गतः । तथैव सर्वसिद्धीनां भक्तिः परमकारणम् ॥ ३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਭਗਤੀ ਹੈ।
Verse 4
यथा समस्त लोकानां जीवनं सलिलं स्मृतम् । तथा समस्तसिद्धीनां जीवनं भक्तिरिष्यते ॥ ४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਮਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮਸਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
यथा भूमिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः । तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वकार्य्याणि साधयेत् ॥ ५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਭਕਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
श्रद्धाबँल्लभते धर्म्मं श्रद्धावानर्थमाप्नुयात् । श्रद्धया साध्यते कामः श्रद्धावान्मोक्षमान्पुयात् ॥ ६ ॥
ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਅਰਥ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
न दानैर्न तपोभिर्वा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः । भक्तिहीनेर्मुनिश्चेष्ठ तुष्यते भगवान्हरिः ॥ ७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ! ਦਾਨ, ਤਪ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲੇ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਭਕਤੀਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ—ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 8
मेरुमात्रसुवर्णानां कोटिकोटिसहस्रशः । दत्ता चाप्यर्थनाशाय यतोभक्तिविवर्जिता ॥ ८ ॥
ਜੇ ਮੇਰੂ ਜਿੰਨਾ ਸੋਨਾ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਦਾਨ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अभक्त्या यत्तपस्तप्तैः केवलं कायशोषणम् । अभक्त्या यद्धुतं हव्यं भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ ९ ॥
ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਤਪ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਿੱਤੀ ਆਹੁਤੀ ਰਾਖ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਹਵਿ ਵਰਗੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ।
Verse 10
यत्किञ्चित्कुरुते कर्म्मश्रद्धयाऽप्यणुमात्रकम् । तन्नाम जायते पुंसां शाश्वतं प्रतीदायकम् ॥ १० ॥
ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਅਣੂ ਜਿਤਨਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਪੁੰਨ ਤੇ ਯਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अश्वमेघसहस्त्रं वा कर्म्म वेदोदितं कृतम् । तत्सर्वं निष्फलं ब्रह्मन्यदि भक्तिविवर्जितम् ॥ ११ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਕਰਮ ਕਰ ਲਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ।
Verse 12
हरिभक्तिः परा नॄणां कामधेनूपमा स्मृता । तस्यां सत्यां पिबन्त्यज्ञाः संसारगरलं ह्यहो ॥ १२ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਭੀ ਅਗਿਆਨੀ—ਹਾਏ—ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
असारभूते संसारे सारमेतदजात्मज । भगवद्भक्तसङ्गश्च हरिभक्तिस्तितिक्षुता ॥ १३ ॥
ਹੇ ਅਜਾਤਮਜ! ਇਸ ਨਿਸ਼ਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਇਹੀ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤਿਤિક્ષਾ (ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ)।
Verse 14
असूयोपेतमनसां भक्तिदानादिकर्म्म यत् । अवेहि निष्फलं ब्रहंस्तेषां दूरतरो हरिः ॥ १४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼-ਦਰਸ਼ੀ ਈਰਖਾ ਭਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਰਿ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
परिश्रियाभितत्पानां दम्भाचाररतात्मनाम् । मृषा तु कुर्वतां कर्म तेषां दूरतरो हरिः ॥ १५ ॥
ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦੰਭੀ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਮੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਰਿ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
पृच्छतां च महाधर्म्मान्वदतां वै मृषा च तान् । धर्मेष्वभक्तिमनसां तेषां दूरतरो हरिः ॥ १६ ॥
ਜੋ ਮਹਾ-ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਹੀਣ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਰਿ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
वेदप्रणिहितो धर्म्मो धर्म्मो वेदो नारायणः परः । तत्राश्रद्धापरा ये तु तेषां दूरतरो हरिः ॥ १७ ॥
ਧਰਮ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ। ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਰੱਧਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹਰਿ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
यस्य धर्म्मविहीनानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ १८ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਹਾਰ ਦੀ ਧੌਂਕਣੀ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ-ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।
Verse 19
धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः । श्रद्धावतां हि सिध्यन्ति नान्यथा ब्रह्मनन्दन ॥ १९ ॥
ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨੰਦਨ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 20
स्वाचारमनतिक्रम्य हरिभक्तिपरो हि यः । स याति विष्णुभवनं यद्वै पश्यन्ति सूरयः ॥ २० ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਾਚਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਲੰਘੇ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਵਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਧਾਮ ਜੋ ਸੂਰੀ ਜਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 21
कुर्वन्वेदोदितान्धर्म्मान्मुनीन्द्र स्वाश्रमोचितान् । हरिध्यानपरोयस्तु स याति परमं पदम् ॥ २१ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀੰਦਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦੋਕਤ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰਿ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
आचारप्रभवो धर्मः धर्म्मस्य प्रभुरच्युतः । आश्रमाचारयुक्तेन पूजितः सर्वदा हरिः ॥ २२ ॥
ਧਰਮ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਸ਼ਰਮ-ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 23
यः स्वाचारपरिभ्रष्टः साङ्गवेदान्तगोऽपि वा । स एव पतितो ज्ञेयो यतः कर्मबहिष्कृतः ॥ २३ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਾਚਾਰ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਂਗ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਤਿਤ ਜਾਣੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਤੋਂ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 24
हरिभक्तिपरि वाऽपि हरिध्यानपरोऽपि वा । भ्रष्टो यः स्वाश्रमाचारात्पतितः सोऽभिधीयते ॥ २४ ॥
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਰਿ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਪਤਿਤ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
वेदो वा हरिभक्तिर्वा भक्तिर्वापि महेश्वरे । आचारात्पतितं मूढं न पुनाति द्विजोत्तम ॥ २५ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਵੇਦ ਹੋਵੇ, ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋਏ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 26
पुण्यक्षेत्राभिगमनं पुण्यतीर्थनिषेवणम् । यज्ञो वा विविधो ब्रह्मंस्त्यक्ताचारंन रक्षति ॥ २६ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਪੁੰਨ੍ਯ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਗਮਨ, ਪੁੰਨ੍ਯ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੱਗ ਵੀ—ਆਚਾਰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 27
आचारात्प्राप्यते स्वर्ग आचारात्प्राप्यते सुखम् । आचारात्प्राप्यते मोक्ष आचारात्किं न लभ्यते ॥ २७ ॥
ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਕੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ?
Verse 28
आचाराणांतु सर्वेषां योगानां चैव सत्तम् । हरिभक्तेपरि तथा निदानं भक्तिरिष्यते ॥ २८ ॥
ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਸਭ ਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਨ ‘ਭਗਤੀ’ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ।
Verse 29
भक्त्यैव पूज्यते विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः । तस्मात्समस्तलोकानां भक्तिर्मातेति गीयते ॥ २९ ॥
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ‘ਮਾਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
जीवन्ति जन्तवः सर्वे यथा मातराश्रिताः । तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति धार्म्मिकाः ॥ ३० ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵ ਮਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਧਰਮੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
स्वाश्रमाचारयुक्तस्य हरिभक्तिर्यदा भवेत् । न तस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्त्यजनन्दन ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਅਜਨੰਦਨ! ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਉਪਜੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 32
भक्त्या सिध्यन्ति कर्म्माणि कर्म्माणि कर्म्माभिस्तुष्यते हरिः । तस्मिंस्तुष्टे भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवाप्यते ॥ ३२ ॥
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 33
भक्तिस्तु भगवद्भक्तसङ्गेन खलु जायते । सत्सङ्गं प्राप्यते पुम्भिः सुकृतैः पूर्वसञ्चितैः ॥ ३३ ॥
ਭਗਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਐਸਾ ਸਤਸੰਗ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 34
वर्णाश्रमाचाररता भगवद्भक्तिलालसाः । कामादिदोष्नि र्मुक्तास्ते सन्तो लोकशिक्षकाः ॥ ३४ ॥
ਜੋ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ—ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਸੰਤ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਿਖਿਆਕ ਹਨ।
Verse 35
सत्ङ्गः परमो ब्रह्मन्न लभ्येताकृतात्मनाम् । यदि लभ्येत विज्ञेयं पुण्यं जन्मान्तरार्जितम् ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਸਤਸੰਗ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਅਸੰਯਤ ਹੈ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
Verse 36
पूर्वार्जितानि पापानि नाशमायान्ति यस्य वै । सत्सङ्गतिर्भवेत्तस्य नान्यथा घटते हि सा ॥ ३६ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਲਈ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਤ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 37
रविर्हि रशिमजालेन दिवा हन्तिबहिस्तमः । सन्तः सूक्तिमरीच्योश्चान्तर्ध्वान्तं हि सर्वदा ॥ ३७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਤ ਸੁਵਚਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਨੇਰਾ (ਅਗਿਆਨ) ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
दुर्लभाः पुरुषा लोके भगवद्भक्तिलालसाः । तेषां सङ्गो भवेद्यस्य तस्य शान्तिर्हि शाश्वती ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 39
नारद उपाच । किंलक्षणा भागवतास्ते च किं कर्म्म कुर्वते । तेषां लोको भवेत्कीदृक्तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ३९ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ (ਭਾਗਵਤ) ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਲੋਕ (ਗਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੋ।
Verse 40
त्वं हि भक्तो रमेशस्य देवदेवस्य चक्रिणः । एतान्निगदितुं शक्तस्त्वतो नास्त्यधिकोऽपरः ॥ ४० ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਮੇਸ਼—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 41
सनक उवाच । श्रृणु ब्रह्मन्परं गुह्यं मार्कण्डेयस्य धीमनः । यमुवाच जगन्नाथो योगनिद्राविमोचितः ॥ ४१ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਧੀਮਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ; ਜੋ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜਗੰਨਾਥ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।
Verse 42
योऽसौ विष्णुः परं ज्योतिर्देवदेवः सनातनः । जगदूपी जगत्कर्त्ता शिवब्रह्म स्वरुपवान् ॥ ४२ ॥
ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਸਨਾਤਨ। ਉਹ ਜਗਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
युगान्ते रौद्ररुपेण ब्रह्माण्डलसबृंहितः । जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ ४३ ॥
ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਭ ਜੀਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
Verse 44
भगवानेव शेषात्मा शेते वटदले हरिः । असंख्याताब्जजन्माद्यैराभूषिततनूरूहः ॥ ४४ ॥
ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਹੀ ਸ਼ੇਸ਼ਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰ ਅਸੰਖ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
Verse 45
पादाङ्गुष्टाग्रनिर्यातगङ्गाशीताम्बुपावनः । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो देवो ब्रह्माण्डग्रासंबृंहितः ॥ ४५ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ਤੋਂ ਠੰਢੇ ਜਲ ਵਾਲੀ ਪਾਵਨ ਗੰਗਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ-ਸੁਖਮ ਹਨ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਣ ਜਿਤਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੀ ਹਨ।
Verse 46
वटच्छदे शयानोऽभूत्सर्वशक्तिसमन्वितः । तस्मिन्स्थाने महाभागो नारायणपरायणः । मार्कंडेयः स्थिनस्तस्य लीलाः पश्यन्महेशितुः ॥ ४६ ॥
ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਛਤਰ-ਛਾਂਹ ਹੇਠ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਮਹਾਭਾਗੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 47
ऋषय ऊचुः । तस्मिन्काले महाघोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । हरिरेकः स्थित इति मुने पूर्वं हि शुश्रुम ॥ ४७ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਸ ਮਹਾਘੋਰ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਹੀ ਅਵਸਥਿਤ ਰਹੇ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 48
जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरंजगमे । सर्वग्रस्तेन हरिणा किमर्थं सोऽवशेषितः ॥ ४८ ॥
ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਗ੍ਰਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ?
Verse 49
परं कौतूहलं ह्यत्रं वर्त्ततेऽतीव सूत नः । हरिकीर्तिसुधापाने कस्यालस्यं प्रजायते ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਸੂਤ! ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮ ਉਤਸੁਕਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਹਰਿ-ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਸੁਧਾ ਪੀਂਦਿਆਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਲਸ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 50
सूत उवाच । आसीन्मुनिर्महाभागो मृकण्डुरिति विश्रुतः । शालग्रामे महातीर्थे सोऽतप्यत महातपाः ॥ ५० ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 51
युगानाम युतं ब्रह्मन्गृणन्ब्रह्म सनातनम् ॥ट । निराहारः क्षमायुक्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਨਿਰਾਹਾਰ, ਖ਼ਿਮਾ-ਯੁਕਤ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ।
Verse 52
आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विषयनिःस्पृहः । सर्वभूतहितो दान्त स्तताप सुमहत्तपः ॥ ५२ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 53
तत्तापःशङ्किताः सर्वे देवा इन्द्रादयस्तदा । परेशं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् ॥ ५३ ॥
ਉਸ ਤਪ ਤੋਂ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਦੋਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਰੋਗ-ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 54
क्षीराब्धेरुत्तरं तीरं संप्राप्यत्रिदिवौकसः । तुष्टुवुर्देवदेवेशं पह्मनाभं जगद्गुरुम् ॥ ५४ ॥
ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ-ਵਾਸੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਪਦਮਨਾਭ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 55
देवा ऊचुः । नारायणाक्षरानन्त शरणागतपालक । मृकण्डुतपसा त्रस्तान्पाहि नः शरणागतान् ॥ ५५ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨਾਰਾਇਣ! ਹੇ ਅੱਖਰ, ਅਨੰਤ! ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ! ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹਾਂ; ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 56
जय देवाधिदेवेश जय शङ्खगदाधर । जयो लोकस्वरुपाय जयो ब्रह्माण्डहेतवे ॥ ५६ ॥
ਜੈ ਹੋਵੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵ! ਜੈ ਹੋਵੇ ਸ਼ੰਖ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ! ਜੈ ਹੋਵੇ ਲੋਕ-ਸਰੂਪ! ਜੈ ਹੋਵੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਕਾਰਣ!
Verse 57
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते लोकपावन । नमस्ते लोकनाथाय नमस्ते लोकसाक्षिणे ॥ ५७ ॥
ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਲੋਕਨਾਥ! ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਲੋਕ-ਸਾਖੀ!
Verse 58
नमस्ते ध्यानगम्याय नमस्ते ध्यानहेतवे । नमस्ते ध्यानरुपाय नमस्ते ध्यानपाक्षिणे ॥ ५८ ॥
ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈਂ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਪੰਖ ਵਾਂਗ ਸਹਾਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ।
Verse 59
केशिहन्त्रे नमस्तुभ्यं मधुहन्त्रे परात्मने । नमो भूम्यादिरूपाय नमश्चैतन्यरुपिणे ॥ ५९ ॥
ਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ, ਮਧੁਹੰਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਭੂਮੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 60
नमो ज्येष्टाय शुद्धाय निर्गुणाय गुणात्मने । अरुपाय स्वरुपाय बहुरुपाय ते नमः ॥ ६० ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ; ਅਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਵਰੂਪ; ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁ-ਰੂਪ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 61
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नम्नोमः ॥ ६१ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯਦੇਵ, ਗੋ-ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਜਗਤ ਦੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 62
नमो हिरण्यगर्भाय नमो ब्रह्मादिरुपिणे । नमः सूर्य्यादिरुपाय हव्यकव्यभुजे नमः ॥ ६२ ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਹਵ੍ਯ-ਕਵ੍ਯ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 63
नमो नित्याय वन्द्याय सदानन्दैकरुपिणे । नमः स्मृतार्तिनाशाय भूयो भूयो नमो नमः ॥ ६३ ॥
ਨਿੱਤ, ਵੰਦਨੀਯ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 64
एवं देवस्तुतिं श्रुत्वा भगवान्कमलापतिः । प्रत्यक्षतामगात्तेषां शङ्कचत्रगदाधरः ॥ ६४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕਮਲਾਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਏ—ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ।
Verse 65
विकचाम्बुजपत्राक्षं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् । सर्वालङ्कारसंयुक्तं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ६५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਸਭ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 66
पीताम्बरधरं सौम्यं स्वर्णयज्ञोपवीतिनम् । स्तृयमानं मुनिवरैः पार्षदप्रवरावृत्तम् ॥ ६६ ॥
ਉਹ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸੌਮ੍ਯ ਤੇ ਮੰਗਲਮਯ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸੁਵਰਨ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ। ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 67
तं दृष्य्वा देवसंघास्ते तत्तेजोहततेजसः । नमश्चक्रुर्मुदा युक्ता अष्टांगौरवनिं गताः ॥ ६७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵ-ਸਮੂਹ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅੱਗੇ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ—ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 68
ततः प्रसन्नो भगवान्मेघगंभीरनिस्वनः । उवाच प्रीणयन्देवान्नतानिन्द्रपुरोगमान् ॥ ६८ ॥
ਤਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਵਾਣੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ।
Verse 69
श्रीभगवानुवाच । जाने वो मानसं दुःखं मृकण्डुतपसोद्गम् । युष्मान्न बाधते देवाः स ऋषिः सज्जनाग्राणीः ॥ ६९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਦੇਵਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦੇ; ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ ਹੈ।
Verse 70
संपद्भिः संयुता वापि विपद्भिश्चापि सज्जनाः । सर्वथान्यं न बाधन्ते स्वप्नेऽपि सुरसत्तमाः ॥ ७० ॥
ਚਾਹੇ ਸੰਪੱਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਿਪਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸੱਜਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦੇ—ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 71
सततं बाध्यमानोऽपि विषयाख्यैररातिभिः । अविधायात्मनो रक्षामन्यान्द्वेष्टि कथं सुधीः ॥ ७१ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਮਕ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ?
Verse 72
तापत्रयाभिधानेन बाध्यमानो हि मानवः । अन्यं क्रीडयितुं शक्तः कथं भवति सत्तमः ॥ ७२ ॥
ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ, ਹੇ ਸੱਤਮ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 73
कर्मणा मनसा वाचा बाधते यः सदा परान् । नित्यं कामादिभिर्युक्तो मूढधीः प्रोच्यते तु सः ॥ ७३ ॥
ਜੋ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੱਤ ਕਾਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ‘ਮੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 74
यो लोकहितकृन्मर्त्यो गतासुर्यो विमत्सरः । निःशङ्गः प्रोच्यते सद्भिरिहामात्र च सत्तमाः ॥ ७४ ॥
ਜੋ ਮਰਤ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਮਤਸਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ-ਰਹਿਤ ਹੈ—ਸੱਜਣ ਉਸੇ ਨੂੰ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ‘ਸੱਤਮ’ (ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਤਪੁਰਖ) ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 75
सशङ्कः सर्वदा दुःखी निःशङ्कः सुखमाप्नुयात् । गच्छध्वं स्वालयं स्वस्थाः क्रीडयिष्यति वो न सः ॥ ७५ ॥
ਸ਼ੱਕ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ੰਕ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਓ—ਉਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
Verse 76
भवतां रक्षकश्चाहं विहरध्वं यथासुखम् । इति दत्वा वरं तेषामतसीकुसुमप्रभः ॥ ७६ ॥
“ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਯਥਾਸੁਖ ਵਿਹਰੋ।” ਇਹ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਅਤਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਹਰੀ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 77
पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत । तुष्टात्मानः सुरगणां ययुर्नाकं यथागतम् ॥ ७७ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਦੇਵਗਣ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਏ।
Verse 78
मृकण्डोरपि तुष्टात्मा हरिः प्रत्यक्षतामगात् । अरुपं परमं ब्रह्मस्वप्रकाशं निरञ्जनम् ॥ ७८ ॥
ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਉਹ ਅਰੂਪ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹਨ।
Verse 79
अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् । दिव्यायुधधरं दृष्ट्वा मृकण्डुर्विस्मितोऽभवत् ॥ ७९ ॥
ਅਤਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ, ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 80
ध्यानादुन्मील्य नयनं अपश्यद्धरिमग्रतः । प्रसन्नवदनं शान्तं धातारं विश्वतेजसम् ॥ ८० ॥
ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ, ਧਾਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।
Verse 81
रोमाञ्चितशरीरोऽसावानन्दाश्रुविलोचनः । ननाम दण्डवद्भूमौ देवदेव सनातनम् ॥ ८१ ॥
ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਆਨੰਦ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 82
अश्रुभिः क्षालयंस्तस्य चरणौ हर्षसंभवैः । शिरस्यञ्चलिमाधाय स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ८२ ॥
ਹਰਖ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ; ਅਤੇ ਅੰਜਲੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 83
मृकण्डुरुवाच । नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परस्प्रात्परतः पराय । अपारपाराय परानुकर्त्रे नमः परेभ्यः परपारणाय ॥ ८३ ॥
ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਪਰਾਤਪਰ, ਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਆਸਰਾ। ਉਸ ਅਪਾਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਰ ਅਗਮ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਥ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ; ਪਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 84
यो नामजात्यादिविकल्पहीनः शब्दादिदोषव्यतिरेकरुपः । बहुस्वरुपोऽपि निरञ्जनो यस्तमीशमीढ्यं परमं भजामि ॥ ८४ ॥
ਜੋ ਨਾਮ, ਜਾਤ ਆਦਿ ਸਭ ਵਿਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ—ਉਸ ਸਤੁਤਯੋਗ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਭਜਦਾ ਹਾਂ।
Verse 85
वेदान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं हिरण्यगर्भादिजगत्स्वरुपम् । अनूपमं भक्ति जनानुकम्पिनं भजामि सर्वेश्वरमादिमीड्यम् ॥ ८५ ॥
ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰਖ—ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਿਸ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਬੇਮਿਸਾਲ, ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ—ਉਸ ਆਦਿ, ਸਤੁਤਯੋਗ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਭਜਦਾ ਹਾਂ।
Verse 86
पश्यन्ति यं वीतसमस्तदोषा ध्यानैकनिष्ठा विगतस्पृहाश्च । निवृत्तमोहाः परमं पवित्रं नतोऽस्मि संसारनिर्वर्त्तकं तम् ॥ ८६ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਏਕਨਿਸ਼ਠ, ਸਪ੍ਰਿਹਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਜਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 87
स्मृतार्तिनाशनं विष्णुं शरणागतपालकम् । जगत्सेव्यं जगाद्धाम परेशं करुणाकरम् ॥ ८७ ॥
ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਣਯੋਗ, ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਮ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਕਰੁਣਾ-ਸਾਗਰ—ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 88
एवं स्तुतः स भगवान्विष्णुस्तेन महर्षिणा । अवाप परमां तुष्टिं शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ८८ ॥
ਉਸ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 89
अयालिङ्ग्य मुनिं देवश्चतुर्भिर्दीर्घबाहुभिः । उवाच परमं प्रीत्या वरं वरय सुव्रत ॥ ८९ ॥
ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਜੋ ਵਰ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹੀ ਮੰਗ; ਵਰ ਚੁਣ।”
Verse 90
प्रीतोऽस्मि तपसा तेन स्तोत्रेण च तवानघ । मनसा यदभिप्रेतं वरं वरय सुव्रत ॥ ९० ॥
ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਤੇਰੇ ਤਪ ਅਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਰ ਮੰਗ।
Verse 91
मृकण्डुरूवाच । देवदेव जगन्नाथ कृतार्थोऽस्मि न संशयः । त्वद्दर्शनमपुण्यानां दुर्लभं च यतः स्मृतम् ॥ ९१ ॥
ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ! ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਪੁੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 92
ब्रह्माद्या यं न पश्यन्ति योगिनः संशितव्रताः । धर्मिष्टा दीक्षिताश्वापि वीतरागा विमत्सराः ॥ ९२ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਜੋਗੀ; ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਧਰਮੀ ਦੀਖ਼ਿਤ, ਨਾ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਤਸਰ-ਰਹਿਤ ਲੋਕ।
Verse 93
तं पश्यामि परं धाम किमतोऽन्यं वरं वृणे । एतेनैव कृतार्थोऽस्मि जनार्दन जगद्गुरो ॥ ९३ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਚੁਣਾਂ? ਇਸੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਾਂ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਹੇ ਜਗਦਗੁਰੂ।
Verse 94
यत्रामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपि ये । तत्पदे परमं यान्नि ते दृष्ट्वा किमुनाच्युत ॥ ९४ ॥
ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੇ ਸਿਮਰਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਵੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ?
Verse 95
श्रीभगवानुवाच । सत्यत्प्रुक्तं त्वया ब्रह्मान्प्रीतीऽस्मि तव पण्डित । मद्दर्शनं हि विफलं न कदाचिद्भविष्यति ॥ ९५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਹੇ ਪੰਡਿਤ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 96
विष्णिर्भक्तकुटुम्बीति वदन्ति विवुधाः सदा । तदेव पालयिष्यामि मज्जनो नानृतं वदेत् ॥ ९६ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਦਾ ਆਖਦੇ ਹਨ—“ਵਿਸ਼ਣੂ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਕੁਟੰਬੀ ਹੈ।” ਉਸੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲਣ।
Verse 97
तस्मात्त्वत्तपसातुष्टो यास्यामि तव पुत्रताम् । समस्तगुणसंयुक्तो दीर्घजीवी स्वरुपवान् ॥ ९७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲਵਾਂਗਾ—ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦਿਰਘ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ।
Verse 98
मम जन्म कुले यस्य तत्कुलं मोक्षगामि वै । मयि तुष्टे मुनिश्रेष्ट किमसाध्यं जगत्रये ॥ ९८ ॥
ਜਿਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਸਾਧ ਹੈ?
Verse 99
इत्युक्त्वा देवदेवशो मुनेरतस्य समीक्षतः । अंतर्दधे मृकण्डुश्च तपसः समवर्तत ॥ ९९ ॥
ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਵੀ ਤਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 100
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे भक्तिवर्णनप्रसङ्गेन मार्कण्डेयचरितारम्भो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ, ਭਕਤੀ-ਵਰਨਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਧੀਨ ‘ਮਾਰਕੰਡੇਯ-ਚਰਿਤਾਰੰਭ’ ਨਾਮਕ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames bhakti/śraddhā as the enabling cause (kāraṇa) that makes karma spiritually efficacious: without it, actions remain external and fail to please Hari, who is presented as the ultimate adhikārin (authority) and phala-dātā (giver of results).
It presents them as mutually necessary supports: bhakti is the decisive inner cause, while ācāra and āśrama-dharma are the stabilizing outer disciplines; abandoning prescribed conduct makes one ‘patita,’ and even learning, pilgrimage, or worship cannot purify one who rejects ācāra.
The chapter states a clear chain: bhakti perfects Veda-enjoined duties; those duties please Hari; from Hari’s pleasure arises true knowledge (jñāna); from jñāna comes mokṣa.
It concretizes the teaching by showing tapas and stotra culminating in Viṣṇu’s direct grace, and it opens the Mārkaṇḍeya narrative stream, linking encyclopedic instruction (dharma/bhakti/ācāra) with purāṇic theology and exemplary lives.