The Greatness of Viṣṇu (Uttaṅka’s Hymn, Hari’s Manifestation, and the Boon of Bhakti)
ਨਾਰਦ ਸਨਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਕਿਹੜੇ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉੱਤੰਕ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮਿਲਿਆ। ਸਨਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿ-ਭਗਤ ਉੱਤੰਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਾਦੋਦਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਦਿ-ਕਾਰਣ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਾ, ਮਾਇਆ-ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉੱਤੰਕ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਤੰਕ ਸਭ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਇਹ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੰਖ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਦੁਰਲੱਭ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਧਾਮ ਜਾ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । किं तत्स्तोत्रं महाभाग कथं तुष्टो जनार्दनः । उत्तङ्कः पुण्यपुरुषः कीदृशं लब्धवान्वरम् 1. ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਉਹ ਸਤੋਤਰ ਕੀ ਸੀ? ਜਨਾਰਦਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ? ਅਤੇ ਪੁੰਨ੍ਯ ਪੁਰਖ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?
Verse 2
सनक उवाच । उत्तङ्कस्तु तदा विप्रो हरिध्यानपरायणः । पादोदकस्य माहात्म्यं दृष्ट्वा तुष्टाव भक्तितः ॥ २ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਰੀ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 3
उत्तङ्क उवाच । नतोऽस्मि नारायणमादिदेवं जगन्निवासं जगदेकबन्धुम् । चक्राब्जशार्ङ्गासिधरं महान्तं स्मृतार्तिनिघ्नं शरणं प्रपद्ये ॥ ३ ॥
ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਆਦਿਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਬੰਧੂ ਹੈ; ਜੋ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਖੜਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਮੈਂ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
यन्नाभिजाब्जप्रभवो विधाता सृजत्यमुं लोकसमुच्चयं च । यत्क्रोधतो हन्ति जगच्च रुद्र स्तमादिदेवं प्रणतोऽस्मि विष्णुम् ॥ ४ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਆਦਿਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਸ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
पद्मापतिं पद्मदलायताक्षं विचित्रवीर्यं निखिलैकहेतुम् । वेदान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं तेजोनिधिं विष्णुमहं प्रपन्नः ॥ ५ ॥
ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਪਦਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ; ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ; ਵੇਦਾਂਤ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ।
Verse 6
आत्माक्षरः सर्वगतोऽच्युताख्यो ज्ञानात्मको ज्ञानविदां शरण्यः । ज्ञानैकवेद्यो भगवाननादिः प्रसीदतां व्यष्टिसमष्टिरूपः ॥ ६ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਉਹ ਭਗਵਾਨ—ਅਖੰਡ ਅਤਮਾ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ; ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਅਨਾਦਿ, ਅਤੇ ਵਿਅਸ਼ਟੀ-ਸਮਸ਼ਟੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ—ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੋਵੇ।
Verse 7
अनन्तवीर्यो गुणजातिहीनो गुणात्मको ज्ञानविदां वरिष्ठः । नित्यः प्रपन्नार्तिहरः परात्मा दयाम्बुधिर्मे वरदस्तु भूयात् ॥ ७ ॥
ਅਨੰਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ, ਗੁਣ‑ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ; ਤੱਤਵ‑ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਨਿੱਤ; ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ—ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਵਰਦਾਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 8
यः स्थूलसूक्ष्मादिविशेषभेदैर्जगद्यथावत्स्वकृतं प्रविष्टः । त्वमेव तत्सर्वमनन्तसारं त्वत्तः परं नास्ति यतः परात्मन् ॥ ८ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਸਥੂਲ‑ਸੂਖਮ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਇਹ ਸਭ ਅਨੰਤ‑ਸਾਰ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਨ।
Verse 9
अगोचरं यत्तव शुद्धरूपं मायाविहीनं गुणजातिहीनम् । निरञ्जनं निर्मलमप्रमेयं पश्यन्ति सन्तः परमार्थसंज्ञम् ॥ ९ ॥
ਤੇਰਾ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗੁਣ‑ਜਾਤੀ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੰਤ ‘ਪਰਮਾਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 10
एकेन हेम्नैव विभूषणानि यातानि भेदत्वमुपाधिभेदात् । तथैव सर्वेश्वर एक एव प्रदृश्यते भिन्न इवाखिलात्मा ॥ १० ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਗਹਿਣੇ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਖਿਲਾਤਮਾ ਜਿਵੇਂ ਭਿੰਨ‑ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 11
यन्मायया मोहितचेतसस्तं पश्यन्ति नात्मानमपि प्रसिद्धम् । त एव मायारहितास्तदेव पश्यन्ति सर्वात्मकमात्मरूपम् ॥ ११ ॥
ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਉਹੀ ਜਦੋਂ ਮਾਇਆ‑ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਸੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਰਵਾਤਮਕ ਆਤਮ‑ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
विभुं ज्योतिरनौपम्यं विष्णुसंज्ञं नमाम्यहम् । समस्तमेतदुद्भूतं यतो यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਅਤੁਲ ਜੋਤਿ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 13
यतश्चैतन्यमायातं यद्रू पं तस्य वै नमः । अप्रमेयमनाधारमाधाराधेयरूपकम् ॥ १३ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਸ ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਬਾਹਰੀ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਧੇਯ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 14
परमानन्दचिन्मात्रं वासुदेवं नतोऽस्म्यहम् । हृद्गुहानिलयं देवं योगिभिः परिसेवितम् ॥ १४ ॥
ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਹਨ; ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਤ ਸੇਵਿਤ ਹਨ।
Verse 15
योगानामादिभूतं तं नमामि प्रणवस्थितम् । नादात्मकं नादबीजं प्रणवात्मकमव्ययम् ॥ १५ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਨਾਦ-ਸਰੂਪ, ਨਾਦ-ਬੀਜ, ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਣਵ-ਆਤਮਾ।
Verse 16
सद्भावं सच्चिदानन्दं तं वन्दे तिग्मचक्रिणम् । अजरं साक्षिणं त्वस्य ह्यवाङ्मनसगोचरम् ॥ १६ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਤਿੱਖੇ ਚੱਕਰ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਤ-ਚਿਤ-ਆਨੰਦ ਹੈ; ਜੋ ਅਜਨਮਾ, ਅਜਰ, ਸਭ ਦਾ ਸਾਖੀ, ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 17
निरञ्जनमनन्ताख्यं विष्णुरूपं नतोऽस्म्यहम् । इन्द्रि याणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ॥ १७ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਨਿਰੰਜਨ, ‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਸੱਤਵ, ਤੇਜ, ਬਲ ਅਤੇ ਧੀਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 18
वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च । विद्याविद्यात्मकं प्राहुः परात्परतरं तथा ॥ १८ ॥
ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਖੇਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਦੋਵੇਂ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਵੀ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪਤਾ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ ਪਰਮ ਹੈ।
Verse 19
अनादिनिधनं शान्तं सर्वधातारमच्युतम् । ये प्रपन्ना महात्मानस्तेषां मक्तिर्हि शाश्वती ॥ १९ ॥
ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ।
Verse 20
वरं वरेण्यं वरदं पुराणं । सनातनं सर्वगतं समस्तम् । नतोऽस्मि भूयोऽपि नतोऽस्मि भूयो । नतोऽस्मि भूयोऽपि नतोऽस्मि भूयः ॥ २० ॥
ਉਸ ਪਰਮ ਉੱਤਮ, ਵਰੇਣਯ, ਵਰਦਾਤਾ, ਪੁਰਾਣ, ਸਨਾਤਨ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਮਪੂਰਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ, ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ—ਬਾਰੰਬਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 21
यत्पादतोयं भवरोगवैद्यो । यत्पादपांसुर्विमलत्वसिद्ध्यै । यन्नाम दुष्कर्मनिवारणाय । तमप्रमेयं पुरुषं भजामि ॥ २१ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪੁਰਖੋਤਮ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦਾ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗ ਦਾ ਵੈਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਨ-ਧੂੜ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सद्रू पं तमसद्रू पं सदसद्रू पमव्ययम् । तत्तद्विलक्षणं श्रेष्ठं श्रेष्ठाच्छ्रेष्ठतरं भजे ॥ २२ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਅਵ੍ਯਯ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸਤ੍-ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ; ਸਤ੍-ਅਸਤ੍ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਵਰਣਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ; ਸਰਵੋਤਮ, ਅਤੇ ਉਤਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤਮਤਰ।
Verse 23
निरञ्जनं निराकारं पूर्णमाकाशमध्यगम् । परं च विद्याविद्याभ्यां हृदम्बुजनिवासिनम् ॥ २३ ॥
ਉਹ ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਪੂਰਨ ਹੈ—ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ; ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਪਰਮ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸੀ।
Verse 24
स्वप्रकाशमनिर्देश्यं महतां च महत्तरम् । अणोरणीयांसमजं सर्वोपाधिविवर्जितम् ॥ २४ ॥
ਉਹ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਨਿਰਦੇਸ਼੍ਯ ਹੈ; ਮਹਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਰ; ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣੀਯਾਨ, ਅਜ, ਅਤੇ ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 25
यन्नित्यं परमानन्दं परं ब्रह्म सनातनम् । विष्णुसंज्ञं जगद्धाम तमस्मि शरणं गतः ॥ २५ ॥
ਜੋ ਨਿੱਤ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—‘ਵਿਸ਼ਨੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਮ ਤੇ ਆਧਾਰ—ਉਸੇ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 26
यं भजन्ति क्रियानिष्ठा यं पश्यन्ति च योगिनः । पूज्यात्पूज्यतरं शान्तं गतोऽस्मि शरणं प्रभुम् ॥ २६ ॥
ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਕ੍ਰਿਆ-ਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪੂਜ੍ਯਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪੂਜ੍ਯ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।
Verse 27
यं न पश्यन्ति विद्वांसो य एतद्व्याप्य तिष्ठति । सर्वस्मादधिकं नित्यं नतोऽस्मि विभुमव्ययम् ॥ २७ ॥
ਜਿਸ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 28
अन्तःकरणसंयोगाज्जीव इत्युच्यते च यः । अविद्याकार्यरहितः परमात्मेति गीयते ॥ २८ ॥
ਅੰਤਹਕਰਨ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਪਰਮਾਤਮਾ’ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
सर्वात्मकं सर्वहेतुं सर्वकर्मफलप्रदम् । वरं वरेण्यमजनं प्रणतोऽस्मि परात्परम् ॥ २९ ॥
ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੰਦਨੀਯ ਅਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ—ਉਸ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 30
सर्वज्ञं सर्वगं शान्तं सर्वान्तर्यामिणं हरिम् । ज्ञानात्मकं ज्ञाननिधिं ज्ञानसंस्थं विभुं भजे ॥ ३० ॥
ਮੈਂ ਹਰਿ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਧਾਨ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਸਰਵਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਵਿਭੂ ਹੈ।
Verse 31
नमाम्यहं वेदनिधिं मुरारिं । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थम् । सूर्येन्दुवत् प्रोज्ज्वलनेत्रमिन्द्रं । खगस्वरूपं वपतिस्वरूपम् ॥ ३१ ॥
ਮੈਂ ਮੁਰਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵੇਦਾਂਤ-ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹਨ; ਜੋ ਖਗ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ।
Verse 32
सर्वेश्वरं सर्वगतं महान्तं वेदात्मकं । वेदविदां वरिष्ठम् । तं वाङ्मनोऽचिन्त्यमनन्तशक्तिं । ज्ञानैकवेद्यं पुरुषं भजामि ॥ ३२ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਜੋ ਬਾਣੀ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਅਚਿੰਤ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
इन्द्रा ग्निकालासुरपाशिवायुसोमेशमार्त्तण्डपुरन्दराद्यैः । यः पाति लोकान् परिपूर्णभावस्तमप्रमेयं शरणं प्रपद्ये ॥ ३३ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਹੈ—ਜੋ ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਕਾਲ, ਅਸੁਰ, ਪਾਸ਼ੀ (ਵਰੁਣ), ਵਾਯੂ, ਸੋਮ, ਈਸ਼, ਮਾਰਤੰਡ (ਸੂਰਜ), ਪੁਰੰਦਰ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
सहस्रशीर्षं च सहस्रपादं सहस्राबाहुं च सहस्रनेत्रम् । समस्तयज्ञैः परिजुष्टमाद्यं नतोस्मि तुष्टिप्रदमुग्रवीर्यम् ॥ ३४ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰ ਹਨ; ਜੋ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ।
Verse 35
कालात्मकं कालविभागहेतुं गुणत्रयातीतमहं गुणज्ञम् । गुणप्रियं कामदमस्तसङ्गमतीन्द्रि यं विश्वभुजं वितृष्णम् ॥ ३५ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਜੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਗੁਣ-ਪ੍ਰਿਯ, ਧਰਮਸੰਗਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਸਭ ਸੰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 36
निरीहमग्र्यं मनसाप्यगम्यं मनोमयं चान्नमयं निरूढम् । विज्ञानभेदप्रतिपन्नकल्पं न वाङ्मयं प्राणमयं भजामि ॥ ३६ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ, ਨਿਰਕ੍ਰਿਆ ਤੱਤ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਗਮ ਹੈ; ਜੋ ਮਨੋਮਯ ਅਤੇ ਅੰਨਮਯ (ਸਥੂਲ) ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਧਾਰਣਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਾ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੈ।
Verse 37
न यस्य रूपं न बलप्रभावे न यस्य कर्माणि न यत्प्रमाणम् । जानन्ति देवाः कमलोद्भवाद्याः स्तोष्याम्यहं तं कथमात्मरूपम् ॥ ३७ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਮਾਪੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਬਲ-ਪ੍ਰਭਾਵ; ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਗੋਚਰ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ। ਕਮਲਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਉਸ ਸ੍ਵਾਤਮ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਾਂ?
Verse 38
संसारसिन्धौ पतितं कदर्यं मोहाकुलं कामशतेन बद्धम् । अकीर्तिभाजं पिशुनं कृतघ्नं सदाशुचिं पापरतं प्रमन्युम् । दयाम्बुधे पाहि भयाकुलं मां पुनः पुनस्त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥
ਸੰਸਾਰ-ਸਿੰਧੂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਮੈਂ ਦीन, ਮੋਹ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ, ਸੌ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਅਪਕੀਰਤੀ ਦਾ ਭਾਗੀ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਸਦਾ ਅਸ਼ੁਚਿ, ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੂਲਿਆ—ਹੇ ਦਇਆ-ਸਮੁੰਦਰ! ਭੈ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ; ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 39
इति प्रसादितस्तेन दयालुः कमलापतिः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य भगवांस्तेजसां निधिः ॥ ३९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦਇਆਲੁ ਕਮਲਾਪਤੀ ਭਗਵਾਨ—ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦੇ ਨਿਧਾਨ—ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 40
अतसीपुष्पसङ्काशं फुल्लपङ्कजलोचनम् । किरीटिनं कुण्डलिनं हारकेयूरभूषितम् ॥ ४० ॥
ਉਹ ਅਤਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਨੀਲ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ; ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ, ਕੁੰਡਲਧਾਰੀ ਅਤੇ ਹਾਰ ਤੇ ਕੇਯੂਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।
Verse 41
श्रीवत्सकौस्तुभधरं हेमयज्ञोपवीतिनम् । नासाविन्यस्तमुक्ताभवर्धमानतनुच्छविम् ॥ ४१ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਮੋਤੀ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
Verse 42
पीताम्बरधरं देवं वनमालाविभूषितम् । तुलसीकोमलदलैरर्चिताङिघ्रं महाद्युतिम् ॥ ४२ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ ਕੋਮਲ ਤੁਲਸੀ-ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।
Verse 43
किङ्किणीनूपुराद्यैश्च शोभितं गरुडध्वजम् । दृष्ट्वा ननाम विप्रेन्द्रो दण्डवत्क्षितिमण्डले ॥ ४३ ॥
ਕਿੰਕਿਣੀ-ਨੂਪੁਰ ਆਦਿ ਝੰਕਾਰਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਗਰੁੜ-ਧ੍ਵਜਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 44
अभ्यषिञ्चद्धरेः पादावुत्तङ्को हर्षवारिभिः । मुरारे रक्ष रक्षेति व्याहरन्नान्यधीस्तदा ॥ ४४ ॥
ਤਦ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ “ਹੇ ਮੁਰਾਰੇ, ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਰੱਖਿਆ ਕਰ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚਿਆ।
Verse 45
तमुत्थाप्य महाविष्णुरालिलिङ्ग दयापरः । वरं वृणीष्व वत्सेति प्रोवाच मुनिपुङ्गवम् ॥ ४५ ॥
ਤਦ ਦਇਆ-ਪਰ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਵਤਸ, ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ।”
Verse 46
असाध्यं नास्ति किञ्चित्ते प्रसन्ने मयि सत्तम । इतीरितं समाकर्ण्य ह्युत्तङ्कश्चक्रपाणिना । पुनः प्रणम्य तं प्राह देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४६ ॥
“ਹੇ ਸੱਤਮ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਾਧ ਨਹੀਂ।” ਚਕ੍ਰਪਾਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਤੰਕ ਨੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 47
किं मां मोहयसीश त्वं किमन्यैर्देव मे वरैः । त्वयि भक्तिर्दृढा मेऽस्तु जन्मजन्मान्तरेष्वपि ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਦੇਵ! ਹੋਰ ਵਰਾਂ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੇ।
Verse 48
कीटेषु पक्षिषु मृगेषु सरीसृपेषु रक्षःपिशाचमनुजेष्वपि यत्र तत्र । जातस्य मे भवतु केशव ते प्रसादात्त्वय्येव भक्तिरचलाव्यभिचारिणी च ॥ ४८ ॥
ਕੀੜਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਮ੍ਰਿਗਾਂ, ਸਰਿਸ੍ਰਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਹੋਵੇ—ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਵਿਚਲ ਰਹੇ।
Verse 49
एवमस्त्विति लोकेशः शङ्खप्रान्तेन संस्पृशन् । दिव्यज्ञानं ददौ तस्मै योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४९ ॥
“ਐਵਮਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਲੋਕਨਾਥ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 50
पुनः स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं देवदेवो जनार्दनः । इदमाह स्मितमुखो हस्तं तच्छिरसि न्यसन् ॥ ५० ॥
ਜਦੋਂ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਿਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 51
श्री भगवानुवाच । आराधय क्रियायोगैर्मां सदा द्विजसत्तम । नरनारायणस्थानं व्रज मोक्षं गमिष्यसि ॥ ५१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا—ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸੱਤਮ! ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ। ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾ; ਤੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 52
त्वया कृतमिदं स्तोत्रं यः पठेत्सततं नरः । सर्वान्कामानवाप्यान्ते मोक्षभागी भवेत्ततः ॥ ५२ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਰਚੇ ਇਸ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦਾ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 53
इत्युक्त्वा माधवो विप्रं तत्रैवान्तर्दधे मुने । नरनारायणस्थानमुत्तङ्कोऽपि ततो ययौ ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਧਵ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉੱਤੰਕ ਵੀ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 54
तस्माद्भक्तिः सदा कार्या देवदेवस्य चक्रिणः । हरिभक्तिः परा प्रोक्ता सर्वकामफलप्रदा ॥ ५४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 55
उत्तङ्को भक्तिभावेन क्रियायोगपरो मुने । पूजयन्माधवं नित्यं नरनारायणाश्रमे ॥ ५५ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉੱਤੰਕ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਮਾਧਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 56
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः सञ्च्छिन्नद्वैतसंशयः । अवाप दुरवापं वै तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ५६ ॥
ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦੁਲਭ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 57
पूजितो नमितो वापि संस्मृतो वापि मोक्षदः । नारायणो जगन्नाथो भक्तानां मानवर्द्धनः ॥ ५७ ॥
ਪੂਜਿਆ, ਨਮਸਕਾਰਿਆ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ—ਜਗੰਨਾਥ—ਮੋਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
तस्मान्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । इहामुत्र सुखप्रेप्सुः पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ५८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਨੰਤ, ਅਪਰਾਜਿਤ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 59
यः पठेदिदमाख्यानं शृणुयाद्वा समाहितः । सोऽपि सर्वाघनिर्मुक्तः प्रयाति भवनं हरेः ॥ ५९ ॥
ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਆਖਿਆਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे विष्णुमाहात्म्यंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Instead of worldly siddhis, Uttaṅka asks for unwavering bhakti in every birth and in any yoni. The chapter presents this as the highest boon because it naturally leads to jñāna and mokṣa; Viṣṇu then confirms this hierarchy by granting divine knowledge and directing him to kriyā-yoga and the Nara-Nārāyaṇa abode.
The stotra identifies Viṣṇu as the sole cause and substratum of the universe, beyond guṇas and sensory reach, yet immanent as the All-Self. It uses Vedāntic markers (māyā, non-duality, kṣetra–kṣetrajña, witness-consciousness) to show that devotion culminates in realization of the Supreme Reality.
Viṣṇu instructs Uttaṅka to worship Him always through kriyā-yoga and to go to the sacred abode of Nara-Nārāyaṇa, where liberation is attained—linking disciplined practice, sacred geography, and mokṣa-dharma.