The Exposition of Spiritual Knowledge (Jñāna-pradarśanam)

Verse 1

सनक उवाच । पुनर्वक्ष्यामि माहात्म्यं देवदेवस्य चक्रिणः । पठतां शृण्वतां सद्यः पापराशिः प्रणश्यति 1. ॥ १ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਦੇਵਦੇਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਫਿਰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੋ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

शान्ता जितारिषड्वर्गा योगेनाप्यनहङ्कृताः । यजन्ति ज्ञानयोगेन ज्ञानरूपिणमव्ययम् ॥ २ ॥

ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਛੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰੀਆਂ (ਸ਼ਡਵਰਗ) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਉਹ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 3

तीर्थस्नानैर्विशुद्धा ये व्रतदानतपोमखैः । यजन्ति कर्मयोगेन सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३ ॥

ਜੋ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਤਪ ਤੇ ਯੱਗ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਬਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਮਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਰਬਧਾਰਕ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

लुब्धा व्यसनिनोऽज्ञाश्च न यजन्ति जगत्पतिम् । अजरामरवन्मूढास्तिष्ठन्ति नरकीटकाः ॥ ४ ॥

ਲੋਭੀ, ਵਿਅਸਨੀਆਂ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਜਗਤਪਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਸਮਝ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਉਹ ਨਰਕ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

तडिल्लेखाश्रिया मत्ता वृथाहङ्कारदूषिताः । न यजन्ति जगन्नाथं सर्वश्रेयोविधायकम् ॥ ५ ॥

ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਰਗੀ ਛਣਭੰਗੁਰ ਸ਼ੋਭਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਲੋਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਗੰਨਾਥ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 6

हरिधर्मरताः शान्ता हरिपादाब्जसेवकाः । दैवात्केऽपीह जायन्ते लोकानुग्रहतत्पराः ॥ ६ ॥

ਹਰੀ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕ—ਅਜੇਹੇ ਕੁਝ ਜਨ ਦੈਵੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

कर्मणा मनसा वाचा यो यजेद्भक्तितो हरिम् । स याति परमं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ ७ ॥

ਜੋ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮੋੱਤਮ ਹੈ।

Verse 8

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ८ ॥

ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

तत्प्रवक्ष्यामि चरितं यज्ञमालिसुमालिनोः । यस्य श्रवणमात्रेण वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ९ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਜ੍ਞਮਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਮਾਲੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 10

कश्चिदासीत्पुरा विप्र ब्राह्मणो रैवतेऽन्तरे । वेदमालिरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १० ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰੈਵਤ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜੋ ‘ਵੇਦਮਾਲੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਸੀ।

Verse 11

सर्वभूतदयायुक्तो हरिपूजापरायणः । पुत्रमित्रकलत्रार्थं धनार्जनपरोऽभवत् ॥ ११ ॥

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਪੁੱਤਰ-ਮਿੱਤਰ-ਪਤਨੀ ਲਈ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 12

अपण्यविक्रयं चक्रे तथा च रसविक्रयम् । चण्डालाद्यैरपि तथा सम्भाषी तत्प्रतिग्रही ॥ १२ ॥

ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਵੇਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਵੇਚਿਆ, ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪੇਯਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ; ਚੰਡਾਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦਾਨ ਵੀ ਲਿਆ।

Verse 13

तपसां विक्रयं चक्रे व्रतानां विक्रयं तथा । परार्थं तीर्थगमनं कलत्रार्थमकारयत् ॥ १३ ॥

ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸੌਦਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਪਰਮਾਰਥ ਲਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਾਰੀ ਮਕਸਦ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਪਤਨੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 14

कालेन गच्छता विप्र जातौ तस्य सुतावुभौ । यज्ञमाली सुमाली च यमलावतिशोभनौ ॥ १४ ॥

ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ—ਯਜ੍ਞਮਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਮਾਲੀ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ।

Verse 15

ततः पिता कुमारौ तावतिस्नेहसमन्वितः । पोषयामास वात्सल्याद्बहुभिः साधनैस्तदा ॥ १५ ॥

ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਈ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।

Verse 16

वेदमालिर्बहूपायैर्धनं सम्पाद्य यत्नतः । स्वधनं गणयामास कियत्स्यादिति वेदितुम् ॥ १६ ॥

ਵੇਦਮਾਲੀ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਹੈ ਜਾਣਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਧਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 17

निधिकोटिसहस्राणां कोटिकोटिगुणान्वितम् । विगणय्य स्वयं हृष्टो विस्मितश्चार्थचिन्तया ॥ १७ ॥

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਧਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਤਲਬ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 18

असत्प्रतिग्रहैश्चैव अपण्यानां च विक्रयैः । मया तपोविक्रयाद्यैरेतद्धनमुपार्जितम् ॥ १८ ॥

ਇਹ ਧਨ ਮੈਂ ਅਨੁਚਿਤ ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਵੇਚਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਵਪਾਰ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 19

नाद्यापि शान्तिमापन्ना मम तृष्णातिदुःसहा । मेरुतुल्यसुवर्णानि ह्यसङ्ख्यातानि वाञ्छति ॥ १९ ॥

ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੀ ਅਸਹਿਣਯ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਉਹ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਣਗਿਣਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 20

अहो मन्ये महाकष्टं समस्तक्लेशसाधनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति पुनरन्यच्च कांक्षति ॥ २० ॥

ਹਾਏ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਸਾਰੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ—ਕਿ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

जीर्यन्ति जीर्यतः केशाः दन्ताः जीर्यन्ति जीर्यतः । चक्षुःश्रोत्रे च जोर्येते तृष्णैका तरुणायते ॥ २१ ॥

ਉਮਰ ਨਾਲ ਕੇਸ ਜਰਜਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਮਰ ਨਾਲ ਦੰਦ ਘਿਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਪਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਸਦਾ ਜਵਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 22

ममेन्द्रि याणि सर्वाणि मन्दभावं व्रजन्ति च । बलं हृतं च जरसा तृष्णा तरुणतां गता ॥ २२ ॥

ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੰਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਨੇ ਮੇਰਾ ਬਲ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ—ਪਰ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਫਿਰ ਵੀ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

Verse 23

कष्टाशा वर्त्तते यस्य स विद्वानथ पण्डितः । सुशान्तोऽपि प्रमन्युः स्याद्धीमानप्यतिमूढधीः ॥ २३ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਆਸ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿੱਸੇ, ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵੀ ਅਤਿ ਮੋਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।

Verse 24

आशा भङ्गकरी पुंसामजेयारातिसन्निभा । तस्मादाशां त्यजेत्प्राज्ञो यदीच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ २४ ॥

ਆਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੇਯ ਵੈਰੀ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਮਨੁੱਖ ਆਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ।

Verse 25

बलं तेजो यशश्चैव विद्यां मानं च वृद्धताम् । तथैव सत्कुले जन्म आशा हन्त्यतिवेगतः ॥ २५ ॥

ਆਸ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬਲ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਦਿਆ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਪਕਵਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਾ ਲਾਭ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 26

नृणामाशाभिभूतानामाश्चर्यमिदमुच्यते । किञ्चिद्दातापि चाण्डालस्तस्मादधिकतां गतः ॥ २६ ॥

ਆਸ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਂਡਾਲ ਵੀ ਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

आशाभिभूताः ये मर्त्या महामोहा महोद्धताः । अवमानादिकं दुःखं न जानन्ति कदाप्यहो ॥ २७ ॥

ਆਸ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਮਰਤ੍ਯ ਮਹਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਉੱਧਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬੇਇੱਜਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ—ਹਾਏ!

Verse 28

मयाप्येवं बहुक्लेशैरेतद्धनमुपार्जितम् । शरीरमपि जीर्णं च जरसापहृतं बलम् ॥ २८ ॥

ਮੈਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ ਇਹ ਧਨ ਕਮਾਇਆ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਜਰਜਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨੇ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਖੋਹ ਲਈ ਹੈ।

Verse 29

इतः परं यतिष्यामि परलोकार्थमादरात् । एवं निश्चित्य विप्रेन्द्र धर्ममार्गरतोऽभवत् ॥ २९ ॥

ਹੁਣ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 30

तदैव तद्धनं सर्वं चतुर्द्धा व्यभजत्तथा । स्वयं तु भागद्वितयं स्वार्जितार्थादपाहरत् ॥ ३० ॥

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਰੱਖ ਲਏ।

Verse 31

शेषं च भागद्वितयं पुत्रयोरुभयोर्ददौ । स्वेनार्जितानां पापानां नाशं कर्तुमनास्तदा ॥ ३१ ॥

ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੀ।

Verse 32

प्रपातडागारामांश्च तथा देवगृहान्बहून् । अन्नादीनां च दानानि गङ्गातीरे चकार सः ॥ ३२ ॥

ਉਸ ਨੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਬਾਗ ਬਣਵਾਏ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਵੀ ਬਣਾਏ; ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 33

एवं धनमशेषं च विश्राण्य हरिभक्तिमान् । नरनारायणस्थानं जगाम तपसे वनम् ॥ ३३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਿ-ਭਗਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਬਿਨਾ ਬਚਤ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਾਵਨ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆ।

Verse 34

तत्रापश्यन्महारम्यमाश्रमं मुनिसेवितम् । फलितैः पुष्पितैश्चैव शोभितं वृक्षसञ्चयैः ॥ ३४ ॥

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 35

गृणद्भिः परमं ब्रह्म शास्त्रचिन्तापरैस्तथा । परिचर्यापरैर्वृद्धैर्मुनिभिः परिशोभितम् ॥ ३५ ॥

ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ—ਕੁਝ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜਪ-ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ, ਕੁਝ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਸਨ।

Verse 36

शिष्यैः परिवृतं तत्र मुनिं जानन्तिसंज्ञकम् । गृणन्तं परमं ब्रह्म तेजोराशिं ददर्श ह ॥ ३६ ॥

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ‘ਜਾਨੰਤੀ’ ਨਾਮਕ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜਪ-ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 37

शमादिगुणसंयुक्तं रागादिरहितं मुनिम् । शीर्णपर्णाशनं दृष्ट्वा वेदमालिर्ननाम तम् ॥ ३७ ॥

ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਰਾਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੇਦਮਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 38

तस्य जानन्तिरागन्तोः कल्पयामास चार्हणम् । कन्दमूलफलाद्यैस्तु नारायणधिया मुने ॥ ३८ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਨੰਤੀ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ‑ਸਤਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਕੰਦ‑ਮੂਲ, ਫਲ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਨਾਰਾਇਣ‑ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ॥

Verse 39

कृतातिथ्यक्रियस्तेन वेदमाली कृताञ्जलि । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाच वदतां वरम् ॥ ३९ ॥

ਉਸ ਲਈ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਵੇਦਮਾਲੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਉਹ ਵਕਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ॥

Verse 40

भगवन्कृतकृत्योऽस्मि विगतं कल्मषं मम । मामुद्धर महाभाग ज्ञानदानेन पण्डित ॥ ४० ॥

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਕਲਮਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਪੰਡਿਤ, ਗਿਆਨ‑ਦਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੋ॥

Verse 41

एवमुक्तस्ततस्तेन जानन्तिर्मुनिसत्तमः । प्रोवाच प्रहसन्वाग्मी वेदमालि गुणान्वितम् ॥ ४१ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਨੰਤੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ। ਵਾਕਚਾਤੁਰ, ਵੇਦ‑ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੇਦਮਾਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ॥

Verse 42

जानन्तिरुवाच । शृणुष्व विप्रशार्दूल संसारोच्छेदकारणम् । प्रवक्ष्यामि समासेन दुर्लभं त्वकृतात्मनाम् ॥ ४२ ॥

ਜਾਨੰਤੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਸੰਯਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ॥

Verse 43

भज विष्णुं परं नित्यं स्मर नारायणं प्रभुम् । परापवादं पैशुन्यं कदाचिदपि मा कृथाः ॥ ४३ ॥

ਸਦਾ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਕਦੇ ਵੀ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਜਾਂ ਚੁਗਲੀ ਨਾ ਕਰ॥

Verse 44

परोपकारनिरतः सदा भव महामते । हरिपूजापरश्चैव त्यज मूर्खसमागमम् ॥ ४४ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਸਦਾ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੋ। ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੋ ਅਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਦਿਓ॥

Verse 45

कामं क्रोधं च लोभं च मोहं च मदमत्सरौ । परित्यज्यात्मवल्लोकं दृष्ट्वा शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥

ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਈਰਖਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਆਤਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਵੇਂਗਾ॥

Verse 46

असूयां परनिन्दा च कदाचिदपि मा कुरु । दम्भाचारमहङ्कारं नैष्ठुर्यं च परित्यज ॥ ४६ ॥

ਕਦੇ ਵੀ ਈਰਖਾ ਜਾਂ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰ। ਦੰਭ ਵਾਲਾ ਆਚਰਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਤਿਆਗ ਦੇ॥

Verse 47

दयां कुरुष्व भूतेषु शुश्रूषां च तथा सताम् । त्वया कृतांश्च धर्मान्वै मा प्रकाशय पृच्छताम् ॥ ४७ ॥

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ। ਲੋਕ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਢਿੰਢੋਰਾ ਨਾ ਪੀਟ॥

Verse 48

अनाचारपरान्दृष्ट्वा नोपेक्षां कुरु शक्तितः । पूजयस्वातिथिं नित्यं स्वकुटुम्बाविरोधतः ॥ ४८ ॥

ਅਨਾਚਾਰ ਵੱਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨਾ ਕਰ; ਯਥਾਸਮਰੱਥਾ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ।

Verse 49

पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि दूर्वाभिः पल्लवैरथ । पूजयस्व जगन्नाथं नारायणमकामतः ॥ ४९ ॥

ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ ਤੇ ਕੋਮਲ ਪੱਲਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਜਗੰਨਾਥ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਿਨਾ, ਪੂਜਾ ਕਰ।

Verse 50

देवानृषीन्पितॄंश्चापि तर्पयस्व यथाविधि । अग्नेश्च विधिवद्विप्र परिचर्यापरो भव ॥ ५० ॥

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰ; ਅਤੇ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਵੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੁ।

Verse 51

देवतायतने नित्यं सम्मार्जनपरो भव । तथोपलेपनं चैव कुरुष्व सुसमाहितः ॥ ५१ ॥

ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਝਾੜੂ-ਸਫ਼ਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੋ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਲੇਪਨ-ਲਿਪਾਈ ਵੀ ਕਰੋ।

Verse 52

शीर्णस्फुटितसम्धानं कुरु देवगृहे सदा । मार्गशोभां च दीपं च विष्णोरायतने कुरु ॥ ५२ ॥

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਰਣ ਜਾਂ ਚਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਜੋੜ-ਮਰੰਮਤ ਕਰ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਆਲਯ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ।

Verse 53

कन्दमूलफलैर्वापि सदा पूजय माधवम् । प्रदक्षिणनमस्कारैः स्तोत्राणां पठनैस्तथा ॥ ५३ ॥

ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਦਾ ਮਾਧਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਸਤੋਤਰ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਭੀ ਭਗਤੀ ਕਰ।

Verse 54

पुराणश्रवणं चैव पुराणपठनं तथा । वेदान्तपठनं चैव प्रत्यहं कुरु शक्तितः ॥ ५४ ॥

ਪੁਰਾਣ ਸੁਣਨਾ, ਪੁਰਾਣ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਪਾਠ ਵੀ—ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ।

Verse 55

एवंस्थिते तव ज्ञानं भविष्यत्युत्तमोत्तमम् । ज्ञानात्समस्तपापानां मोक्षो भवति निश्चितम् ॥ ५५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਤੇ ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 56

एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्महामतिः । तथा ज्ञानरतो नित्यं ज्ञानलेशमवाप्तवान् ॥ ५६ ॥

ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਧ ਪਾ ਕੇ ਮਹਾਮਤੀ ਵੇਦਮਾਲੀ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਲੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 57

वेदमालि कदाचित्तु ज्ञानलेशप्रचोदितः । कोऽहं मम क्रिया केति स्वयमेव व्यचिन्तयत् ॥ ५७ ॥

ਵੇਦਮਾਲੀ ਕਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਰਿਆ (ਕਰਤੱਬ) ਕੀ ਹੈ?”

Verse 58

मम जन्म कथं जातं रूपं कीदृग्विधं मम । एवं विचारणपरो दिवानिशमतन्द्रि तः ॥ ५८ ॥

“ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ?”—ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 59

अनिश्चितमतिर्भूत्वा वेदमालिर्द्विजोत्तमः । पुनर्जानन्तिमागम्य प्रणम्येदमुवाच ह ॥ ५९ ॥

ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਆਉਣ ਤੇ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਮਾਲੀ ਫਿਰ ਜਾਨੰਤੀ ਕੋਲ ਆਇਆ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 60

वेदमालिरुवाच । ममचित्तमतिभ्रान्तं गुरो ब्रह्मविदां वर । कोऽहं मम क्रिया का च मम जन्म कथं वद ॥ ६० ॥

ਵੇਦਮਾਲੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਗੁਰੂਦੇਵ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 61

जानन्तिरुवाच । सत्यं सत्यं महाभाग चित्तं भ्रान्तं सुनिश्चितम् । अविद्यानिलयं चित्तं कथं सद्भावमेष्यति ॥ ६१ ॥

ਜਾਨੰਤੀ ਬੋਲੇ—ਸੱਚ, ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਚਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਚਿੱਤ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਭਾਵ (ਯਥਾਰਥਤਾ) ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ?

Verse 62

ममेति गदितं यत्तु तदपि भ्रान्तिरिष्यते । अहङ्कारो मनोधर्म आत्मनो न हि पण्डित ॥ ६२ ॥

“ਮੇਰਾ” ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭ੍ਰਮ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਅਹੰਕਾਰ ਮਨ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 63

पुनश्च कोऽहंमित्युक्तं वेदमाले त्वया तु यत् । मम जात्यादिशून्यस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६३ ॥

ਹੇ ਵੇਦਮਾਲਾ! ਤੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?” ਪਰ ਮੈਂ ਜਾਤਿ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਾਂ?

Verse 64

अनौपम्यस्वभावस्य निर्गुणस्य परात्मनः । निरूपस्याप्रमेस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६४ ॥

ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਅਤੁਲ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਵਰਨਣਯ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

Verse 65

परं ज्योतिस्स्वरूपस्य परिपूर्णाव्ययात्मनः । अविच्छिन्नस्वभावस्य कथ्यते च कथं क्रिया ॥ ६५ ॥

ਜਿਸ ਪਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਪਰਮ ਜੋਤ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਅਟੁੱਟ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ‘ਕ੍ਰਿਆ’ ਕਿਵੇਂ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ?

Verse 66

स्वप्रकाशात्मनो विप्र नित्यस्य परमात्मनः । अनन्तस्य क्रिया चैव कथं जन्म च कथ्यते ॥ ६६ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 67

ज्ञानैकवेद्यमजरं परं ब्रह्म सनातनम् । परिपूर्णं परानन्दं तस्मान्नान्यदिह द्विज ॥ ६७ ॥

ਜੋ ਪਰਮ, ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਅਜਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਇੱਥੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 68

तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यो ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् । ज्ञाने त्वनाहते सिद्धे सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् ॥ ६८ ॥

“ਤੱਤ੍ਵਮਸਿ” ਆਦਿ ਮਹਾਵਾਕਾਂ ਤੋਂ ਮੋਖ ਦਾ ਸਾਧਨ—ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਨਾਹਤ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਯ ਦਿਸਦਾ ਹੈ॥

Verse 69

एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्मुनीश्वर । मुमोद पश्यन्नात्मानमात्मन्येवाच्युतं प्रभुम् ॥ ६९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਵੇਦਮਾਲੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ॥

Verse 70

उपाधिरहितं ब्रह्म स्वप्रकाशं निरञ्जनम् । अहमेवेति निश्चित्य परां शान्तिमवाप्तवान् ॥ ७० ॥

ਉਪਾਧੀ-ਰਹਿਤ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮ—“ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ” ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 71

ततश्च व्यवहारार्थं वेदमालिर्मुनीश्वरम् । गुरुं प्रणम्य जानन्तिं सदा ध्यानपरोऽभवत् ॥ ७१ ॥

ਫਿਰ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਲਈ ਵੇਦਮਾਲੀ ਨੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਗੁਰੂ—ਸਰਬਜ੍ਞ ਗਿਆਨੀ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 72

गते बहुतिथे काले वेदमालिर्मुनीश्वर । वाराणसीपुरं प्राप्य परं मोक्षमवाप्तवान् ॥ ७२ ॥

ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਵੇਦਮਾਲੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਮੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 73

य इमं पठतेऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स कर्मपाशविच्छेदं प्राप्य सौख्यमवाप्नुयात् ॥ ७३ ॥

ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ-ਪਾਸ ਦਾ ਛੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕਲਿਆਣਮਈ ਸੁਖ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ज्ञाननिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਗਿਆਨ-ਨਿਰੂਪਣ’ ਨਾਮਕ ਪੈਂਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।