Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਪਾਸ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਵੀ ਦੱਸੇ।

Verse 2

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥

ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਪਾਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਤਪੋਧਨ।

Verse 3

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥

ਜੀਵ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਣਾ ਕਰਮ-ਜਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਰਮ-ਸੰਚੈ ਕਿਵੇਂ ਕਦੇ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 4

कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥

ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਲੋਭ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥

ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ-ਨਾਸ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥

ਇਸ ਲਈ ਦੱਸੋ: ਪਾਪ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ’ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਭਰਮ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਜਾਵੇ?

Verse 7

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਧੁ ਸਾਧੁ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਤੇਰੀ ਮਤਿ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੰਸਾਰ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ।

Verse 8

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਜਿਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮੋਖ ਦਾਤਾ ਹੈ।

Verse 9

अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ’ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਭੇਦਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੋਖ ਦਾਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਿਰੋਗ ਨਾਰਾਇਣ ਜਾਣੋ।

Verse 10

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥

ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਭਿੰਨ ਹੈ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਤੇ ਅਚਲ ਵੀ—ਉਸ ਉਗ੍ਰ, ਅਜਰ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 11

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥

ਅਵਿਕਾਰ, ਅਜ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨਿਰੰਜਨ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ—ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਮੋਖ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਗਣ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਧਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ।

Verse 13

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਜਿੱਤ ਲਏ, ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ।

Verse 14

निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥

ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਉਤੇ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼-ਮੱਧ ਵਿਚ ਸਥਿਤ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਤੇ ਪੂਰਨ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੋਖਦਾਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 15

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥

ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਕਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 16

सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥

ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਜਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੋਖਦਾਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 17

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਨਿਪੁਣ ਲੋਕ ਅਨੇਕ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਉਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥

ਹਵ੍ਯ‑ਕਵ੍ਯ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਅਰਪਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਸਵਾਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥

ਚਾਹੇ ਕੇਵਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ—ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਧਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਇਆਲੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 20

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥

ਹਰੀ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ—ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ—ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾਤਾ।

Verse 21

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵੀ ਛੇਤੀ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

ਜੋ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਅਜ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਾਤਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ, ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।

Verse 23

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥

ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ, ਗੁਣਾਤੀਤ, ਨਿੱਤ, ਦੂਜਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਚੇਤਨ੍ਯਮਯ ਅਤੇ ਮੋਖ਼-ਦਾਤਾ ਹੈ।

Verse 24

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥

ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਯੋਗੀ ਐਸੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸਦਾ ਉਪਾਸਨਾ/ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥

ਜੋ ਯੋਗੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਦਾ ਉਪਾਯ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 27

सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੱਤਵਾਰਥ ਦੇ ਚਿੰਤਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਮੋਖ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਮੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਭਕਤੀ ਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 28

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਅਨੇਕ ਯੱਗ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਆਦਿ ਸਭ ਕਰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।

Verse 29

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥

ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਤਿ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਅਖੰਡ ਪਰਮ ਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਪਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬੁੱਧੀ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਰਮ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ।

Verse 32

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 33

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥

ਕੇਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ‘ਦ੍ਵਿਜ, ਭੂਮੀ, ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ, ਅੰਬੁ, ਧਾਤੁ, ਹ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 34

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥

ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪਰ-ਪੀੜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 35

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥

ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਅਕ੍ਰੋਧ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਅਤੇ ਦਇਆ—ਇਹ ਗੁਣ ਯੋਗ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।

Verse 36

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥

ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਕਿ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਹੈ, ਤਦ ਯੋਗ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 37

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥

ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਰਗਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਚੱਕਰਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਪਰਮ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 38

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥

ਜੇ ਕਾਮ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੰਭੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਸਭ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 40

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥

ਜੋ ਤਪ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸੂਯਾ—ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼—ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਤਪ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥

ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਰਵਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 42

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥

ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ ਕੇ ਜੋ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆ-ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 43

नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥

ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ—ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹਰੀ—ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਤੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਯੋਗੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥

ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਵਰਤ, ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ—ਇਹੀ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 45

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ, ਪੂਰਬ ਜਨਮ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥

ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਉਪਾਯ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 47

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥

ਚਰ-ਅਚਰ ਰੂਪ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਨਿੱਤ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਅਨਿੱਤ—ਇਸ ਦਾ ਠੀਕ ਵਿਚਾਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 48

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥

ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਅਨਿੱਤ ਹਨ; ਨਿੱਤ ਵਜੋਂ ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਹੀ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਾਸਵੰਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 49

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥

ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਰਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਨਿੱਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 51

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥

ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੁਮੁਖਸ਼ੂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਮਾਦਿ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 52

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥

ਜੋ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹਰਿ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਮੁਮੁਖਸ਼ੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਭਾਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥ ੫੩ ॥

Verse 54

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਸਵੰਤ (ਖ਼ਸ਼ਰ) ਅਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ (ਅਖ਼ਸ਼ਰ) ਰੂਪ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਬੋਧ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਯੋਗਜ ਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ॥ ੫੪ ॥

Verse 55

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਯੋਗ-ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ॥ ੫੫ ॥

Verse 56

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥

ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਥਰਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ॥ ੫੬ ॥

Verse 57

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥

ਪਰ (ਆਤਮਾ) ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਰ (ਆਤਮਾ) ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਭੇਦ-ਸਮਝ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਯੋਗ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥ ੫੭ ॥

Verse 58

पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥

ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਜੋ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜਣ ‘ਅਪਰ’ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ‘ਪਰ’ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥

ਸਰੀਰ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਪਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 60

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥

ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਭੇਦਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਦੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 61

एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ, ਅਖੰਡ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਵਿਆਪਕ; ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 62

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥

ਜੋ ਪਰਮ, ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਹੀ—ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਹੈ; ਵੇਦਾਂਤ ਉਸੀ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 63

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥

ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਨਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਜ-ਉਤਪੱਤੀ; ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਵਰਣ; ਉਸ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਰਤਾਪਣ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਤਾਪਣ।

Verse 64

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥

ਜੋ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਦਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਜੋਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਹੇਤੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 65

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ ਆਦਿ ਵੇਦ-ਵਚਨ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 66

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਤ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਇਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 67

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥

ਪਰਮਾਨੰਦ ਇਕ ਹੀ ਹੈ—ਨਿਰਗੁਣ, ਪਰਾਤਪਰ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਅਵ੍ਯਯ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 68

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥

ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੁਕਤੀ-ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮਾਇਆ ਤਿਆਗੇ।

Verse 69

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥

ਮਾਇਆ ਨਾ ਅਸਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨਾ ਸਤ-ਸਰੂਪ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ ਹੈ; ਉਹੀ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਵੰਡ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 70

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ‘ਗਿਆਨ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵੀ ਮਾਇਆ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਮਿਟ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਛੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥

ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਅਸ਼ਟਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੈਂ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 73

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥

ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਆਸਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਇਹ ਵੀ (ਯੋਗ ਵਿੱਚ) ਕਰਨਯੋਗ ਹਨ।

Verse 74

समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਮਾਧੀ ਵੀ—ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 75

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥

ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਅਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ—ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯਮ (ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 76

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥

ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਜਣ ਇਸ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 77

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਤ੍ਯ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ‘ਅਸਤੇਯ’ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣੋ।

Verse 78

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥

ਚੋਰੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ, ਪਰਾਏ ਧਨ ਦਾ ਹਰਨ ਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਸਤੇਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ‘ਅਸਤੇਯ’ ਹੈ।

Verse 79

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥

ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਥੁਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ‘ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵੀ ਪਾਪੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 80

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਸਭ ਸੰਗ-ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਵੀ ਦੇਵੇ ਪਰ ਮੈਥੁਨੇਯ (ਕਾਮਭੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ) ਬਣ ਕੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਬਹਿਸਕ੍ਰਿਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 81

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 82

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥

ਜੇ ਸਭ ਸੰਗ-ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਆਸਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਸਕਤ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹਾਪਾਤਕ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 83

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਆਪੱਤੀ ਵੇਲੇ ਵੀ ਧਨ-ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਲੈਣਾ ‘ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 84

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸਮਝ ਕੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਉਸਨੂੰ ‘ਕ੍ਰੋਧ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸਦਾ ਉਲਟ ‘ਅਕ੍ਰੋਧ’ ਹੈ।

Verse 85

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥

ਧਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੀਖੀ ਸੜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੱਜਣ ਉਸਨੂੰ ‘ਅਸੂਯਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦਾ ਤਿਆਗ ਹੀ ‘ਅਨਸੂਯਤਾ’ ਹੈ।

Verse 86

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥

ਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯਮ ਕਹੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ।

Verse 87

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥

ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ੌਚ, ਹਰਿ-ਪੂਜਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 88

चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥

ਜਿੱਥੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸਤਪੁਰਖ ‘ਤਪ’ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 89

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ, ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੇ ਮਹਾਵਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।

Verse 90

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥

ਜਪ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਸਵਾਧਿਆਇ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 91

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥

ਰਸਮੀ ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸਵਾਧਿਆਇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਭੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 92

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥

ਜਪ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਾਚਿਕ, ਉਪਾਂਸ਼ੁ ਅਤੇ ਮਾਨਸ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਗਲਾ ਰੂਪ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 93

मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥

ਮੰਤਰ ਦਾ ਠੀਕ ਉਚਾਰਣ—ਸਪਸ਼ਟ ਅੱਖਰ ਤੇ ਪਦਾਂ ਸਮੇਤ—ਵਾਚਿਕ ਜਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 94

मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥

ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ (ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ) ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਪਾਂਸ਼ੁ ਜਪ ਹੈ; ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦੋਗੁਣੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 95

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥

ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ‘ਮਾਨਸ ਜਪ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 96

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥

ਜਪ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਧਿਆਇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਾਧਕ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥

ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿਣਾ ‘ਸੰਤੋਖ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ-ਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 98

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥

ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ‘ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਦੋਂ ਮਿਲੇਗਾ?’ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।

Verse 99

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥

ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਾਮਨਾ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ ਕੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 100

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥

ਸ਼ੌਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਬਾਹਰਲਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ। ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 101

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੱਗ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਆਹੁਤੀ।

Verse 102

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਗ ਆਦਿ ਸਭ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 103

मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਰ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੌਚ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੁਰਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਚੰਡਾਲ ਵਰਗਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 104

अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥

ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਪਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥

ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 106

मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਵੀ ਤੀਰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 107

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥

ਜੋ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਤਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ ਜਾਣੋ।

Verse 108

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਅਖੰਡ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣੋ।

Verse 109

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥

ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣਨ ਤੇ ਪੂਜਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸ ਦੀ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਹਰਿ-ਪੂਜਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 110

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 111

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥

ਯਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਕ ਆਸਨ ਦਾ ਠੀਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 112

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥

ਪਦਮਕ, ਸਵਸਤਿਕ, ਪੀਠ, ਸਿੰਹ, ਕੌੱਕੁਟ ਅਤੇ ਔੰਜਰ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੌਰਮ, ਵਜ੍ਰਾਸਨ, ਵਾਰਾਹ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚੈਲਿਕ—ਇਹ ਆਸਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 113

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥

(ਇਹ ਹਨ) ਕ੍ਰੌਂਚ, ਨਾਲਿਕ ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ; ਅਤੇ ਵਾਰ੍ਸ਼ਭ, ਨਾਗ ਤੇ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯ; ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਯਾਂਘ ਅਤੇ ਅਰਧਚੰਦਰਕ—ਇਹ ਵੀ (ਆਸਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ) ਹਨ।

Verse 114

दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥

(ਹੋਰ ਨਾਮ:) ਦੰਡਵਾਤ ਆਸਨ, ਸ਼ੈਲ, ਸ੍ਵਭ੍ਰ, ਮੌਦ੍ਗਰ; ਅਤੇ ਮਾਕਰ, ਤ੍ਰੈਪਥ, ਕਾਸ਼ਠ, ਸਥਾਣੂ ਅਤੇ ਵੈਕਰਣਿਕ ਵੀ।

Verse 115

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥

ਭੌਮ ਆਸਨ ਅਤੇ ਵੀਰਾਸਨ ਵੀ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੀਹ ਆਸਨਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 116

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਉਪਾਸਕ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ; ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਮਤਸਰ-ਰਹਿਤ ਰਹੇ।

Verse 117

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥

ਪੂਰਬ-ਮੁਖ, ਉੱਤਰ-ਮੁਖ ਜਾਂ ਪੱਛਮ-ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 118

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦਾ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਯਮ ਤੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ‘ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 119

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥

ਧਿਆਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਨਿਰਗਰਭ (ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਅਤੇ ਸਗਰਭ (ਆਧਾਰ ਸਮੇਤ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ‘ਜਯ-ਧਿਆਨ’ ਨਿਰਗਰਭ ਹੈ; ਸਗਰਭ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਰੂਪ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਗੁਣ-ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।

Verse 120

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥

ਰੇਚਕ, ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ ਅਤੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਕ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 121

जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਨਾਡੀ ‘ਪਿੰਗਲਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਰਗ (ਯੋਨੀ) ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 122

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ‘ਦੇਵ-ਯੋਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੜਾ ਨਾਡੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣੋ।

Verse 123

एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥

ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਾੜੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਾ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 124

वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥

ਖੱਬੇ ਨਾਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵਾਯੂ ਦਾ ਰੇਚਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਰੇਚਨ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਰੇਚਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੂਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪੂਰਣ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਪੂਰਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 125

स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥

ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਭਰੀ ਹੋਈ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ। ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ—ਇਹੀ ‘ਕੁੰਭਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 126

न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥

ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੀ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਾ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਨਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯਕ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਜਾਣੋ।

Verse 127

शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥

ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਮੱਤੇ ਗਜੇਂਦਰ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਾਂਗ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਡਰਾਉਣੇ ਮਹਾਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 128

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥

ਨਿਰਮਲ ਯੋਗੀ ਕ੍ਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 129

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 130

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ—ਭਾਵੇਂ ਵਿਧਿਵਤ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ—ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ।

Verse 131

अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥

ਪਰ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 132

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸੇ, ਉਸ ਸਭ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਜਾਣ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖੋ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ।

Verse 133

योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥

ਯੋਗ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕਾਓ; ਫਿਰ ਸਰਵਧਾਤਾ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 134

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ।

Verse 135

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥

ਉਹ ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਦਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 136

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 137

अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥

ਅੱਠ ਅਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਅਵ੍ਯਕਤ—ਪਰਾਤਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 138

ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥

ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਿਆਨ ਇਕੋ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਧਿਆਨ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 139

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥

ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਮਕਸਦ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 140

यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥

ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਜੋ ਜੋ ਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਿਰਦਾ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 141

अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥

ਹੇ ਸੱਤਮ! ਧਿਆਨਯੋਗ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਿਆਤਾ-ਭਾਵ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 142

ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥

ਫਿਰ ਗਿਆਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਭੇਦ—ਇਕਤਾ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ—ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 143

सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥

ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਰਗਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨਿਰਵਾਤ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੇ—ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 144

योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥

ਹੇ ਸੱਤਮ, ਸਮਾਧੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਯੋਗੀ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਨਾ ਵੇਖਦਾ; ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ ਨਾ ਛੂਹਦਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।

Verse 145

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥

ਪਰ ਆਤਮਾ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਅਡੋਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 146

निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥

ਪਰਮ ਦੇਵ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਗੁਣਵਾਨ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 147

परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥

ਅਮੇਯ ਆਤਮਾ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਜੋਤ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆਵਾਨ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ (ਮਾਇਆ) ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 148

एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥

ਉਹ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ—ਪਰਮ, ਨਿਰਮਲ ਜੋਤਿ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 149

अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥

ਉਹ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣੂ ਅਤੇ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ—ਸਨਾਤਨ ਆਤਮਾ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 150

अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥

‘ਅ’ ਤੋਂ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਤੱਕ ਅੱਖਰ-ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਅਨਾਦਿ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ‘ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 151

विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥

ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੁੱਧ, ਅਖੰਡ, ਨਿੱਤ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ—ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ—ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 152

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥

ਯੋਗੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਅਵਿਕਾਰੀ, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 153

ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖਾ ਵਰਗੀ ਹੈ।

Verse 154

नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥

ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ—ਜੋ ਨਾਦ-ਰੂਪ, ਬੇਮਿਸਾਲ, ਅਤੇ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 155

अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥

‘ਅ’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ‘ਉ’ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ‘ਮ’ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਰਧ-ਮਾਤਰਾ (ਸੂਖਮ ਨਾਦ) ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ।

Verse 156

मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥

ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਯ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਬੋਧਨਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 157

वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥

ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਚ੍ਯ (ਅਭਿਧੇਯ) ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਉਸ ਦਾ ਵਾਚਕ (ਅਭਿਧਾਇਕ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੇਵਲ ਉਪਚਾਰ (ਰੂੜ੍ਹੀ) ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 158

जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥

ਜੋ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਜਪ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 159

जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥

ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤਰ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਰੋੜ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਤੇਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 160

शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥

ਚਾਹੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 161

यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 162

यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥

ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਲੋਕ੍ਯ (ਹਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।