Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਪਾਸ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਪੁੰਨ੍ਯ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ੍ਯ-ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਾਪ ਦੇ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਈ ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਬਾਕੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਹਰ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਬਾਧਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਥਾਵਰ ਆਦਿ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ, ਲਤਾਂ-ਵੱਲੀਆਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਘਾਹ ‘ਸਥਾਵਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮਹਾਮੋਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ।

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

ਸਥਾਵਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ, ਠੀਕ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੱਕ ਕੇ ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੱਤੇ, ਕਾਂਡ, ਨਾਲ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬੇਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਫਲ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਪੱਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਫੁੱਲ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਤੂਸ (ਛਿਲਕਾ/ਭੂਸੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੂਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਔਸ਼ਧੀ-ਰਸ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗਾ ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਤੰਡੁਲਾਕਾਰ (ਅਨਾਜ ਦਾ ਦਾਣਾ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਫਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

ਸਥਾਵਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਾਂਦਰ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੱਟੇ ਜਾਣ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਨ, ਠੰਢ‑ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੀੜਾ ਬਣ ਕੇ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅੱਧ ਪਲ ਜੀਉਂਦਾ, ਅੱਧ ਪਲ ਮਰਦਾ; ਬਲਵਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤੀਖੀ ਪੀੜ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਠੰਢ‑ਹਵਾ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ, ਨਿੱਤ ਭੁੱਖਾ, ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਰੇਂਗਦਾ ਹੋਇਆ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

ਫਿਰ ਪਦਮਯੋਨੀ (ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵ ਤਾਕਤਵਰ ਚੋਟਾਂ ਤੇ ਡਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਭੁੱਖ‑ਤ੍ਰਿਹ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨਿੱਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਂਵਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਤੁਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤ ਆਦਿ ਰੋਗ‑ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਖਾਂਦੇ, ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ, ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਦ‑ਮੂਲ‑ਫਲ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

ਅੰਡਜ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਹਵਾ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦੇ, ਪਰ‑ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਢੋਣਾ, ਰੱਸਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ, ਮਾਰ ਖਾਣਾ, ਹਲ ਆਦਿ ਭਾਰ ਝੱਲਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਮ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਸਗੋਂ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੰਡਾਲ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਨਾਈ, ਧੋਬੀ, ਕੁੰਭਕਾਰ, ਲੋਹਾਰ, ਸੁਨਾਰ, ਜੁਲਾਹਾ, ਦਰਜ਼ੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ‘ਸਿੱਧ’, ਧਾਵਕ, ਲੇਖਕ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਰ‑ਵਸੂਲਣ ਵਾਲਾ, ਨੀਚ ਸੇਵਕ ਆਦਿ ਕਠੋਰ/ਨੀਚ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅੰਗਹੀਨਤਾ‑ਵਧੇਰੇ ਅੰਗ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੁਖਾਰ, ਦਾਹ, ਠੰਢ, ਕਫ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਗੁਲਮ, ਅਤੇ ਪੈਰ‑ਅੱਖ‑ਸਿਰ‑ਗਰਭ‑ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਦੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਵੀਰਜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕਰਮਵਸ਼ ਦੇਹੀ ਜੀਵ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਜਰਾਯੂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ-ਸ਼ੋਣਿਤ ਦੇ ਕਲਲ-ਰੂਪ ਭ੍ਰੂਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

ਜੀਵ ਦੇ ਉਸ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਲ (ਜੈਲੀ ਵਰਗਾ ਪਿੰਡ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਕਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪਲਵਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼-ਮਾਤ੍ਰ (ਹੱਥ ਜਿਤਨਾ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਹਿਣ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

ਦੂਜਾ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਭ੍ਰੂਣ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖੀ ਆਕਾਰ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤਣ ਤੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਨਖ ਉਭਰਦੇ ਹਨ; ਛੇਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਨਖਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਭਿਨਾਲੀ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਰਾਯੂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ—ਲਹੂ, ਹੱਡੀ, ਕੀੜੇ, ਚਰਬੀ, ਮੱਜਾ, ਸਨਾਯੂ, ਵਾਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਇਸ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਐਸੇ ਮਲਿਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕੌੜੇ, ਖੱਟੇ, ਨਮਕੀਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਗਰਮ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਹੀ ਜੀਵ ਪੂਰਵਜਨਮ-ਸਮਰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗੇ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਦੇਹ ਦੇ ਅਤਿਮੂਤਰ ਆਦਿ ਰੁੱਖੇ ਮਲ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੂਰਛਾ ਵਰਗੀ ਲਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

ਹਾਏ! ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਾਪੀ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦਾਸ, ਸੰਤਾਨ, ਮਿੱਤਰ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਘਰ, ਖੇਤ, ਧਨ-ਧਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਤਿ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਾਲਣ ਲਈ, ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੜਪ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਪਰਸਤ੍ਰੀ-ਹਰਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾਪਾਪ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਅਨੇਕ ਨਰਕ ਭੋਗੇ, ਫਿਰ ਸਥਾਵਰ ਆਦਿ ਨੀਚ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੁਖ ਸਹਿਆ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਰਾਯੂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

ਮੈਂ ਪਤਨੀ (ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

ਹਾਏ! ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਹੈ!

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

ਦੇਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੁੜ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨੌਕਰਾਂ, ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਲਈ ਮੈਂ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲੁੱਟ ਲਿਆ।

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਝਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਵਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਸੀ।

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

ਮੈਂ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਗਰਭ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤਨ-ਮਨ-ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਜੀਵ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ।

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

ਫਿਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਯੁਗਲ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਸਤ੍ਯ-ਗਿਆਨ-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਨਾਗ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹਨ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵੇਦ-ਰਹੱਸ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਦੁੱਸਹ ਸੰਸਾਰ-ਛੇਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਮੈਂ ਇਸ ਅਤਿ ਦੁਖਮਈ ਸੰਸਕਾਰ-ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ! ਉਸ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਵ ਸਮੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਦੇਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਕਰਮ-ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਬਲਵੰਤ ਹੋ ਕੇ ਯੋਨੀ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

ਉਸ ਅਤਿ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ—ਯੋਨੀ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ—ਗਰਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

ਪਰ ਬਾਹਰੀ ਵਾਯੂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ—ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੁੱਖ ਵੀ—ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਤੜਪ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸੇਵਕ “ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ” ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ॥੨੪॥

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਡੰਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੨੫॥

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ (ਅੰਦਰੂਨੀ) ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸਦਾ ਮਾਰ ਖਾਣੀ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਿਰਨਾ, ਧੂੜ-ਰਾਖ ਅਤੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ, ਨਿੱਤ ਝਗੜਾਲੂ ਰਹਿਣਾ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ—ਪਰ ਅਸਲ ਸਫਲਤਾ ਨਾ ਹੋਣਾ॥੨੬॥

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

ਫਿਰ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਕਮਾਏ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ, ਖਰਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਈਰਖਾ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਚੁਰਾਉਣ ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਹਰਨ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਦੇ ਭਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਵਿਅਰਥ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਲਿਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਦਿ ਰੋਗ ਤੇ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਰੋਗ-ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੜਪਦਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅੱਗੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥੨੭॥

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

ਘਰ, ਖੇਤ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇਗਾ?॥੨੮॥

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

ਮੇਰਾ ਮੂਲ ਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਮੀਂਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਰ੍ਹਦਾ। ਮੇਰਾ ਘੋੜਾ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਗਿਆ? ਮੇਰੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੁੜੀਆਂ?

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਮੈਂ ਬਿਮਾਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਹਾਂ। ਬੇਸੋਚੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਖੇਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰੋਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

ਮੇਰਾ ਘਰ ਟੁੱਟ ਕੇ ਚਿਰ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਦੂਰ ਹਨ। ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਬਹੁਤ ਅਸਹਿਣ ਹੈ।

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੌੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤਾਂ? ਮੈਂ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਦਮ ਲਈ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ; ਇਹ ਤਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਆ ਪਏ ਹਨ।

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦਾ ਹੈ—“ਧਿਕ ਇਸ ਭਾਗ ਨੂੰ! ਮੈਨੂੰ ਨਿਭਾਗਾ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ?”—ਅਤੇ ਦੈਵ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਰਾ, ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਆਦਿ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੰਘ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ ਸਤਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਚੰਚਲ ਤੇ ਡੋਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਫ਼ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਵੀ ਡਾਂਟਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—“ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਕਦੋਂ ਆਵੇਗੀ? ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਘਰ-ਖੇਤ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਣਗੇ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?”

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਧਨ ਹੋਰ ਲੋਕ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ‘ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ?’—ਇਸ ਮਮਤਾ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਉਹ ਕਦੇ ਬਿਸਤਰ ਤੇ, ਕਦੇ ਖੱਟ ਤੇ—ਇਧਰ ਉਧਰ ਬੇਚੈਨ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦਿਨਤਾ ਨਾਲ ‘ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਿਓ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਨਹੀਂ,’ ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੀਖਾ ਵੈਰ ਧਾਰ ਕੇ ਮੰਦ, ਧੁੰਦਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

ਫਿਰ ਉਹ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਖਿੱਚੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪੀੜ ਵੀ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਮੇਰੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਨ ਆਦਿ ਹੁਣ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?’—ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਘੁਰਘੁਰਾਹਟ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਯਮਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦੇ ਹਨ; ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਨਰਕ ਆਦਿ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ ਫੂਕ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਸਾੜ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੰਚਿਤ ਕਰਮ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਦਾਵਾਗਨੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਸਮਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

ਸਭ ਧਰਮਕਰਮ ਸਾਧਣ ਯੋਗ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਚੇਤਨ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

ਅਹੋ ਅਚੰਭਾ! ਅਹੋ ਅਚੰਭਾ! ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕ ਯਾਤਨਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ!

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

ਜਗੰਨਾਥ ਨਾਰਾਇਣ—ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਿਆਨ-ਰਹਿਤ ਲੋਕ, ਹਾਏ, ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੜ ਕੇ ਪੱਕਦੇ’ ਹਨ।

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਅਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਤਰ‑ਮਲ ਨਾਲ ਸ੍ਰਵਦੀ ਹੈ; ਮਹਾਮੋਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਗਿਆਨੀ ਅਨਿੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿੱਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

ਮਾਸ‑ਲਹੂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇਸ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ‑ਬੰਧਨ ਛੇਦਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਘੋਰ ਪਾਪੀ ਹੈ।

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ! ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਹਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਚੰਡਾਲ ਵੀ ਮਹਾ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਆਦਿ ਗੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਘਿਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਪਾਪ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ?

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ—ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾ ਕੇ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ, ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਦੁਲਭ ਹੈ।

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਨੂੰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

ਜੋ ਪਰਮ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।