Yamapatha (The Road of Yama), Dāna-Phala, and the Imperishable Fruition of Karma

Verse 1

नारद उवाच । कथितो भवता सम्यग्वर्णाश्रमविधिर्मुने । इदानीं श्रोतुमिच्छामि यममार्गं सुदुर्गमम् ॥ १ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਤੁਸੀਂ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਮਾਰਗ—ਉਸ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਰਾਹ—ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 2

सनक उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि यममार्गं सुदुर्गमम् । सुखदं पुण्यशीलानां पापिनां भयदायकम् ॥ २ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਯਮਮਾਰਗ—ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਪਥ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਭੈਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 3

षडशीतिसहस्त्राणि योजनार्निनि मुनीश्वर । यममार्गस्य विस्तारः कथितः पूर्वसूरिभिः ॥ ३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਮਮਾਰਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 4

ये नरा दानशीलास्तु ते यांति सुखिनो द्विज । धर्मशून्या नरा यांति दुःखेन भृशमर्दिताः ॥ ४ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 5

अतिभीता विवश्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः । क्रदंतो विस्तरं दीनाः पापिनो यांति तत्पथि ॥ ५ ॥

ਅਤਿ ਡਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੇਬਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲੇ, ਹੋਠ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ-ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 6

हन्यमाना यमभटैः प्रतोदाद्यैस्तथायुधैः ॥ ६ ॥

ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ, ਪ੍ਰਤੋੜ (ਅੰਕੁਸ਼) ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਉਹ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

इतस्ततः प्रधावंतो यांति दुःखेन तत्पथि । क्वचित्पंकः क्वचिदूह्निः क्वचित्सेतप्तसैकतम् । क्वचिद्वै दावरुपेणः तीक्ष्णधाराः शिलाः क्वचित् ॥ ७ ॥

ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਿਤੇ ਚਿਕੜ, ਕਿਤੇ ਔਖੀ ਚੜ੍ਹਾਈ, ਕਿਤੇ ਤਪਦੀ ਰੇਤ; ਕਿਤੇ ਦਾਵਾਨਲ ਵਰਗੀ ਅੱਗ, ਕਿਤੇ ਤਿੱਖੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ।

Verse 8

क्वचित्कंटकवृक्षाश्च दुःखारोहशिला नगाः । गाढांधकाराश्च गुहाः कंटकावरणं महत् ॥ ८ ॥

ਕਿਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਕਿਤੇ ਪੱਥਰੀਲੇ ਪਹਾੜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ।

Verse 9

वप्राग्रारोहणं चैव कन्दरस्य प्रवेशनम् । शर्कराश्च तथा लोष्टाः सूचीतुल्याश्च कण्टकाः ॥ ९ ॥

ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ, ਕੰਕੜਾਂ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਖਾਣੀ, ਅਤੇ ਸੂਈ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਲੇਸ਼ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

शैवालं च क्वचिन्मार्गे क्वचित्कीचकपंक्तयः । क्वचिव्द्याव्राश्च गर्जंते वर्धंते च क्वचिज्ज्वराः ॥ १० ॥

ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਸ਼ੈਵਾਲ ਦੀ ਚਿੱਪੜੀ ਕਾਈ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਕੀਚਕ (ਨਲਕੰਡੇ) ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ। ਕਿਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਗੱਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਭੜਕ ਕੇ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 11

एवं बहुविधक्लेशाः पापिनो यांति नारद । क्रोशंतश्च रुदन्तश्च म्लायंतश्चैव पापिनः ॥ ११ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪਾਪੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ—ਚੀਖਦੇ, ਰੋਂਦੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਰਝਾਂਦੇ ਹੋਏ; ਇਹੀ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 12

पाशेन यंत्रिताः केचित्कृष्यमाणास्तथांकुशैः । शास्त्रास्त्रैस्ताड्यमानाश्च पृष्टतो यांति पापिनः ॥ १२ ॥

ਕੁਝ ਪਾਪੀ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅੰਕੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਸੀਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾਈ ਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

नासाग्रपाशकृष्टाश्च केचिदंत्रैश्च बधिताः । वहंतश्चायसां भारं शिश्राग्रेण प्रयांति वै ॥ १३ ॥

ਕੁਝ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਆੰਤਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੇ ਦਾ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਢੋਦੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਵੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

अयोभारद्वयं केचिन्नासाग्रेण तथापरे । कर्णाभ्यां च तथा केचिद्वहंतो यांति पापिनः ॥ १४ ॥

ਕੁਝ ਪਾਪੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦੇ ਦੋ ਬੋਝ ਢੋ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਾਪੀ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬੋਝ ਢੋਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 15

केचिच्च स्खलिता यांति ताड्यमानास्तथापरे । अत्यर्थोच्ङ्वसिताः केचित्केचिदाच्छत्रलोचनाः ॥ १५ ॥

ਕੁਝ ਲੋਕ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਤੁਰਦਿਆਂ-ਤੁਰਦਿਆਂ ਮਾਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਣ।

Verse 16

छायाजलविहीने तु पथि यांत्यतिदुःखिताः । शोचन्तः स्वानि कर्मणि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ॥ १६ ॥

ਛਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਰੋਂਦੇ ਹਨ—ਜਾਣ ਕੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਵੀ।

Verse 17

ये तु नारद धर्मिष्ठा दानशीला सुबुद्धयः । अतीव सुखसंपन्नास्ते यांति धर्ममंदिरम् ॥ १७ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੁਬੁੱਧੀ ਹਨ, ਉਹ ਅਤਿ ਸੁਖ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

अन्नदास्तु मुनुश्रेष्ट भुंजंतः स्वादु यांति वै । नीरदा यांति सुखिनः पिबंतः क्षीरमुत्तममम् । तक्रदा दधिदाश्चैव तत्तद्भोगं लभंति वै । घृतदा मधुदाश्चैव क्षीरदाश्च द्विजोत्तम ॥ १८ ॥

ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿੱਠਾ ਭੋਜਨ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਮ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਛਾਛ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਦਾਤੇ ਉਹੀ ਉਹੀ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਘਿਉ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਦਾਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 19

सुधापानं प्रकुर्वंतो यांति वै धर्ममंदिरम् । शाकदाः पायसं भुंजंन्दीपदो ज्वलयन्दिशः ॥ १९ ॥

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਪੇਅ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਦੇ ਦਾਤੇ ਪਾਇਸ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੀਪ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

वस्त्रदो मुनुशार्दूल याति दिव्याम्बरावृतः । पुराकरप्रदो याति स्तूयमानोऽमरैः पथि ॥ २० ॥

ਹੇ ਨਰ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਜੋ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਾਕਰ (ਧਨ-ਕਰ/ਪੂਰਵ ਲੇਵੀ) ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਮਾਰਗ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

गोदानेन नरो याति सर्वसौख्यसमन्वितः । भूमिदो गृहदश्चैव विमाने सर्वसंपदि ॥ २१ ॥

ਗੋਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਘਰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਸੰਪੱਤੀ ਸਮੇਤ ਵਿਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

अप्सरोगणसंकीर्णे क्रीडन्याति वृषालयम् । हयदो यानदश्चापि गजदश्च द्विजोत्तम ॥ २२ ॥

ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਕ੍ਰੀਡਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਲਯ (ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਾਮ) ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਘੋੜੇ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

धर्मालयं विमानेन याति भोगान्वितेन वै । अनडुद्दो मुनिश्रेष्ट यानारुढः प्रयाति वै ॥ २३ ॥

ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਮਾਲਯ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬੈਲ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

फलदः पुष्पदश्चापि याति संतोषसंयुतः । तांबूलदो नरो याति प्रहृष्टो धर्ममंदिरम् ॥ २४ ॥

ਫਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਬੂਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ-ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

मातापित्रोश्च शुश्रूषां कृतवान्यो नरोत्तमः । स याति परितुष्टात्मा पूज्यमानो दिविस्थितैः ॥ २५ ॥

ਜੋ ਨਰੋਤਮ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

शुश्रूषां कुरुते यस्तु यतीनां व्रतचारिणाम् । द्विजाग्र्यब्राह्मणानां च स यात्यतिसुखान्वितः ॥ २६ ॥

ਜੋ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਯਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

सर्वभूतदयायुक्तः पूज्यमानोऽमरैर्द्विजः । सर्वभोगान्वितेनासौ विमानेन प्रयाति च ॥ २७ ॥

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਦਵਿਜ, ਅਮਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾ ਕੇ, ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

विद्यादानरतो याति पूज्यमानोऽब्जसूनुभिः । पुराणपठको याति स्तूयमानो मुनीश्वरैः ॥ २८ ॥

ਵਿਦਿਆ-ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ ਕਮਲਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾ ਕੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਪਾਠਕ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

एवं धर्मपरा यांति सुखं धर्मस्य मंदिरम् । यमश्चतुर्मुखो भूत्वा शंखचक्रगदासिभृत् ॥ २९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਜਨ ਸੁਖ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯਮ ਵੀ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ-ਖੜਗ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

पुण्यकर्मरतं सम्यक्स्नेहान्मित्रमिवार्चति । भो भो बुद्धिमतां श्रेष्ठानरकक्लेषभीरवः ॥ ३० ॥

ਸੱਚੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ।

Verse 31

युष्माभिः साधितं पुण्यमत्रामुत्रसुखावहम् । मनुष्य जन्म यः प्राप्य सुकृतं न करोति च ॥ ३१ ॥

ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਇਆ ਪੁੰਨ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਸਤਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਦੁਰਲਭ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

स एव पापिनां श्रेष्ट आत्मघातं करोति च । अनित्यं प्राप्य मानुष्यं नित्यं यस्तु न साधयेत् ॥ ३२ ॥

ਉਹੀ ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਤਮ-ਘਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਅਨਿੱਤ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਨਿੱਤ (ਭਗਵਤ-ਤੱਤ) ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 33

स याति नरकं घोरं कोऽन्यस्तस्मादचेतनः । शरीरं यातनारुपं मलाद्यैः परिदूषितम् ॥ ३३ ॥

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਚੇਤ ਹੋਰ ਕੌਣ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇਹ ਨਾਲ ਚਿਮੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਯਾਤਨਾ-ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁਚੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 34

तस्मिन्यो याति विश्वासं तं विद्यादात्मघातकम् । सर्वेषु प्राणिनः श्रेष्टास्तेषु वै बुद्धिजीविनः ॥ ३४ ॥

ਜੋ ਉਸ ਵਿੱਚ (ਅਯੋਗ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ) ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਘਾਤੀ ਜਾਣੋ। ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।

Verse 35

बुद्धिमस्तु नराः श्रेष्टा नरेषु ब्राह्मणास्तथा । ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृतबुद्धयः ॥ ३५ ॥

ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਅਗੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਤੇ ਪਰਿਪੱਕ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹਨ।

Verse 36

कृतबुद्धिषु कर्त्तारः कर्तृषु ब्रह्मवादिनः । ब्रह्मवादिष्वपि तथा श्रेष्टो निर्मम उच्यते ॥ ३६ ॥

ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਕਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਮਮਤਾ ਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 37

एतेभ्योऽपि परो ज्ञेयो नित्यं ध्यानपरायणः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥ ३७ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

सर्वत्र पूज्यते जंतुर्धर्मवान्नात्र संशयः । गच्छ स्वपुण्यैर्मत्स्थानं सर्वभोगसमन्वितम् ॥ ३८ ॥

ਧਰਮਵਾਨ ਜੀਵ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾ, ਜੋ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 39

अस्ति चेद्दुष्कृतं किंचित्पश्चादत्रैव भोक्ष्यसे । एवं यमस्तमभ्यर्च्य प्रापयित्वा च सद्गतिम् ॥ ३९ ॥

ਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਬਾਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਮ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਗਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 40

आहूय पापिनश्चैव कालदंडेन तर्जयेत् । प्रलयांबुदनिर्घोषो ह्यंजनाद्रिसमप्रभः ॥ ४० ॥

ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਾਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਧਮਕਾ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗੱਜਣਾ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅੰਜਨ ਪਹਾੜ ਸਮਾਨ ਸੀ।

Verse 41

विद्युत्प्र भायुर्घोर्भीमो द्वात्रिंशद्भुजसंयुतः । योजनत्रयविस्तारो रक्ताक्षो दीर्घनासिकः ॥ ४१ ॥

ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਘੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ; ਬੱਤੀ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 42

दंष्ट्राकरालवदनो वापीतुल्योग्रलोचनः । मृत्युज्वरादिभिर्युक्तश्चित्रगुत्पोऽपि भीषणः ॥ ४२ ॥

ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ, ਕੂਏਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਉਗਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ; ਮੌਤ, ਬੁਖਾਰ ਆਦਿ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਵੀ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

Verse 43

सर्वे दूताश्च गर्जंति यमतुल्यविभीषणाः । ततो ब्रवीति तान्सर्वान्कंपमानांश्च पापिनः ॥ ४३ ॥

ਯਮ ਵਰਗੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਾਰੇ ਦੂਤ ਗੱਜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

Verse 44

शोचन्तः स्वानि कर्माणि चित्रगुत्पो यमाज्ञया । भो भो पापा दुराचारा अहंकारप्रदूषिताः ॥ ४४ ॥

ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—“ਓ ਓ ਪਾਪਿਓ, ਦੁਰਾਚਾਰਿਓ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਲੀਨ ਹੋਇਓ!”

Verse 45

किमर्थमर्जितं पापं युष्माभिरविवेकिभिः । कामक्तोधादिदृष्टेन सगर्वेण तु चेतसा ॥ ४५ ॥

ਹੇ ਅਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕੋ! ਕਾਮ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੁੱਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪਾਪ ਕਿਉਂ ਕਮਾਇਆ?

Verse 46

यद्यत्पापतरं तत्तत्किमर्थं चरितं जनाः । कृतवंतः पुरा पापान्यत्यंतहर्षिताः ॥ ४६ ॥

ਲੋਕ ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਪੀ—ਅਤਿ ਪਾਪੀ—ਹੋਣ? ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ।

Verse 47

तथैव यातना भोज्याः किं वृथा ह्यतिदुरिवताः । भृत्यमित्रकलत्रार्थं दुष्कृतं चरितं यथा ॥ ४७ ॥

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਭੋਗਣੀਆਂ ਹੀ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ? ਨੌਕਰ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਕੁਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਫਲ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 48

तथा कर्मवशात्प्राप्ता यूयमत्रातिदुःखिताः । युष्माभिः पोषिता ये तु पुत्राद्या अन्यतोगताः ॥ ४८ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪਾਲਿਆ—ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ—ਉਹ ਤਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 49

युष्माकमेव तत्पापं प्राप्तं किं दुःखकारणम् । यथा कृतानि पापानि युष्माभिः सुबहूनि वै ॥ ४९ ॥

ਉਹ ਪਾਪ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆ ਪਿਆ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦਾ ਹੋਰ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 50

तथा प्राप्तनि दुःखानि किमर्थमिह दुःखिताः । विचारयध्वं यूयं तु युष्माभिश्चारितं पुरा ॥ ५० ॥

ਜਦੋਂ ਐਸੇ ਦੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆ ਪਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ—ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 51

यमः करिष्यते दंडमिति किं न विचारितम् । दरिद्रेऽपि च मूर्खे च पंडिते वा श्रियान्विते ॥ ५१ ॥

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਯਮ ਜ਼ਰੂਰ ਦੰਡ ਦੇਵੇਗਾ—ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ, ਪੰਡਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ?

Verse 52

कांदिशीके च वीरे च समवर्तीः यमः स्मृतः । चित्रगुप्तेरितं वाक्यं श्रुत्वा ते पापिनस्तदा ॥ ५२ ॥

ਕਾਂਦਿਸੀਕ ਅਤੇ ਵੀਰ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ ਨੂੰ ‘ਸਮਵਰਤੀ’ (ਨਿਰਪੱਖ ਨਿਯੰਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਾਪੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਹਿਮ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

Verse 53

शौचंतः स्वानि कर्मणि तूष्णीं तिष्टंति भीषिताः । यमाज्ञाकारिणः क्रूरश्चंडा दूता भयानकाः ॥ ५३ ॥

ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ—ਯਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਕਠੋਰ, ਚੰਡ, ਭਿਆਨਕ ਦੂਤ।

Verse 54

चंडलाद्याः प्रसह्यैतान्नरकेषु क्षिपंति च । स्वदुष्कर्मफलं ते तु भुक्त्वांते पापशेषतः ॥ ५४ ॥

ਫਿਰ ਚੰਡਾਲ ਆਦਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਕੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਬਚਿਆ-ਖੁਚਿਆ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

महीतलं च संप्राप्य भवंति स्थावरादयः । नारद उवाच । भगवन्संशयो जातो मच्चेतसि दयानिधे ॥ ५५ ॥

ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰੁੱਖ-ਬੇਲ ਆਦਿ ਸਥਾਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਦਇਆ-ਨਿਧਿ, ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਿਆ ਹੈ।

Verse 56

त्वं समर्थोऽसि तच्छेत्तुं यतो नो ह्यग्रजो भवान् । धर्माश्च विविधाः प्रोक्ताः पापान्यपि बहूनि च ॥ ५६ ॥

ਉਸ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਅਗਰਜ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਰਮ ਦੱਸੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 57

चिरभोज्यं फलं तेषामुक्तं बहुविदा त्वया । दिनांते ब्रह्मणः प्रोक्तो नाशो लोकत्रयस्य वै ॥ ५७ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭੋਗਣਯੋਗ ਫਲ ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

परार्द्धद्वितयांते तु ब्रह्माण्डस्यापि संक्षयः । ग्रामदानादिपुण्यानां त्वयैव विधिनंदन ॥ ५८ ॥

ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਵੀ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਧਿ-ਨੰਦਨ।

Verse 59

कल्पकोटिसहस्त्रेषु महान्भोग उदाहृतः । सर्वेषामेव लोकानां विनाशः प्राकृते लये ॥ ५९ ॥

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ‘ਮਹਾਨ ਭੋਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਲਯ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

एकः शिष्यत एवेति त्वया प्रोक्तं जनार्दनः । एष मे संशयो जातस्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति ॥ ६० ॥

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ‘ਇੱਕ’ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਿਆ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ।

Verse 61

पुण्यपापोपभोगानां समाप्तिर्नास्य संप्लवे । सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ गुह्याद्गुह्यतमं त्विदम् ॥ ६१ ॥

ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਪਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਹੈ।”

Verse 62

पृष्टं तत्तेऽभिधास्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः । नारायणोऽक्षरोऽनंतः परं ज्योतिः सनातनः ॥ ६२ ॥

ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਨਾਰਾਇਣ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਰ), ਅਨੰਤ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਜੋਤਿ ਹਨ।

Verse 63

विशुद्धो निर्गुणो नित्यो मायामोहविवर्जितः । निर्गुणोऽपि परानन्दो गुणवानिव भाति यः ॥ ६३ ॥

ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਣਵਾਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैस्तु भेदवानिव लक्ष्यते । गुणोपाधिकभेदेषु त्रिष्वेतेषु सनातन ॥ ६४ ॥

ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਭੇਦਾਂ ਕਰਕੇ।

Verse 65

संयोज्य मायामखिलं जगत्कार्यं करोति च । ब्रह्मरुपेण सृजति विष्णुरुपेण पाति च ॥ ६५ ॥

ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

अंते च रुद्ररुपेण सर्वमत्तीति निश्चितम् । प्रसयांते समुत्थाय ब्रह्मरुपी जनार्दनः ॥ ६६ ॥

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਉੱਠ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

चराचरात्मकं विश्वं यथापूर्वमकल्पयत् । स्थावराद्याश्च विप्रेंद्र यत्र यत्र व्यवस्थिताः ॥ ६७ ॥

ਉਸ ਨੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਰਚਿਆ; ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਸਥਾਵਰ ਆਦਿ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਿਤ ਸਨ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਹੀ ਫਿਰ ਟਿਕਾਏ ਗਏ।

Verse 68

ब्रह्मा तत्तज्जगत्सर्वं यथापूर्वं करोति वै । तस्मात्कृतानां पापानां पुण्यानां चैव सत्तम ॥ ६८ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੱਤਮ, ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੇ ਪੁੰਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਵਸ਼੍ਯ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 69

अवश्यमेव भोक्तव्यं कर्मणां ह्यक्षयं फलम् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ॥ ६९ ॥

ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਖੰਡ ਫਲ ਅਵਸ਼੍ਯ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਮ ਨਾ ਭੋਗਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 70

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । यो देवः सर्वलोकानामंतरात्मा जगन्मयः । सर्वकर्मफलं भुक्ते परिपूर्णः सनातनः ॥ ७० ॥

ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਪਰਿਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕਰਮਫਲਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

योऽसौ विश्वंभरो देवो गुणमेदव्यवस्थितः । सूजत्यवति चात्त्येतत्सर्वं सर्वभुगव्ययः ॥ ७१ ॥

ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਨਾਨਾ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਰਵਭੋਗੀ ਅਵ੍ਯਯ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।