Prāyaścitta for Mahāpātakas and the Sin-destroying Power of Viṣṇu-smaraṇa
ਸਨਕ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਪੂਰਤੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਰਾਯਣ-ਅਭਿਮੁਖ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮਹਾਪਾਤਕ—ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਸੁਰਾਪਾਨ, ਸੁਵਰਨ-ਸਤੇਯ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਤਲਪਗਮਨ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਐਸੇ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਵਾਂ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਵਾਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਨ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਕਪਾਲਧਾਰਣ ਤਪ, ਤੀਰਥਵਾਸ, ਭਿੱਖਿਆ, ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ; ਰਾਜਦੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ, ਬੱਚੇ, ਰੋਗੀ ਲਈ ਛੂਟਾਂ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਸੁਰਾ ਦੇ ਭੇਦ, ਪਾਤਰ, ਔਸ਼ਧੀ ਅਪਵਾਦ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਨਾਲ ਪੁਨਰਦੀਖਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਚੋਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ, ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਤੋਂ ਸੁਵਰਨ ਤੱਕ ਸੁਖਮ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ। ਅਵੈਧ ਸੰਭੋਗ, ਪਸ਼ੁਹਿੰਸਾ, ਅਸ਼ੌਚ-ਸਪਰਸ਼, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ—ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਮਰਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਾ ਸਮਰਣ ਵੀ ਪਾਪ-ਰਾਸ਼ੀ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖਸ਼ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । प्रायश्चित्तविधिं वक्ष्ये श्रृणु नारद सांप्रतम् । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ १ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 2
प्रायश्चित्तविहीनैस्तु यत्कर्म क्रियते मुने । तत्सर्वं निष्फलं प्रोक्तं राक्षसैः परिसेवितम् ॥ २ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ ਸਾਰਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 3
कामक्रोधविहीनैश्च धर्मशास्त्रविशारदैः । प्रष्टव्या ब्राह्मणा धर्मं सर्वधर्मफलेच्छुभिः ॥ ३ ॥
ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਐਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ—ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ—ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥
Verse 4
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखैः । न निष्पुनंति विप्रेंद्र सुराभांडमिवापगाः ॥ ४ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਪਰਾਂਮੁਖ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਧੋ ਸਕਦਾ।
Verse 5
ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । महापातकिननस्त्वेते तत्संसर्गी च पंचमः ॥ ५ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
यस्तु संवत्सरं ह्यतैः शयनासनभोजनैः । संवसेत्सह तं विद्यात्पतितं सर्वकर्मसु ॥ ६ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਸੇਜ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਕੇ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਿਤ ਜਾਣੋ।
Verse 7
अज्ञानाद्वाह्मणं हत्वा चीरवासा जटी भवेत् । स्वेनैव हतविप्रस्य कपालमपि धारयेत् ॥ ७ ॥
ਜੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਜਟਾ ਧਾਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਵੀ ਨਾਲ ਰੱਖੇ।
Verse 8
तदभावे मुनिश्रष्ट कपालं वान्यमेव वा । तद्द्रव्यं ध्वजदंडे तु धृत्वा वनचरो भवेत् ॥ ८ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਉਹ (ਖੋਪੜੀ) ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਕਪਾਲ-ਪਾਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਲਏ; ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਧਵਜ-ਡੰਡੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਵਨਚਾਰੀ ਬਣੇ।
Verse 9
वन्याहारो वसेतत्र वारमेकं मिताशनः । सम्यक्संध्यामुपासीत त्रिकालं स्नानमाचरेत् ॥ ९ ॥
ਉਹ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਵਧੀ ਤੱਕ ਵੱਸੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਿਤਾਹਾਰੀ ਰਹੇ। ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 10
अध्ययनाध्यापनादून्वर्जयेत्संस्मरेद्धरिम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं गंधमाल्यादि वर्जयेत् ॥ १० ॥
ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਆਦਿ ਭੋਗ-ਸਿੰਗਾਰ ਤਿਆਗੇ।
Verse 11
तीर्थान्यनुवसेच्चैव पुण्याश्चावाश्रमांस्तथा । यदि वन्यैर्न जीवेत ग्रामे भिक्षां समाचरेत् ॥ ११ ॥
ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸੇ। ਜੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਭਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ।
Verse 12
द्वादशाब्दं व्रतं कुर्यादेवं हरिपरायणः । ब्रह्महा शुद्धिमाप्नोति कर्मार्हश्चैव जायते ॥ १२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 13
व्रतमध्ये मृगैर्वापि रोगैर्वापि निषूदितः । गोनिमित्तं द्विजार्थं वा प्राणान्वापि परित्यजेत् ॥ १३ ॥
ਵਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੇ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਗਉ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਜਾਂ ਦਵਿਜ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—(ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਰਨ ਧਰਮਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
Verse 14
यद्वा दद्याद्द्विजेंद्राणां गवामयुतमुत्तसम् । एतेष्वन्यतमं कृत्वा ब्रह्महा शुद्धिमान्पुयात् ॥ १४ ॥
ਜਾਂ ਫਿਰ ਦਵਿਜੇਂਦ੍ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੪॥
Verse 15
दीक्षितं क्षत्रियं हत्वा चरेद्धि ब्रह्महव्रतम् । अग्निप्रवेशनं वापि मरुत्प्रपतनं तथा ॥ १५ ॥
ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ ਵੀ (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੧੫॥
Verse 16
दीक्षीतं ब्राह्मणं हत्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् । आचार्यादिवधे चैव व्रतमुक्तं चतुर्गुणम् ॥ १६ ॥
ਦੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਆਦਿ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਵ੍ਰਤ ਚੌਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੧੬॥
Verse 17
हत्वा तु विप्रमात्रं च चरेत्संवत्सरं व्रतम् । एवं विप्रस्य गदितः प्रायश्चित्तविधिर्द्विज ॥ १७ ॥
ਪਰ ਜੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ। ਹੇ ਦਵਿਜ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੧੭॥
Verse 18
द्विगुणं क्षत्रियस्योक्तं त्रिगुणं तु विशः स्मृतम् । ब्राह्मणं हंति यः शूद्रस्तं मुशल्यं विर्दुर्बुधाः ॥ १८ ॥
ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਤਿਗੁਣਾ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਲ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਯੋਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ॥੧੮॥
Verse 19
राज्ञैव शिक्षा कर्तव्या इति शास्तेषु निश्चयः । ब्राह्मणीनां वधे त्वर्द्धं पादः स्यात्कन्यकावधे ॥ १९ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ ਕਿ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਕੇਵਲ ਰਾਜਾ ਹੀ ਕਰੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਅੱਧਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
हत्वा त्वनुपनीतांश्च तथा पादव्रतं चरेत् । हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः षडब्दं कुच्छ्रमाचरेत् ॥ २० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਨਯਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਪਾਦ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਛੇ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਤਪ ਕਰੇ।
Verse 21
संवत्सरं त्रयं वेश्यं शूर्द्रं हत्वा तु वत्सरम् । दीक्षितस्य स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणी चाष्टवत्सरान् ॥ २१ ॥
ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ। ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
ब्रह्महत्याव्रतं कृत्वा शुद्धो भवति निश्चितम् । प्रायश्चित्तं विधानं तु सर्वत्र मुनिसत्तम ॥ २२ ॥
ਬ੍ਰਹਮ-ਹਤਿਆ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਸਭ ਥਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
वृद्धातुरस्त्रीबालानामर्द्धमुक्तं मनीषिभिः । गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ॥ २३ ॥
ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ, ਬਿਮਾਰਾਂ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ (ਦੰਡ ਆਦਿ) ਅੱਧਾ ਹੀ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੁਰਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣੋ—ਗੌੜੀ, ਪੈਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮਾਧਵੀ।
Verse 24
चातुर्वर्ण्यारपेया स्यात्तथा स्त्रीभिश्च नारद । क्षीरं घृतं वा गोमूत्रमेतेष्वन्यतमं मुने ॥ २४ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਆਰਪੇਯ (ਆਚਮਨ-ਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਨ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਦੁੱਧ, ਘਿਉ ਜਾਂ ਗੋਮੂਤਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 25
स्नात्वर्द्रवासा नियतो नारायणमनुस्मरन् । पक्वायसनिभं कृत्वा पिबेज्चैवोदकं ततः ॥ २५ ॥
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਭਿੱਜੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ (ਦ੍ਰਵ ਨੂੰ) ਪੱਕੇ ਲੋਹੇ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ।
Verse 26
तत्तु लौहेन पात्रेण ह्यायसेनाथवा पिबेत् । ताम्रेण वाथं पात्रेण तत्पीत्वा मरणं व्रजेत् ॥ २६ ॥
ਉਹ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਜਾਂ ਆਯਸ (ਉੱਕਾ/ਇਸਪਾਤ) ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿਚੋਂ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੀ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
सुरापी शुद्धिमाप्नोति नान्यथा शुद्धिरिष्यते । अज्ञानादात्मबुद्द्या तु सुरां पीत्वा द्विजश्चरेत् ॥ २७ ॥
ਸੁਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਦਵਿਜ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੁਰਾ ਪੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਯਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 28
ब्रह्महत्याव्रतं सम्यक्तच्चिह्नपरिवर्जितः । यदि रोगानिवृत्त्यर्थमौषधार्थं सुरां पिबेत् ॥ २८ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਸੁਰਾ ਪੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਔਖਧ-ਅਰਥ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
तस्योपनयनं भूयस्तथा चांद्रायणद्वयम् । सुरासंस्पृष्टपात्रं तु सुराभांडोदकं तथा ॥ २९ ॥
ਉਸ ਲਈ ਮੁੜ ਉਪਨਯਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਛੁਹਿਆ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦਾ ਪਾਣੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 30
सुरापानसमं प्राहुस्तथा चन्द्रस्य भक्षणम् । तालं च पानसं चैव द्राक्षं खार्जूरसंभवम् ॥ ३० ॥
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਚੰਦਰ’ ਦਾ ਭੱਖਣ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਲ (ਖਜੂਰ-ਪਾਮ), ਪਾਨਸ (ਕਠਲ), ਦ੍ਰਾਖ਼ (ਅੰਗੂਰ) ਅਤੇ ਖਾਰਜੂਰ (ਖਜੂਰ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 31
माधुक शैलमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजम् । गौडी माध्वी सुरा मद्यमेवमेकादश स्मृताः ॥ ३१ ॥
ਮਾਧੁਕ, ਸ਼ੈਲ, ਆਰਿਸ਼ਟ, ਮੈਰੇਯ ਅਤੇ ਨਾਲਿਕੇਰਜ (ਨਾਰੀਅਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ); ਅਤੇ ਗੌੜੀ, ਮਾਧਵੀ, ਸੁਰਾ, ਮਦ੍ਯ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
एतेष्वन्यतमं विप्रो न पिबेद्वै कदाचन । एतेष्वन्यतमं यस्तु पिबेदज्ञानतो द्विजः ॥ ३२ ॥
ਵਿਪ੍ਰ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਦ੍ਵਿਜ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪੀ ਲਏ, (ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
Verse 33
तस्योपनयनं भूयस्तप्तकृच्छ्रं चरेत्तथा । समक्षं वा परोक्षं वा बलाच्चौयण वा तथा ॥ ३३ ॥
ਉਸ ਲਈ ਮੁੜ ਉਪਨਯਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ‘ਤਪ੍ਤਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਕਿਰਿਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਪਤ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੋਰੀ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
Verse 34
परस्वानामुपादानं स्तेयमित्युच्यते बुधैः । सुवर्णस्य प्रमाणं तु मन्वाद्यैः परिभाषितम् ॥ ३४ ॥
ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਲੈ ਲੈਣਾ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਚੋਰੀ’ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਾਪ-ਮਿਆਰ ਮਨੂ ਆਦਿ ਧਰਮ-ਵਿਧਾਤਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 35
वक्ष्ये श्रृणुष्व विप्रेंद्र प्रायश्चजितोक्तिसाधनम् । गवाक्षागतमार्तण्डरश्मिमध्ये प्रदृश्यते ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਖਿੜਕੀ ਰਾਹੀਂ ਆਈਆਂ ਸੂਰਜ-ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 36
त्रसरेणुप्रमाणं तु रज इत्युच्यते बुधैः । त्रसरेण्वष्टकं निष्कस्तत्रयं राजसर्षपः ॥ ३६ ॥
ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਦੇ ਮਾਪ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਰਜ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਠ ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਰਾਜਸਰਸ਼ਪ’ ਮਾਪ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 37
गौरसर्षपस्तर्त्रयं स्यात्तत्षट्कं यव उच्यते । यवत्रयं कृष्णलः स्यान्माषस्तत्पंचकं स्मृतः ॥ ३७ ॥
ਤਿੰਨ ਗੌਰ-ਸਰਸ਼ਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਾਪ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਨੂੰ ‘ਯਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਯਵ ਨਾਲ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਲ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਲ ‘ਮਾਸ਼’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 38
माषषोडषमानं स्यात्सुवर्णमिति नारद । हत्वा ब्रह्मस्वमज्ञानाद्द्वादशांब्दं तु पूर्ववत् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਾਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਸੁਵਰਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਸਵ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਧਨ) ਦੀ ਹਾਨੀ/ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।
Verse 39
कपालध्वजहीनं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् । गुरुणां यज्ञकतॄणां धार्मिष्टानां तथैव च ॥ ३९ ॥
ਕਪਾਲ-ਧ੍ਵਜ ਧਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂਜਨਾਂ, ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।
Verse 40
श्रोत्रियाणां द्विजानां तु हृत्वा हेमैवमाचरेत् । कृतानुतापो देहे च संपूर्णे लेपयेद् धृतम् ॥ ४० ॥
ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ੍ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਤੋਂ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਘ੍ਰਿਤ (ਘੀ) ਮਲੇ।
Verse 41
करीषच्छादितो दग्धः स्तेयपापाद्विमुच्यते । ब्रह्मस्वं क्षत्रियो हृत्वा पश्चात्तापमवाप्य च ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਫਿਰ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੋਰੀ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਖ਼ਤਰੀਏ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਲੈ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
पुनर्ददाति तत्रैव तद्विधानं श्रृणुष्व मे । तत्र सांतपनं कृत्वा द्वादशाहोपवासतः ॥ ४२ ॥
ਫਿਰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਹ ਵਸਤੂ ਮੁੜ ਦੇ ਦੇਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ—ਉੱਥੇ ‘ਸਾਂਤਪਨ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ।
Verse 43
शुद्धिमाप्नोति देवर्षे ह्यन्यथा पतितो भवेत् । रत्नासनमनुष्यस्त्रीधेनुभूम्यादिकेषु च ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਤਨ-ਆਸਨ, ਮਨੁੱਖ, ਇਸਤਰੀ, ਧੇਨੂ (ਗਾਂ), ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ।
Verse 44
सुवर्णसहृशेष्वेषु प्रायश्चितार्द्धमुच्यते । त्रसरेणुसमं हेम हृत्वा कुर्यात्समाहितः ॥ ४४ ॥
ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੁੱਲ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅੱਧਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰਸਰੇਣੂ ਜਿਤਨਾ ਨਿੱਕਾ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੪੪॥
Verse 45
प्राणायामद्वयं सम्यक् तेन शुद्धच्चति मानवः । प्राणायामत्रयं कुर्याद्धृत्वा निष्कप्रमाणकम् ॥ ४५ ॥
ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦੋ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕ-ਪ੍ਰਮਾਣ (ਸੋਨਾ) ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ॥੪੫॥
Verse 46
प्राणायामाश्च चत्वारो राजसर्षपमात्रके । गौरसर्षपमानं तु हृत्वा हेम विचक्षणः ॥ ४६ ॥
ਰਾਜਸਰਸ਼ਪ (ਰਾਜਸੀ ਰਾਈ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਵੇਕੀ, ਸੋਨਾ ਹਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗੌਰਸਰਸ਼ਪ (ਚਿੱਟੀ ਰਾਈ) ਦੇ ਮਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੪੬॥
Verse 47
स्नात्वा च विधिवज्जप्याद्गायत्र्यष्टसहस्त्रकम् । यवमात्रसुवर्णस्य स्तेयाच्छुद्धो भवेद्दिजः ॥ ४७ ॥
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਜੌਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਤਨੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਦਵਿਜ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੪੭॥
Verse 48
आसायं प्रातरारभ्य जप्त्वा वै वेदमातरम् । हेम कृष्णलमात्रं तु हृत्वा सांतपनं चरेत् ॥ ४८ ॥
ਸ਼ਾਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਵੇਦਮਾਤਾ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਲ ਮਾਤਰਾ ਸੋਨਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਂਤਪਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ॥੪੮॥
Verse 49
माषप्रमाणे हेम्नस्तु प्रायश्चित्तं निगद्यते । गोमूत्रपक्वयवभुग्वर्षेणैकेन शुद्ध्यति ॥ ४९ ॥
ਮਾਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਿਤਨਾ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੋਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਜੌ ਖਾ ਕੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 50
संपूर्णस्य सुवर्णस्य स्तेयं कृत्वा मुनीश्वर । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्द्वादशाब्दं समाहितः ॥ ५० ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਪੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ।
Verse 51
सुवर्णमानान्न्यूने तु रजतस्तेयकर्मणि । कुर्यात्सांतपनं सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ५१ ॥
ਪਰ ਜੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਚੋਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਂਤਪਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
दशनिष्कांतपर्यंतमूर्द्धूं निष्कचतुष्टयात् । हत्वा च रजतं विद्वान्कुर्याच्चांद्रायणं मुने ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਮੁਨੇ! ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰੇ—ਚਾਰ ਨਿਸ਼ਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਕੇ ਦਸ ਨਿਸ਼ਕ ਤੱਕ—ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰੇ।
Verse 53
दशादिशतिष्कांतं यः स्तेयी रजतस्य तु । चांद्रायणद्वयं तस्य प्रोक्तं पापविशोधकम् ॥ ५३ ॥
ਜੋ ‘ਦਸ਼ਾਦਿਸਤਿਸ਼ਕਾਂਤ’ ਮਾਪ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਚੁਰਾਏ, ਉਸ ਲਈ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਾਸਤੇ ਦੋ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 54
शतादूर्द्धूं सहस्त्रांतं प्रोक्तं चांद्रायणत्रयम् । सहस्त्रादधिकस्तेये ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥ ५४ ॥
ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀ ਚੋਰੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੋਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 55
कांस्यपित्तलमुख्येषु ह्ययस्कांते तथैव च । सहस्रनिष्कमाने तु पराकं परिकीर्तितम् ॥ ५५ ॥
ਕਾਂਸੀ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਆਦਿ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਯਸਕਾਂਤ (ਲੋਹ-ਚੁੰਬਕ/ਲੋਹ) ਵਿੱਚ ਵੀ, ‘ਪਰਾਕ’ ਦਾ ਮਾਪ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 56
प्रायश्चित्तं तु रत्नानां स्तेये राजतवत्स्मृतम् । गुरुतल्पगतानां च प्रायश्चित्तमुदीर्यते ॥ ५६ ॥
ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਚੋਰੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰੇ (ਗੁਰੂ-ਤਲਪਗਾਮੀ), ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 57
अज्ञानान्मातरं गत्वा तत्सपत्नीमथापि वा । स्वयमेव स्वमुष्कं तु च्छिंद्यात्पापमुदीरयन् ॥ ५७ ॥
ਜੇ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ—ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਵੀ—ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਆਪ ਕੱਟ ਦੇਵੇ।
Verse 58
हस्ते गृहीत्वा मुष्कं तु गच्छंद्वै नैऋतीं दिशम् । गच्छन्मार्गै सुखं दुःखं न कदाचिद्विचारयेत् ॥ ५८ ॥
ਅੰਡਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਉਹ ਨੈਤ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਿਆਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 59
अपश्यन्गच्छतो गच्छेत्पाणान्तं यः स शुद्ध्यति । मरुत्प्रपतनं वापि कुर्यात्पापमुदाहरन् ॥ ५९ ॥
ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ 'ਮਰੁਤਪ੍ਰਪਤਨ' ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਰੇ।
Verse 60
स्ववर्णोत्तमवर्णस्त्रीगमने त्वविचारतः । ब्राह्महत्याव्रतं कुर्याद्वादशाब्दं समाहितः ॥ ६० ॥
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਜਾਂ ਉੱਚ ਵਰਣ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 61
अमत्याभ्यासतो गच्छेत्सवर्णां चोत्तमां तथा । कारीषवह्निना दग्धः शुद्धिं याति द्विजोत्तम ॥ ६१ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਆਦਤ ਕਾਰਨ ਸਵਰਣ ਜਾਂ ਉੱਚ ਵਰਣ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸੁੱਕੇ ਗੋਬਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 62
रेतःसेकात्पूर्वमेव निवृत्तो यदि मातरि । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्रेतः सेकेऽग्निदाहनम् ॥ ६२ ॥
ਜੇਕਰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਵੀਰਜ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਵੇ।
Verse 63
सवर्णोत्तमवर्णासु निवृत्तो वीर्यसेचनात् । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यान्नवाब्दान्विष्णुतत्परः ॥ ६३ ॥
ਸਵਰਣ ਜਾਂ ਉੱਚ ਵਰਣ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਕਣ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਤ ਹੋ ਕੇ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 64
वैश्यायां पितृपत्न्यां तु षडब्दं व्रतमाचरेत् । गत्वा शूद्वां गुरोर्भार्यां त्रिवर्षं व्रतमाचरेत् ॥ ६४ ॥
ਜੇ ਅਪਰਾਧ ਵੈਸ਼ਿਆ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ—ਤਾਂ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼ੂਦਰਾ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ—ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ।
Verse 65
मातृष्वसारं च पितृष्वसारमाचार्यभार्यां श्वशुरस्य पत्नीम् । पितृव्यभार्यामथ मातुलानीं पुत्रीं च गच्छेद्यदि काममुग्धः ॥ ६५ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮਾਸੀ, ਬੂਆ, ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸਹੁਰੇ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਚਾਚੇ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮਾਮੇ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਕੋਲ ਵੀ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 66
दिनद्वये ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्यथाविधि । एकस्मिन्नेव दिवसे बहुवारं त्रिवार्षिकम् ॥ ६६ ॥
ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਮ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਏ।
Verse 67
एकवारं गते ह्यब्दंव्रतं कृत्वा विशुद्ध्यति । दिनत्रये गते वह्निदग्धः शुध्येत नान्यथा ॥ ६७ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਜੇ ਸਾਲ-ਭਰ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 68
चांजालीं पुष्कसीं चैव स्नुषां च भगिनीं तथा । मित्रस्त्रियं शिष्यपत्नीं यस्तु वै कामतो व्रजेत् ॥ ६८ ॥
ਜੋ ਕਾਮ-ਵਸ਼ ਚਾਂਡਾਲਣੀ, ਪੁਸ਼ਕਸੀ, ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ, ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਘੋਰ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 69
ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यात्स षडब्दं मुनीश्वर । अकामतो व्रजेद्यस्तु सोऽब्दकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ ६९ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਰਤ ਛੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।
Verse 70
महापातकिसंसर्गे प्रायश्चित्तं निगद्यते । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ ७० ॥
ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਨਾਲ ਸੰਗ-ਸੰਸਰਗ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 71
यस्य येन भवेत्संगो ब्रह्महांदिचतुर्ष्वपि । तत्तद्व्रतं स निव्रर्त्य शुद्धिमान्पोत्यसंशयम् ॥ ७१ ॥
ਬ੍ਰਹਮਹਾ ਆਦਿ ਚਾਰ ਮਹਾਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਗ ਬਣੇ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 72
अज्ञानात्पंचरात्रं तु संगमेभिः करोतियः । कायकृच्छ्रं चरेत्सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ७२ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਸੰਗਮ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਵਰਤ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ‘ਕਾਇਆ-ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
द्वादशाहेतु संसर्गे महासांतपनं स्मृतम् । संगंकृत्वार्द्धमासं तु द्वादशाहमुपावसेत् ॥ ७३ ॥
ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗ-ਸੰਸਰਗ ਲਈ ‘ਮਹਾ-ਸ਼ਾਂਤਪਨ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਧਾ ਮਹੀਨਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 74
पराको माससंसर्गे चांद्रमासत्रयेस्मृतम् । कृत्वा संगं तु षण्मासं चरेच्चांद्रायणद्वयम् ॥ ७४ ॥
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਸਰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਚਾਂਦ੍ਰਮਾਸਾਂ ਲਈ ਪਰਾਕ ਵਰਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਦੋ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ॥੭੪॥
Verse 75
किंचिन्न्यूनाब्दसंगे तु षण्मासव्रतमाचरेत् । एतच्च त्रिगुणं प्रोक्तं ज्ञानात्संगे यथाक्रमम् ॥ ७५ ॥
ਜੇ (ਨਿਯਮ-ਆਚਰਨ ਦਾ) ਸੰਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੱਟ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੭੫॥
Verse 76
मंडूकं नकुलं काकं वराहं मूषकं तथा । मार्जाराजाविकं श्वानं हत्वा कुक्कुटकं तथा ॥ ७६ ॥
ਮੇਡਕ, ਨਕੁਲ (ਮੂੰਗੂਸ), ਕਾਂ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਚੂਹਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿੱਲੀ, ਬੱਕਰੀ, ਕੁੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਰਗਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਨਾਲ (ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ) ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ॥੭੬॥
Verse 77
कृच्छ्रार्द्धमाचरेद्विप्रोऽतिकृच्छ्रं चाश्वह चरेत् । जतप्तकृच्छ्रं करिवधे पराकं गोवधे स्मृतम् ॥ ७७ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਇਸ ਦੋਸ਼ ਲਈ) ਅੱਧ-ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ-ਵਧ ਵਿੱਚ ਅਤਿਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਕਰੇ। ਗਜ-ਵਧ ਵਿੱਚ ਜ-ਤਪਤ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਅਤੇ ਗੋ-ਵਧ ਵਿੱਚ ਪਰਾਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਸਮ੍ਰਿਤਿ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੭੭॥
Verse 78
कामतो गोवधे नैव शुद्धिर्द्दष्टा मनीषिभिः । पानशय्यासनाद्येषु पुष्पमूलफलेषु च ॥ ७८ ॥
ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਗੋ-ਵਧ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਨ, ਸ਼ਯਿਆ, ਆਸਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਇਸ ਮਹਾਪਾਪ ਦੀ) ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਗਈ॥੭੮॥
Verse 79
भक्ष्यभोज्यापहारेषु पंचगव्यविशोधनम् । शुष्ककाष्टतृणानां च द्रुमाणां च गुडस्य च ॥ ७९ ॥
ਜੇ ਭੱਖਣਯੋਗ ਜਾਂ ਪਕਿਆ ਭੋਜਨ ਅਪਹ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ, ਤਿੰਨੇ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁੜ ਲਈ ਵੀ ਹੈ।
Verse 80
चर्मवस्त्रामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् । टिट्टिभं चक्रवाकं च हंसं कारंडवं तथा ॥ ८० ॥
ਚਮੜੇ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿੱਟਿਭ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 81
उलूकं सारसं चैव पकोतं जलपादकम् । शुकं चाषं बलाकं च शिशुमारं च कच्छपम् ॥ ८१ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਲੂਕ (ਉੱਲੂ), ਸਾਰਸ, ਪਕੋਤ (ਕਬੂਤਰ), ਜਲਪਾਦਕ (ਜਲ-ਪੰਛੀ), ਸ਼ੁਕ (ਤੋਤਾ), ਚਾਸ਼ ਪੰਛੀ, ਬਲਾਕਾ (ਬਗਲਾ), ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਅਤੇ ਕੱਛਪ (ਕਛੂਆ) ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Verse 82
एतेष्वन्यतमं हत्वा द्वादशाहमभोजनम् । प्राजापत्यव्रतं कुर्याद्रेतोविण्मूत्रभोजने ॥ ८२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੀਰਯ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਜਾਂ ਮੂਤਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 83
चांद्रायणत्रयं प्रोक्तं शूद्रोच्छिष्टस्य भोजने । रजस्वलां च चांडालं महापातकिनं तथा ॥ ८३ ॥
ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਜੂਠੇ) ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵ੍ਰਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ, ਚਾਂਡਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ।
Verse 84
सूतिकां पतितं चैव उच्छिष्टं रजकादिकम् । स्पृष्ट्वा सचैलं स्नायीत घृतं संप्राशेयत्तथा ॥ ८४ ॥
ਸੂਤਿਕਾ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ, ਪਤਿਤ, ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਜਾਂ ਰਜਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਘਿਉ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰੇ।
Verse 85
गायत्रीं च विशुद्धात्मा जपेदष्टशतं द्विज । एतेष्वन्यतमं स्पृष्ट्वा अज्ञानाधद्यदि भोजने ॥ ८५ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਅੱਠ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਜੇ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਏ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਜਪ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ।
Verse 86
त्रिरात्रो पोषणाच्छुद्ध्ये त्पंचगव्याशनाद्विज । स्नानदानजपादौ च भोजनादौ च नारद ॥ ८६ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਹਲਕੇ ਆਹਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 87
एषामन्यतमस्यापि शब्दं यः श्रृणुयाद्वदेत् । उद्वमेद्धुक्तमंन्नतत्स्त्रात्वा चोपवसेत्तथा ॥ ८७ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਜੇ ਕੋਈ ਸੁਣ ਲਏ ਜਾਂ ਬੋਲ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਖਾਧਾ ਅੰਨ ਉਗਲ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖੇ।
Verse 88
द्वितीयेऽह्नि घृतं प्राश्य शुद्धिमाप्नोति नारद । व्रतादिमध्ये यद्येषा श्रृणुयाद्धूनिमप्युत ॥ ८८ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਘਿਉ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ-ਧੁਨੀ ਮਾਤਰ ਵੀ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 89
अष्टोत्तरसहस्रं तु जपेद्वै वेदमातरम् । पापानामधिकं पापं द्विजदैवतनिंदनम् ॥ ८९ ॥
ਵੇਦਮਾਤਾ ਦਾ ਅੱਠੋਤਰ-ਸਹਸ੍ਰ ਜਪ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਵਤੁੱਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।
Verse 90
न दृष्ट्वा निष्कृतिस्तस्य सर्वशास्त्रेषु नारद । महापातकतुल्यानि यानि प्रोक्तानि सूरिभिः ॥ ९० ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ/ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਪਾਤਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 91
प्रायश्चित्तं तु तेषां च कुर्यादेवं यथाविधि । प्रायश्चित्तानि यः कुर्यान्नारायणपरायणः ॥ ९१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਕਰੇ।
Verse 92
तस्य पापानि नश्यंतिह्यन्यथा पतितो भवेत् । यस्तु रागादिनिर्मुक्तो ह्यनुतापसमन्वितः ॥ ९२ ॥
ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੋ ਰਾਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 93
सर्वभूतययायुक्तो विष्णुस्मरणतत्परः । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ॥ ९३ ॥
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵ-ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੈ—ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ—ਉਹ ਉਸ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਉੱਧਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 94
विमुक्त एव पापेभ्यो ज्ञेयो विष्णुपरो यतः । नारायणमनांद्यंतं विश्वाकारमनामयम् ॥ ९४ ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਰਾਇਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ।
Verse 95
यस्तु संस्मरते मर्त्यः स मुक्तः पापकोटिभिः । स्मृतो वा पूजितो वापि ध्यातः प्रणमितोऽपि वा ॥ ९५ ॥
ਜੋ ਮਰਤਯ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੂਜਾ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ, ਜਾਂ ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ।
Verse 96
नाशयत्येव पापानि विष्णुर्हृद्गमनः सताम् । संपर्काद्यदि वा मोहाद्यस्तु पूजयते हरिम् ॥ ९६ ॥
ਸਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਵੀ ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਵੀ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 97
सर्वपापविनिर्मुक्तः स प्रयाति हरेः पदम् । सकृत्संस्मरणाद्विष्णोर्नश्यंति क्लेशसंचयाः ॥ ९७ ॥
ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 98
स्वर्गादिभोगप्रात्पिस्तु तस्य विप्रानुमीयते । मानुषं दुर्लभं जन्म प्राप्यते यैर्मुनीश्वर ॥ ९८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਦੇ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੇ ਪੁੰਨ-ਉਪਾਯਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 99
तत्रापि हरिभक्तिस्तु दुर्लभा परिकीर्त्तिता । तस्मात्तडिल्लतालोलं मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ॥ ९९ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਤਾਂ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਗਵਾਓ।
Verse 100
हरिं संपूजयेद्भक्त्या पशुपाशविमोचनम् । सर्वेऽन्तराया नश्यंति मनःशुद्धिश्च जायते ॥ १०० ॥
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੋ—ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਧਨ-ਰੂਪੀ ਪਾਸਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤਦ ਸਭ ਵਿਘਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
Verse 101
परं मोक्षं लभेश्चैव पूजिते तु जनार्दने । धर्मार्थकामोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः ॥ १०१ ॥
ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਵੀ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 102
हरिपूजापराणां तु सिध्यन्ति नात्र संशयः । पुत्रदारगृहक्षेत्रधनधान्याभिधावतीम् ॥ १०२ ॥
ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ, ਖੇਤ, ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਉਹ ਚੰਚਲ ਲਾਲਸਾ ਵੀ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
Verse 103
लब्ध्वेमां मानुषीं वृत्तिं रेरे दर्पं तु मा कृथाः । संत्यज्य कामं क्रोधं च लोभं मोहं मदं तथा ॥ १०३ ॥
ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਪਾ ਕੇ, ਹੇ ਨਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਦ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗ ਦੇ।
Verse 104
परापवादं निंदां च भजध्वं भक्तितो हरिम् । व्यापारान्सकलांसत्यक्तवा पूजयध्वं जनार्दनम् ॥ १०४ ॥
ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 105
निकटा एव दृश्यंते कृतांतनगरद्रुमाः । यावन्नायाति मरणं यावन्नायाति वै जरा ॥ १०५ ॥
ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ-ਨਗਰ (ਮੌਤ ਦੇ ਨਗਰ) ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਤੱਕ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੋ।
Verse 106
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावदेवाचर्येद्धरिम् । धीमान्नकुर्याद्विश्वासं शरीरेऽस्मिन्विनश्वरे ॥ १०६ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਹਰਿ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੋ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 107
नित्यं सन्निहितो मृत्युः संपदत्यंतचंचला । आसन्नमरणो देहस्तस्माद्दर्प्पं विमुचत ॥ १०७ ॥
ਮੌਤ ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਹੈ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੈ। ਦੇਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡੋ।
Verse 108
संयोगा विप्रयोगांताः सर्वं च क्षणभंगुरम् । एतज्ज्ञात्वा महाभाग पूजयस्व जनार्दनम् ॥ १०८ ॥
ਸਾਰੇ ਮਿਲਾਪਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 109
आशया व्यथते चैव मोक्षस्त्वत्यंतदुर्लभः । भक्त्या यजति यो विष्णुं महापातकवानपि ॥ १०९ ॥
ਆਸਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 110
सोऽपि याति परं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च सांगा वेदाश्च सत्तम ॥ ११० ॥
ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੋਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੀਰਥ, ਸਭ ਯੱਗ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ ਮਾਨੋ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 111
नारायणार्चनस्यैते कलां नार्हंति षोडशीम् । किं वै वेदैर्मखैः शास्त्रैः किंवा तीर्थनिषेवणैः ॥ १११ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਇਹ ਹੋਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਦ, ਯੱਗ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 112
विष्णुभक्तिविहीनानां किं तपोभिर्व्रतैरपि ॥ ११२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਪ ਅਤੇ ਵਰਤ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀ ਫਲ? ਭਗਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹੈ।
Verse 113
यजंति ये विष्णुमनंतमूर्तिं निरीक्ष्य चाकारगतं वरेण्यम् । वेदांतवेद्यं भवरोगवैद्यं ते यांति मर्त्याः पदमच्युतस्य ॥ ११३ ॥
ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਅਨੰਤ-ਮੂਰਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪਵਿੱਤਰ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਵਰੇਣ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵ-ਰੋਗ ਦਾ ਵੈਦ ਹੈ, ਉਹ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 114
अनादिमात्मानमनंतशक्तिमाधारभूतं जगतः सुरेड्यम् । ज्योतिः स्वरुपं परमच्युताख्यं स्मृत्वा समभ्येति नरः सखायम् ॥ ११४ ॥
ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਆਤਮਾ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ, ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ‘ਅਚ੍ਯੁਤ’ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਖੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Sanaka frames prāyaścitta as the purificatory completion (saṃskāra) of karma: without it, actions are declared fruitless and spiritually ‘tainted.’ The chapter also adds a theological condition—atonement purifies only when one is oriented toward Nārāyaṇa—making expiation both procedural (vrata) and devotional (bhakti).
The four grave sins are brahmahatyā (killing a Brāhmaṇa), surā-pāna (drinking intoxicants), suvarṇa-steya (stealing gold), and guru-talpa-gamana (violating the teacher’s bed). Association is treated as a fifth because sustained sharing of food, seat, and bed transmits impurity and complicity (saṅga-doṣa), rendering one unfit for rites unless a corresponding expiation is performed.
It grades penalties by varṇa and circumstance, specifies named penances and durations, and introduces metrological units to quantify theft (from trasareṇu up to suvarṇa and niṣka-based scales). This converts moral fault into adjudicable categories, resembling Dharmaśāstra jurisprudence while remaining within Purāṇic discourse.
After enumerating penances, the text asserts that remembrance and worship of Viṣṇu/Hari destroy heaps of sins—even when devotion arises from mere association—and that worship of Janārdana fulfills dharma, artha, kāma, and mokṣa, culminating in attainment of Hari’s abode.