Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
ਸਨਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੌਤ‑ਸਮਾਰਤ ਕਰਮਾਂ, ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਤਿਥੀ‑ਨਿਰਣੈ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਵਾਸ ਯੋਗ ਤਿਥੀਆਂ ਦੱਸ ਕੇ ਪਰਵਿੱਧਾ‑ਪੂਰਵਵਿੱਧਾ, ਪੂਰਵਾਹਨ‑ਅਪਰਾਹਨ, ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਕਾਲ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਯ‑ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਤਿਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਥੀ‑ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ‑ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਮੀ ਦੋਸ਼, ਦੋਹਰੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਪਾਰਣਾ ਸਮਾਂ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ‑ਸੰਨਿਆਸੀ ਭੇਦ ਆਦਿ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗ੍ਰਹਣ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਿਸ਼ੇਧ, ਗ੍ਰਹਣ ਦੌਰਾਨ ਜਪ‑ਹੋਮ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ/ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਲਈ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਪੁੰਨ ਕਾਲ ਰਾਸ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਕਰਕ ਵਿੱਚ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਅਤੇ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਯਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਧਰਮਾਚਰਨ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत् ॥ १ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ; ਇਸ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ॥
Verse 2
श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलति द्विज ॥ २ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਚਾਹੇ ਸ਼੍ਰੌਤ ਕਰਮ ਹੋਵੇ, ਸਮਾਰਤ ਆਚਾਰ, ਵਰਤ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ—ਜੇ ਤਿਥੀ ਦਾ ਠੀਕ ਨਿਰਣੇ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 3
एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥ ३ ॥
ਉਪਵਾਸ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਲਈ ਏਕਾਦਸ਼ੀ, ਅਸ਼ਟਮੀ, ਛੱਠੀ, ਪੂਰਨਿਮਾ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਅਮਾਵਸਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ—ਇਹ ਤਿਥੀਆਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 4
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥ ४ ॥
ਪਰਵਿੱਧਾ (ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ) ਤਿਥੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹਨ; ਪੂਰਵ-ਸੰਯੁਤ (ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ) ਤਿਥੀਆਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਨਹੀਂ। ਨਾਗਵਿੱਧ ਛੱਠੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਵਿੱਧ ਸੱਤਮੀ ਵੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 5
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम् ॥ ५ ॥
ਦਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਵਿਧ੍ਹ (ਦੂਸ਼ਿਤ) ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਪਵਾਸ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ (ਅਮਾਵਸਿਆ), ਪੂਰਨਿਮਾ, ਸੱਤਮੀ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਵਾਸਰ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਉਪਵਾਸ ਵਰਜਿਤ ਹੈ।
Verse 6
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम् ॥ ६ ॥
ਪੂਰਵਵਿੱਧ ਤਿਥੀ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੱਤਮੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਰਵਵਿੱਧ ਹੀ ਮੰਨ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा । व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते ॥ ७ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਅਤੇ ਨਵਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਵ੍ਰਤ‑ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
अपराह्णाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्टत्तरं यतः । असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्णिकी तिथिः ॥ ८ ॥
ਅਪਰਾਹਣ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰਵਾਹਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਵ੍ਰਤ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਵਾਹਣ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤਿਥੀ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।
Verse 9
मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ॥ ९ ॥
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਉਗੇ, ਤਦੋਂ ਦੋ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਕਤ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਤਿਥੀ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।
Verse 10
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि ॥ १० ॥
ਤਿਥੀ‑ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵ੍ਰਤ‑ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੇਲੇ ਭਾਸਕਰ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः ॥ ११ ॥
ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਤਿਥੀ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਣ ਵਾਲੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੋ।
Verse 12
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ट नक्षत्रविहितव्रते । यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये ॥ १२ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਨਕਸ਼ਤਰ-ਨਿਯਤ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ; ਜੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੰਨੋ।
Verse 13
तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते । अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि ॥ १३ ॥
ਤਿਥੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੀ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਤਿਥੀ ਦੋਵੇਂ ਦੋ ਅੱਧੀ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਲਵੋ।
Verse 14
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रसंयुता ॥ १४ ॥
ਤਿਥੀ ਘਟੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਤੇ ਤਿਥੀ ਵਧੇ ਤਾਂ ਅਖੀਰਲਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਿਥੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਦੋ ਅੱਧੀ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ, ਉਹ ਮੁਹੂਰਤ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ।
Verse 15
ह्नासवृद्धिविशून्या चेत् ग्राह्यापूर्वा तथा परा । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता ॥ १५ ॥
ਜੇ ਘਟਾਉ-ਵਧਾਉ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੂਰਵਾ ਅਤੇ ਪਰਾ ਦੋਵੇਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹਨ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਮੂਲ ਅਤੇ ਵਹਿਨੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ।
Verse 16
मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशिनी । ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा ॥ १६ ॥
ਮੈਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਸੰਤਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਲਈ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते । तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ १७ ॥
ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ੍ਰਿਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਤਿਥੀ ਕਿਸੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੰਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਪੁੰਨਦਾਇਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।
Verse 18
तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः । उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते ॥ १८ ॥
ਉਸੇ ਤਿਥੀ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਉਸੇ ਦਿਨ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ। ਸ਼੍ਰਵਣ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਸੂਰਜੋਦਯ ਤੱਕ ਵਿਆਪੇ (ਉਦਯ-ਵਿਆਪਿਨੀ), ਉਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 19
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद् ग्राह्या जपादिषु । संक्रांतिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते ॥ १९ ॥
ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਪ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम् । तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः ॥ २० ॥
ਸਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਫਲ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਰਕਟਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾਯਨ-ਸੰਕ੍ਰਮ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः । वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च ॥ २१ ॥
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ (ਪੂਰਵ ਸਮੇਂ ਤੋਂ) ਤੀਹ ਘਟਿਕਾਂ ਪੁੰਨ-ਕਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ, ਸਿੰਹ ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ।
Verse 22
पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु । तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा ॥ २२ ॥
ਸਨਾਨ, ਜਪ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਮੁਹੂਰਤ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹਨ। ਅਤੇ ਤੁਲਾ ਤੇ ਮੇਸ਼ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦੋਂ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 23
ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः । कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज ॥ २३ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਦਾਨ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਦਸ ਘਟਿਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ (ਚੰਦਰਮਾ) ਕੰਨਿਆ, ਮਿਥੁਨ, ਮੀਨ ਜਾਂ ਧਨੁ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।
Verse 24
घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः । माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम् ॥ २४ ॥
ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਘਟਿਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਣੋ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਉੱਤਰਾਯਣ’ ਨਾਮਕ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत् । आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तंगतौ यदि ॥ २५ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਛੱਤੀ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਘਟਿਕਾਂ ਵੀ ਗਿਣਣੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਚੰਦਰਮਾ ਅਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸਮੇਂ-ਮਾਪ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹਨ।
Verse 26
स्नात्वा भुंजीत विप्रेंद्र परेद्युः शुद्धमंडलम् । दृष्टचंद्रा सिनीवाली नष्टचंद्रा कुहूः स्मृता ॥ २६ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਚੰਦਰਮਾ ਦਿੱਸੇ ਉਹ ‘ਸਿਨੀਵਾਲੀ’, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾ ਦਿੱਸੇ ਉਹ ‘ਕੁਹੂ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः । सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि ॥ २७ ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 28
कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैरपि वानग्रिकैस्तथा । अपराह्णद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि ॥ २८ ॥
ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸੀ ਵੀ ਤਦੋਂ ਹੀ ਇਹ ਵਰਤ/ਆਚਰਨ ਕਰਨ, ਜਦੋਂ ਅਮਾਵਸਿਆ ਤਿਥੀ ਅਪਰਾਹਣ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਵੇ।
Verse 29
क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्णात्परतो यदि ॥ २९ ॥
ਤਿਥੀ ਦੇ ਕ੍ਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਥੀ ਦੇ ਵ੍ਰਿਧਿ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਦਿਨ। ਜੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਮੱਧਾਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ (ਅਗਲੇ ਦਿਨ) ਨਿਰਣਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः । अत्यंतक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्णगा ॥ ३० ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਭੂਤਵਿੱਧਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪਰ ਅਤਿਅੰਤ ਕ੍ਸ਼ਯ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 31
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः । अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा ॥ ३१ ॥
ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਉਹੀ ਤਿਥੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਯਾਹਨ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਤਿਥੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕ੍ਸ਼ਯ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਯਾਹਨ-ਵਿਆਪਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि । अत्यंततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤਿਥੀ ਦੀ ਅਤਿ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭੂਤਵਿੱਧਾ (ਅਸ਼ੁਭ ਕਾਲ ਨਾਲ ਵਿਧ) ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 33
ग्राह्या स्यादपराह्णस्था कुहूः पैतृककर्मणि । यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः ॥ ३३ ॥
ਪੈਤ੍ਰਿਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਕੂਹੂ ਤਿਥੀ ਤਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਆਰਵਾਚੀਨ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ (ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ) ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਸੰਯੁਤ (ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ) ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 34
परेद्युर्विबुधश्रेष्टैः कुहूर्ग्राह्या पराह्णगा । मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਵਿਬੁਧ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਤਿਥੀ ਦੂਜੇ ਮੱਧਾਹਣ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਪਰਾਹਣ ਵਾਲੀ ਕੂਹੂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ (ਪਰਿਦ੍ਯੁਃ) ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा । अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि ॥ ३५ ॥
ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਬਾਅਦਲੀ ਵਿਧੀ—ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪੂਰਨ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਤੋ, ਮੈਂ ਅਨ੍ਵਾਧਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 36
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦੇ ਦਿਨ ਯਾਗ (ਪੂਜਾ-ਹੋਮ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 37
यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः । मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा ॥ ३७ ॥
ਯਾਗ ਦਾ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੋਵੇਂ ਮੱਧਾਹਨ ਦੇ ਦੋ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 38
परेद्युरेव विप्रेंद्र सद्यः कालो विधीयते ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਯਾ ਤਾਂ ਪਰੈਦਿਉਹ (ਅਗਲੇ ਦਿਨ) ਲਈ, ਜਾਂ ਸਦ੍ਯਹ (ਤੁਰੰਤ) ਲਈ।
Verse 39
पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः । सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये ॥ ३९ ॥
ਤਿਥੀ-ਖ਼ਯ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਰੈਦਿਉਹ’ (ਅਗਲਾ ਦਿਨ) ਮੰਨੋ; ਪਰ ਸੰਗਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸਦ੍ਯਹ’ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦਾ ਹੀ ਸਮਝੋ—ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 40
सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता । दशमीसंयुता हंतिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम् ॥ ४० ॥
ਸਭ ਨੂੰ ਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਕਮਾਇਆ ਪੁੰਨ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 41
एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता ॥ ४१ ॥
ਜੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਰਹਿ ਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ‘ਪਰਾ’ (ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ/ਨਿਰਣਾਇਕ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 42
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते । त्रयोदशी च रात्र्यंते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम् ॥ ४२ ॥
ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਯਥੋਚਿਤ ਨਿਰਣਯ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 43
पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा । गृहस्थाः सिद्धिमिच्छंति यतो मोक्षं यतीश्वराः ॥ ४३ ॥
ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਯਤੀਆਂ ਨੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਯਤੀਸ਼ਵਰ ਮੋਖਸ਼ ਹੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ।
Verse 44
द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ ४४ ॥
ਜੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਪਾਰਣਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਸ਼ਮੀ-ਵਿੱਧ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 45
शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता ॥ ४५ ॥
ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ—ਜੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਦੂਜੀ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
Verse 46
द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि । दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां ॥ ४६ ॥
ਜੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੰਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਲਈ ਕੇਵਲ ‘ਦੂਜੀ’ (ਉੱਤਰ) ਹੀ ਤਿਥੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 47
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि ॥ ४७ ॥
ਜੇ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ‘ਵਿੱਧ’ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਅਵਿੱਧ’ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਿਧ ਹੈ।
Verse 48
एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी । द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४८ ॥
ਜਦੋਂ ਵਰਤ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਬਚੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾਰਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 49
एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने । द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥ ४९ ॥
ਜੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਤਿਥੀ-ਖ਼ਯ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 50
विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा । यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च ॥ ५० ॥
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਹੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਓਹੀ।
Verse 51
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन । द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ ५१ ॥
ਜਦੋਂ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸਪਰਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੇ ਯਾਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵਰਤ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?
Verse 52
पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः । उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः ॥ ५२ ॥
ਇੱਥੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਤਿਥੀ ਮੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਤਿਥੀ। ਕੁਝ ਭਗਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 53
एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे ॥ ५३ ॥
ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ‘ਵਿੱਧ’ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਚਾਰਯ ਵੱਖਰਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 54
उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समंजसम् ॥ ५४ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਹੀ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਤਿਥੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਤਿਥੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
Verse 55
संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ ५५ ॥
ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਐਤਵਾਰ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਪਾਤ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਾ ਪਾਰਣ ਕਰੇ, ਨਾ ਉਪਵਾਸ ਧਾਰੇ।
Verse 56
अर्केऽह्नि पर्वरारौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ५६ ॥
ਜੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ, ਪਰਵ-ਰਾਤ ਨੂੰ, ਚੌਦਵੀਂ ਜਾਂ ਅੱਠਵੀਂ ਦੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ, ਜਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 57
आदित्यग्रहणे प्राप्ते पूर्वयामत्रये तथा । नाद्याद्वै यदि भुंजीत सुरापेन समो भवेत् ॥ ५७ ॥
ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਜੇ ਕੋਈ ਖਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 58
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ट कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः ॥ ५८ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਨ੍ਵਾਧਾਨ ਇਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੇ ਚੰਦਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 59
चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा । आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज ॥ ५९ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਦਸਵੇਂ ਭਾਗ/ਛਣ ‘ਸੋਮ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਿਚਾ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇ; ਅਤੇ ‘ਆਪ੍ਯਾਯਸ੍ਵ’ ਰਿਚਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ‘ਸੋਮਪਾਸ੍ਤ’ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਮ ਕਰ।
Verse 60
सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम् । आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमंत्रा उदाहृताः ॥ ६० ॥
ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ‘ਉਦੁ ਤ੍ਯੰ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ‘ਜਾਤਵੇਦਸਮ੍’ (ਅਗਨੀ) ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਆ ਸਤ੍ਯੇ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਨ’ ਦੇ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਵਿਹਿਤ ਹਨ—ਇਸ ਕਰਮ ਲਈ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 61
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पंडितः । यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ ६१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਥੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪੰਡਿਤ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ-ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਖੰਡ (ਅਕ੍ਸ਼ਯ) ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः । तस्माद्धर्मपरा यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६२ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਐਸੇ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਜਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ॥
Verse 63
धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छंति ते वै कृष्णस्वरुपिणः । तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते ॥ ६३ ॥
ਜੋ ਧਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਤਾਂਦਾ॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames tithi as the governing temporal ‘adhikāra’ for Vedic action: if the rite is performed on an improperly ascertained tithi, its phala is nullified, regardless of the act’s external correctness.
As a general rule, paraviddhā (tithi ‘piercing’ into the next day) is praised, while pūrvasaṃyutā/pūrvaviddhā is rejected—though the chapter notes specific exceptions (e.g., in kṛṣṇa-pakṣa for Saptamī and Caturdaśī).
It prioritizes a ‘pure’ Ekādaśī free from Daśamī influence, but introduces hierarchy based on pāraṇā availability and tithi-pervasion: householders generally take the earlier Ekādaśī when two occur, renunciants the later; and if pāraṇā on Dvādaśī is obtainable even briefly, the fast may still be kept with nuanced exceptions.
Saṅkrānti is assigned an auspicious window measured in ghaṭikās that varies by rāśi; acts like bathing, gifting, and japa within that window yield imperishable merit, linking astronomical transition to dharmic opportunity.
One should avoid eating during the eclipse and the three watches before it, undertake japa/observances through the eclipse duration, and (for ritualists) perform homa with specified Vedic mantras—distinct sets for lunar vs solar eclipses—along with expiation if an eclipse interrupts Anvādhāna iṣṭi.