Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala
ਸਨਕ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ‘ਪਰਮ ਵਿਧੀ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ, ਯਾਤਰਾ/ਕ੍ਰੋਧ/ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼; ਅਤੇ ਨਿਯੋਤੇ ਹੋਇਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਯਮ-ਭੰਗ ਨੂੰ ਘੋਰ ਪਾਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਦਇਆਲੂ; ਅਯੋਗ—ਅੰਗ-ਵਿਕਾਰ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਰੋਜ਼ੀ, ਦੁਰਾਚਾਰ, ਵੇਦ/ਮੰਤ੍ਰ ਵੇਚਣਾ ਆਦਿ। ਕੁਤਪ-ਕਾਲ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਖ਼ਯਾਹ, ਵਿਦ੍ਧਾ, ਖ਼ਯ-ਵ੍ਰਿਧੀ ਤਿਥੀ ਅਤੇ ਪਰਾ-ਤਿਥੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ—ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਆਮੰਤ੍ਰਣ, ਮੰਡਲ ਆਕਾਰ, ਪਾਦ੍ਯ-ਆਚਮਨੀਯ, ਤਿਲ ਛਿੜਕਣਾ, ਅਰਘ੍ਯ ਪਾਤਰ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਕੇਤ, ਪੂਜਾ, ਹਵਿਸ-ਹੋਮ (ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਲ-ਹੋਮ), ਮੌਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ-ਵਿਧੀ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ ਗਿਣਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ/ਤ੍ਰਿਮਧੁ/ਤ੍ਰਿਸੁਪਰਣ/ਪਾਵਮਾਨ ਪਾਠ, ਪਿੰਡਦਾਨ, ਸਵਸਤੀ-ਵਾਚਨ, ਅਕਸ਼ਯ-ਉਦਕ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਮੰਤ੍ਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਤਕਾਲੀਨ ਵਿਕਲਪ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨਿਸਕਰਸ਼—ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਠੀਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल श्राद्धस्य विधिमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਸੁਣ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 2
क्षयाहपूर्वदिवसे स्नात्वा चैकाशनो भवेत् । अधः शायी ब्रह्मचारी निशि विप्रान्निमंत्रयेत् ॥ २ ॥
ਖ਼ਯਾਹ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਪਾਲੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੋਤਾ ਦੇਵੇ।
Verse 3
दन्तधावनतांबूले तैलाभ्यंगं तथैव च । रत्योषधिपरान्नानि श्राद्धकर्त्ताविवर्जयेत् ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਤੰਬੂਲ ਚਬਾਉਣਾ ਅਤੇ ਤੇਲ ਮਲਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਰਤੀ, ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਰਸਦਾਰ/ਧਨਾਢ ਭੋਜਨ ਵੀ ਤਿਆਗੇ।
Verse 4
अध्वानं कलहं क्रोधं व्यवायं च धुरं तथा । श्राद्धकर्त्ता च भोक्ता च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ ४ ॥
ਸਫ਼ਰ, ਝਗੜਾ, ਗੁੱਸਾ, ਸੰਭੋਗ ਅਤੇ ਭਾਰ ਢੋਣਾ ਛੱਡੇ। ਸ਼੍ਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਧ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵੀ ਤਿਆਗਣ।
Verse 5
श्राद्धे निमंत्रितो यस्तु व्यवायं कुरुते यदि । ब्रह्महत्यामवाप्नोति नरकं चापि गच्छति ॥ ५ ॥
ਸ਼੍ਰਾਧ ਲਈ ਨਿਯੋਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਅਕਤੀ ਜੇ ਸੰਭੋਗ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
श्राद्धे नियोजयेद्विप्रं श्रोत्रिय विष्णुतत्परम् । यथास्वाचारनिरतं प्रशांतं सत्कुलोद्भवम् ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਤਕੁਲ ਜਨਮਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 7
रागद्वेषविहीनं च पुराणार्थविशारदम् । त्रिमधुत्रिसुपर्णज्ञं सर्वभूतदयापरम् ॥ ७ ॥
ਜੋ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਵੇ, ‘ਤ੍ਰਿਮਧੁ’ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਸੁਪਰਨ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋਵੇ।
Verse 8
देवपूजारतं चैव स्मृतितत्त्वविशारदम् । वेदांततत्त्वसंपन्नं सर्वलोकहिते रतम् ॥ ८ ॥
ਜੋ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਹੋਵੇ, ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੱਗਾ ਰਹੇ।
Verse 9
कृतज्ञं गुणसंपन्नं गुरुशुश्रूषणे रतम् । परोपदेशनिरतं सच्छास्त्रकथनैस्तथा ॥ ९ ॥
ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਹੋਵੇ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ, ਪਰਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਕਥਨ-ਵਿਆਖਿਆਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 10
एते नियोजितव्या वै श्राद्धे विप्रा मुनीश्वर । श्राद्धे वर्ज्याप्रवक्ष्यामि श्रृणु तान्मुसमाहितः ॥ १० ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਐਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਤੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 11
न्पूनांगश्चाधिकांगश्च कदर्यो रोगितस्तथा । कुष्टी च कुनखी चैव लंबकर्णः क्षतव्रतः ॥ ११ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਗ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕੰਜੂਸ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਰੋਗੀ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਕੋੜ੍ਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਖ ਵਿਗੜੇ ਹੋਣ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਲੰਮੇ ਤੇ ਲਟਕਦੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਤ-ਆਚਰਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—(ਇਹ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਹਨ)।
Verse 12
नक्षत्रपाठजीवी च तथा च शवदाहकः । कुवादी परिर्वत्ता च तथा देवलकः खलः ॥ १२ ॥
ਜੋ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪਾਠ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਏ, ਜੋ ਸ਼ਵਦਾਹ ਕਰੇ, ਕੁਤਰਕੀ ਵਾਦੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੱਖ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਪਰਿਰਵੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਲਕ—ਇਹ ਸਭ ਖਲ ਪੁਰਖ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 13
निंदकोऽमर्षणो धूर्तस्तथैव ग्रामयाजकः । असच्छास्त्राभिनिरतः परान्ननिगतस्तथा ॥ १३ ॥
ਨਿੰਦਕ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਧੂਰਤ, ਗ੍ਰਾਮਯਾਜਕ (ਭਾੜੇ ਦਾ ਪੰਡਿਤ), ਝੂਠੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ—ਇਹ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯ ਹਨ।
Verse 14
वृषलीसूति पोष्टा च वृषलीपतिरेव च । कुंडश्च गोलकश्चैव ह्ययाज्यानां च याजकः ॥ १४ ॥
ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਗੋਲਕ, ਅਤੇ ਅਯਾਜ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਯਾਜਕ—ਇਹ ਵੀ ਅਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 15
दंभाचारो वृथामुंडी ह्यन्यस्त्रीधनतत्परः । विष्णुभक्तिविहीनश्च शिवभक्तिपराड्मुखः ॥ १५ ॥
ਉਹ ਦੰਭ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਮੁੰਡਾਉਣਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਧਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਖ ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 16
वेदविक्रयिणश्चैव व्रतविक्रयिणस्तथा । स्मृतिविक्रयिणश्चैव मंत्रविक्रयिणस्तथा ॥ १६ ॥
ਜੋ ਵੇਦ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਤ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਵੇਚਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 17
गायकाः काव्यकर्त्तारो भिषक्छास्त्रोपजीविनः । वेदनिंदापरश्चैव ग्रामापण्यप्रदाहकः ॥ १७ ॥
ਗਾਇਕ, ਕਾਵਿ-ਰਚਨਹਾਰ, ਵੈਦਿਕ/ਚਿਕਿਤਸਾ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਵੇਦ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਾਟ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਿੰਦਿਤ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 18
तथातिकामुकश्चैव रसविक्रयकारकः । कूटयुक्तिरतश्चैव श्राद्धे वर्ज्याः प्रयत्नतः ॥ १८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਕਾਮੀ, ਮਦਿਰਾ/ਨਸ਼ੀਲੇ ਰਸ ਦਾ ਵਪਾਰੀ, ਅਤੇ ਕੂਟ-ਯੁਕਤੀ ਤੇ ਛਲ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਜਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 19
निंमत्रयीत पूर्वेद्युस्तस्मिन्नेव दिनेऽथवा । निमंत्रितो भवेद्विप्रो ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ॥ १९ ॥
ਨਿਮੰਤ੍ਰਣ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਜਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 20
श्राद्धे क्षणस्तु कर्त्तव्यः प्रसादश्चेति सत्तम । निमंत्रयेद्द्विजं प्राज्ञं दर्भपाणिर्जितेंद्रियः ॥ २० ॥
ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਸਮਾਂ/ਮੁਹੂਰਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੱਭ ਲੈ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਨਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 21
ततः प्रातः समुत्थाय प्रातः कृत्यं समाप्य च । श्राद्धं समाचरेद्विद्वान्काले कुतपसंज्ञिते ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਾਤಃਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ‘ਕੁਤਪ’ ਨਾਮਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 22
दिवसस्याष्टमे काले यदा मंदायते रविः । स कालः कुतपस्तत्र पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ २२ ॥
ਦਿਨ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਤਾਕਤ ਮੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਸਮਾਂ ‘ਕੁਤਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अपराह्णः पितॄणां तु दत्तः कालः स्वयंभुवा । तत्काल एव दातव्यं कव्यं तस्माद्द्विजोत्तमैः ॥ २३ ॥
ਅਪਰਾਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਨਿਮਿੱਤ ‘ਕਵ੍ਯ’ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
यत्काव्यं दीयते द्वव्यैरकाले मुनिसत्तम । राक्षसं तद्धि विज्ञेयं पितॄणां नोपतिष्टति ॥ २४ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਣਉਚਿਤ ਵੇਲੇ ਦੋ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ‘ਕਵ੍ਯ’ ‘ਰਾਖਸ਼ਸ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
Verse 25
काव्यं प्रत्तं तु सायाह्ने राक्षसं तद्भवेदपि । दाता नरकमाप्नोति भोक्ता च नरकं व्रजेत् ॥ २५ ॥
ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ‘ਕਵ੍ਯ’ ਵੀ ‘ਰਾਖਸ਼ਸ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਾਤਾ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ ਵੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
क्षयाहस्य तिथैर्विप्र यदि दंडमितिर्भवेत् । विद्धापराह्णि कायां तु श्राद्धं कार्यं विजानता ॥ २६ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਕਸ਼ਯਾਹ ਦੇ ਦਿਨ ਜੇ ਤਿਥੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਡ-ਮਾਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਿਤਨੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਦ੍ਹ-ਅਪਰਾਹਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੇ।
Verse 27
क्षयाहस्य तिथिर्या तु ह्यपराह्णद्वये यदि । पूर्वा क्षये तु कर्त्तव्या वृद्वौ कार्या तथोत्तरा ॥ २७ ॥
ਖ਼ਯ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿਥੀ ਦੋਵੇਂ ਅਪਰਾਹਨ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਖ਼ਯ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ।
Verse 28
मुहूर्त्त द्वितये पूर्वदिने स्यादपरेऽहनि । तिथिः सायाह्नगा यत्र परा काव्यस्य विश्रुता ॥ २८ ॥
ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਦੂਜੇ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹੀ ਤਿਥੀ ਸਾਯਾਹਨ-ਅਪਰਾਹਨ ਤੱਕ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਕਰਮ ਲਈ ‘ਪਰਾ’ (ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
किंचित्पूर्वदिने प्राहुर्मुहूर्त्तद्वितये सति । नैतन्मतं हि सर्वेषां काव्यदाने मुनीश्वर ॥ २९ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੂਜਾ ਮੁਹੂਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਕਾਵ੍ਯ-ਦਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਤ ਸਭ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ।
Verse 30
निमंत्रितेषु विप्रेषु मिलितेषु द्विजोत्तम । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ३० ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਜਦੋਂ ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ ਵਿਪ੍ਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ (ਕਰਮ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ) ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 31
श्राद्धार्थं समनुज्ञातो विप्रान्भूयो निमंत्रयेत् । उभौ च विश्वेदेवार्थं पित्रर्थं त्रीन्यथाविधि ॥ ३१ ॥
ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਲਈ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਿਯੋਤਾ ਦੇਵੇ—ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਲਈ ਦੋ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ।
Verse 32
देवतार्थं च पित्रर्थमेकैकं वा निमंत्रयेत् । श्राद्धार्थं समनुज्ञातः कारयेन्मंडलद्वयम् ॥ ३२ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ—ਨਿਮੰਤਰਣ ਕਰੇ। ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਮੰਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ।
Verse 33
चतुरस्त्रं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य वै । वैश्यस्य वर्तुलं ज्ञेयं शूद्रस्याभ्याभ्युक्षणं भवेत् ॥ ३३ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਮੰਡਲ ਚੌਕੋਣਾ, ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਤਿਕੋਣਾ; ਵੈਸ਼ ਦਾ ਗੋਲ ਜਾਣੋ। ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਵਿਧੀ ਜਲ ਛਿੜਕਾਅ (ਅਭਿਆਭ੍ਯੁਕਸ਼ਣ) ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 34
ब्राह्मणानामभावे तु भ्रातरं पुत्रमेव च । आत्मानं वा नियुंजीत न विप्रं वेदवर्जितम् ॥ ३४ ॥
ਜੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ; ਪਰ ਵੇਦ-ਰਹਿਤ ਕਥਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 35
प्रक्षाल्य विप्रपादांश्च ह्याचांनानुपवेश्य च । यथावदर्चनं कुर्यात्स्मरन्नारायणं प्रभुम् ॥ ३५ ॥
ਵਿਪਰਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਚਮਨ ਦੇ ਕੇ ਬਿਠਾਏ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 36
ब्राह्मणानां तु मध्ये च द्वारदेशे तथैव च । अपहता इत्यृचा वै कर्त्ता तु विकिरेत्तिलान् ॥ ३६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਵੀ, ਕਰਤਾ ‘ਅਪਹਤਾ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਿਚਾ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਤਿਲ ਛਿੜਕੇ।
Verse 37
यवैर्दर्भघैश्च विश्वेषां देवानामिदमासनम् । दत्त्वेति भूयो दद्यच्च दैवे क्षणप्रतीक्षणम् ॥ ३७ ॥
ਜੌ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਨਾਲ, “ਇਹ ਆਸਨ ਅਰਪਿਤ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਸਨ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੈਵੀ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਲ ਪਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 38
अक्षय्यासनयोः षष्टी द्वितीयावाहने स्मृता । अन्नदाने चतुर्थी स्याच्छेषाः संपुद्धयः स्मृताः ॥ ३८ ॥
ਅਕਸ਼ਯ੍ਯ ਦਾਨ ਅਤੇ ਆਸਨ-ਦਾਨ ਲਈ ਛੱਠੀ ਤਿਥੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਵਾਹਨ ਦੇ ਦਾਨ ਲਈ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਨ-ਦਾਨ ਲਈ ਚੌਥੀ ਤਿਥੀ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਮਾਮਲੇ ‘ਸੰਪੁੱਧਿ’—ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਮੰਗਲ-ਸਿੱਧੀ—ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
आसाद्य पात्रद्वितयं दर्भशाखासमन्वितम् । तत्पात्रे सेचयेत्तोयं शन्नोदेवीत्यृचा ततः ॥ ३९ ॥
ਦਰਭਾ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੋ ਭਾਂਡੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਉਸ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਜਲ ਢਾਲੇ। ਫਿਰ “ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵੀ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਿਚਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 40
यवोसीति ति यवान् क्षित्प्वा गंधपुष्पे च वाग्यतः । आवाहयेत्ततो देवान्विश्वे देवास्स इत्यृचा ॥ ४० ॥
“ਯਵੋऽਸਿ” ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਜੌ ਛਿੜਕੇ, ਫਿਰ ਬੋਲ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ “ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵਾਸಃ…” ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਰਿਚਾ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 41
या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं समाहितः । गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैर्यजेत्ततः ॥ ४१ ॥
ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ “ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਾ…” ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸੁਗੰਧ, ਪੱਤਰ-ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 42
देवैश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणांस्तथा । तिलसंयुक्तदर्भैश्च दद्यात्तेषां सदासनम् ॥ ४२ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਤਿਲ ਮਿਲੀ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਆਸਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ॥
Verse 43
पात्राण्यासादयेत्त्रीणि ह्यर्घाथ पूर्ववद्द्विजः । शन्नोदेव्या जलं क्षिप्त्वा तिलोसीति तिलाक्षिपेत् ॥ ४३ ॥
ਅਰਘ੍ਯ ਲਈ ਦਵਿਜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿੰਨ ਭਾਂਡੇ ਰੱਖੇ। ‘ਸ਼ੰ ਨੋ ਦੇਵਿਆ…’ ਜਪ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪਾਏ, ਫਿਰ ‘ਤਿਲੋऽਸੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿਲ ਪਾ ਦੇਵੇ॥
Verse 44
उशन्त इत्यृचावाह्य पितॄन्विप्रः समाहितः । या दिव्या इति मंत्रेण दद्यादर्घ्यं च पूर्ववत् ॥ ४४ ॥
‘ਉਸ਼ੰਤ…’ ਵਾਲੀ ਰਿਚਾ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਵਿਪ੍ਰ ‘ਯਾ ਦਿਵਿਆ…’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ॥
Verse 45
गंधैश्च पत्रपुष्पैश्च धूपैर्दीपैश्च सत्तम । वासोर्भिभूषणैश्वैव यथाविभवमर्चयेत् ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਸੁਗੰਧ, ਪੱਤਰ-ਫੁੱਲ, ਧੂਪ-ਦੀਪ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਭੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਨਾਲ—ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ) ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ॥
Verse 46
ततोऽन्नाग्रं समादाय घृतयुक्तं विचक्षणः । अग्नौ करिष्य इत्युक्त्वा तेभ्योऽनुज्ञां समाहरेत् ॥ ४६ ॥
ਫਿਰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਘਿਉਂ ਮਿਲੇ ਅੰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਕਹੇ, ‘ਮੈਂ ਇਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ’, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 47
करवै करवाणीति चापृष्टा ब्राह्मणा मुने । कुरुष्व क्रियतां वेति कुर्विति ब्रूयुरेव च ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ—“ਕੀ ਮੈਂ ਕਰਾਂ?” ਜਾਂ “ਕੀ ਕਰਵਾਂ?”—ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਕਰ”, “ਕਰਿਆ ਜਾਵੇ”, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ “ਕਰ”।
Verse 48
उपासनाग्निमाधाय स्वगृह्योक्तविधानतः । सामाय च पितृमते स्वधा नम इतीरयेत् ॥ ४८ ॥
ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯਸੂਤਰ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਾਸਨਾ-ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਵਧਾ, ਨਮਃ’ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इतीह वा । स्वाहांतेनापि वा प्राज्ञो जुहुयात्पितृयज्ञवत् ॥ ४९ ॥
ਇੱਥੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞ ਵਾਂਗ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ—“ਕਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸ੍ਵਧਾ ਸਮੇਤ ਨਮਃ” ਕਹਿ ਕੇ; ਜਾਂ “ਸ੍ਵਾਹਾ” ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 50
आभ्यामेवाहुतिभ्यां तु पितॄणां तृप्तिरक्षया । अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ होमो विधीयते ॥ ५० ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਖੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 51
यथाचारं प्रकुर्वीत पाणावग्नौ च वा द्विज । नह्यग्निर्दूरगः कार्यः पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਪਾਰਵਣ ਕਰਮ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਜਾਂ ਦੂਰੋਂ ਮੰਗਵਾਉਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
Verse 52
संधायाग्निं ततः कार्यं कृत्वा तं विसृजेत्कृती । यद्याग्निर्दूरगो विप्र पार्वणे समुपस्थिते ॥ ५२ ॥
ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਾਰਵਣ ਕਰਮ ਵੇਲੇ ਜੇ ਅੱਗ ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 53
भ्रातृभिः कारयेच्छ्राद्धं साग्निकैर्विधिवद्द्विजैः । क्षयाहे चैव संप्रात्पे स्वस्याग्निर्दूरगो यदि ॥ ५३ ॥
ਜੇ ਕ੍ਸ਼ਯਾਹ—ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਨਿਯਤ ਦਿਨ ਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਧਿਵਤ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 54
तथैव भ्रातरस्तत्र लौकिकाग्नावपि स्थिताः । उपासनान्गौ दूरस्थे समीपेभ्रातरि स्थइते ॥ ५४ ॥
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਭਰਾ ਲੋਕ ਲੌਕਿਕ (ਘਰੇਲੂ) ਅੱਗ ਕੋਲ ਵੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਉਪਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ—ਕੁਝ ਦੂਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਭਰਾ ਨੇੜੇ ਸੀ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅਡਿੱਗ ਰਿਹਾ।
Verse 55
यद्यग्नौ जुहुयाद्वापि पाणौ वा स हि पातकी । उपासनाग्ना दूरस्थे केचिदिच्छंति वै द्विजाः ॥ ५५ ॥
ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪੀ ਹੈ। ਉਪਾਸਨਾ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਦੂਰ ਰੱਖੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਦ੍ਵਿਜ ਐਸਾ ਅਣਉਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 56
तच्छेष विप्रपात्रेषु विकिरेत्संस्मरन्हरिम् । भक्ष्यैर्भोज्यैश्च लेह्यैश्च स्वाद्यैर्विप्रान्प्रपूजयत् ॥ ५६ ॥
ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਚੱਬਣਯੋਗ, ਖਾਣਯੋਗ, ਚਾਟਣਯੋਗ ਤੇ ਪੀਣਯੋਗ ਭੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 57
अन्नत्यागं ततः कुर्य्यादुभयत्र समाहितः । आगच्छंतु महाभागाविश्वेदेवा महाबलाः ॥ ५७ ॥
ਤਦ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਨ-ਤਿਆਗ (ਅਰਪਣ) ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਖੇ— “ਮਹਾਭਾਗ, ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਇੱਥੇ ਆਉਣ।”
Verse 58
ये यत्र विहिताः श्राद्धे सावधानां भवंतु ते । इति संप्रार्थयेद्देवान्ये देवास ऋचा नु वै ॥ ५८ ॥
ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਜਿਹੜੇ ਦੇਵ ਨਿਯਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਿਕ ਚਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।
Verse 59
तथासंप्रार्थयद्विप्रान्ये च हेति ऋचा पितॄन् । अमूर्तानां मूर्तानां च पितॄणां दीप्ततेजसाम् ॥ ५९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ‘ਹੇਤੀ’ ਨਾਮਕ ਰਿਗਵੇਦਿਕ ਚਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ— ਅਮੂਰਤ ਅਤੇ ਮੂਰਤ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ— ਆਹਵਾਨ ਕਰੇ।
Verse 60
नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचजक्षुषाम् । एवं पितॄन्नमस्कृत्य नारायण परायणः ॥ ६० ॥
ਯੋਗ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਉਹ ਧਿਆਨੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਭਕਤ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ, ਇਕ-ਸ਼ਰਨ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 61
दत्तं हविश्च तत्कर्ण विष्णवे विनिवेदयेत् । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भुञ्जीरन्वाग्यता द्विजाः ॥ ६१ ॥
ਹਵਿਸ (ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਭਾਗ) ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਵਿਜ ਭੋਜਨ ਕਰਨ।
Verse 62
हसतो वदते कोऽपि राक्षघसं तद्भवेद्धविः । यथाचार प्रदेयं च मधुमांसादिकं तथा ॥ ६२ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਹੱਸਦਿਆਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਣੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਹਵਿ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਦਾਨ-ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਵਿਧਾਨ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਮਧੁ, ਮਾਸ ਆਦਿ ਵੀ।
Verse 63
पाकादिं च प्रशंसेरन् वाग्यता धृतभाजनाः । यदि पात्रं त्यजेत्कोऽपि ब्राह्मणः श्राद्धयोजितः ॥ ६३ ॥
ਕਟੋਰਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ। ਜੇ ਸ਼ਰਾਧ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਤਰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ (ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇ),
Verse 64
श्राद्धहंता स विज्ञेयो नरकायोपपद्यते । भुंजानेषु च विप्रेषु ह्यन्योन्यं संस्पुशेद्यदि ॥ ६४ ॥
ਉਹ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਛੂਹ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 65
तदन्नमत्यजन्भुक्त्वा गायत्र्यष्टशतं जपेत् । भुज्यमानेषु विप्रेषु कर्त्ता श्रद्धापरायणः ॥ ६५ ॥
ਉਸੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ ਬਿਨਾਂ (ਅਵਮਾਨ ਨਾ ਕਰਕੇ) ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਕਰਤਾ ਸ਼ਰੱਧਾ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਅੱਠ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 66
स्मरेन्नारायणं देवमनंतमपराजितम् । रक्षोघ्नान्वैष्णवांश्चैव पैतृकांश्चविशेषतः ॥ ६६ ॥
ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖੋਘਨ (ਰੱਖਿਆ) ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਆਚਾਰ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 67
जपेच्च पौरुषं सूक्तं नाचिकेतत्रयं तथा । त्रिमधु त्रिसुपर्णं च पावमानं यजूंषि च ॥ ६७ ॥
ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਚਿਕੇਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸੁਪਰਨ ਦੇ ਪਾਠ, ਅਤੇ ਪਾਵਮਾਨ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਜਪੇ।
Verse 68
सामान्यपितथोक्तानि वदेत्पुण्यप्रदां स्तथा । इतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ ६८ ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਸਧਾਰਣ ਉਪਦੇਸ਼—ਜੋ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਚਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 69
भुंजीरन्ब्रह्मणा यावत्तावदेताञ्जपेद्द्विज । ब्राह्मणेषु च भुक्तेषु विकिरं विक्षिपेत्तथा ॥ ६९ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਜਦ ਉਹ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਣ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਿਰ (ਅਰਪਿਤ ਅੰਸ਼) ਛਿੜਕ ਦੇਵੇ।
Verse 70
शेषमन्नं वदेच्चैव मधुसूक्तं च वै जपेत् । स्वयं च पादौ प्रक्ाल्य सम्यगाचम्य नारद ॥ ७० ॥
ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਧੁਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਾਰਦ! ਆਪ ਹੀ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 71
आचांतेषु च विप्रेषु पिंडं निर्वापयेत्ततः । स्वस्तिवा चनकं कुर्यादक्षय्योदकमेव च ॥ ७१ ॥
ਜਦੋਂ ਵਿਪ੍ਰ ਆਚਮਨ ਕਰ ਲੈਣ, ਤਦ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਯ੍ਯੋਦਕ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 72
दत्त्वा समाहितः कुर्यात्तथा विप्राभिवादनम् । अचालयित्वा पात्रं तु स्वस्ति कुर्वंति ये द्विजाः ॥ ७२ ॥
ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਰੱਖੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਹਿਲਾ ਕੇ ਜੋ ਦਵਿਜ ‘ਸਵਸਤੀ’ ਆਖ ਕੇ ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 73
वत्सरं पितरस्तेषां भवंत्युच्छिष्टभोजिनः । दातारो नोऽभिवर्द्धंतामित्याद्यैः स्मृतिभाषितैः ॥ ७३ ॥
ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਉੱਛਿਸ਼ਟ-ਭੋਜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ‘ਦਾਤਾਰੋ ਨੋऽਭਿਵਰਧੰਤਾਮ्’ ਆਦਿ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ-ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 74
आशीर्वचो लभेत्तेभ्यो नमस्कारं चरेत्ततः । दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या तांबूलं गंधसंयुतम् ॥ ७४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਬਚਨ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤਾਂਬੂਲ ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 75
न्युब्जपात्रमथानीय स्वधाकारमुदीरयेत् । वाजेवाजे इति ऋचा पितॄन्देवान्विसर्जयेत् ॥ ७५ ॥
ਫਿਰ ਉਲਟਾ ਰੱਖਿਆ ਪਾਤਰ ਲਿਆ ਕੇ ‘ਸਵਧਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ। ‘ਵਾਜੇ-ਵਾਜੇ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਿਚਾ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕਰੇ।
Verse 76
भोक्ता च श्राद्धकृत्तस्यां रजन्यां मैथुनं त्यजेत् । तथा स्वाध्यायमध्वानं प्रयत्नेन परित्यजेत् ॥ ७६ ॥
ਉਸ ਰਾਤ ਸ਼ਰਾਧ-ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਦੋਵੇਂ ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਬਚਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣ।
Verse 77
अध्वगश्चातुरश्चैव विहीनश्च धनैस्तथा । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत हेम्ना वास्पृश्यभार्यकः ॥ ७७ ॥
ਯਾਤਰੀ, ਚਤੁਰ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਧਨਹੀਣ ਵੀ ਆਪਤਕਾਲੀਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ; ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ (ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਿ ਵਿਧੀ ਨਾਲ) ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 78
द्रव्याभावे द्विजाभावे ह्यन्नमात्रं च पाचयेत् । पैतृकेन तु सूक्तेन होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७८ ॥
ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅੰਨ ਮਾਤਰ ਪਕਾਏ; ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਪੈਤ੍ਰਿਕ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 79
अत्यंत हव्यशून्यश्चैत्स्वशक्त्या तु तृणं गवाम् । स्नात्वा च विधिवद्विप्र कुर्याद्वा तिलतपर्णम् ॥ ७९ ॥
ਜੇ ਹਵ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯ ਸਮੱਗਰੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਣ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਤਿਲ-ਜਲ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 80
अथवा रोदनं कुर्यादत्युच्चैर्विजने वने । दरिद्रोऽहं महापापी वदन्निति विचक्षणः ॥ ८० ॥
ਜਾਂ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਵੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹੇ—“ਮੈਂ ਦਰਿਦ੍ਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮਹਾਪਾਪੀ ਹਾਂ।”
Verse 81
परेद्युः श्राद्धकृन्मर्त्यो यो न तर्पयते पितॄन् । तत्कुलं नाशमायाति ब्रह्महत्यां च विंदति ॥ ८१ ॥
ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਕੁਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 82
श्राद्धं कुर्वंति ये मर्त्याः श्रद्धावंतो मुनीश्वर । न तेषां संततिच्छेदः संपन्नास्ते भवंति च ॥ ८२ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਜੋ ਮਰਤ੍ਯ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ; ਉਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 83
पितॄन्यंजति यें श्राद्धे तैस्तु विष्णुः प्रपूजितः । तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथे सर्वास्तुष्यंति देवताः ॥ ८३ ॥
ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਰਮ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਗੰਨਾਥ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 84
पितरो देवताश्चैव गंधर्वाप्सरसस्तथा । यक्षाश्च सिद्धा मनुजा हरिरेव सनातनः ॥ ८४ ॥
ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਯਕਸ਼, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਨਾਤਨ ਹਰੀ ਹੀ ਹਨ।
Verse 85
येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजंगमम् । तस्माद्दाता च भोक्ता च सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८५ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ: ਦਾਤਾ ਵੀ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ (ਗ੍ਰਹਿਣਕਰਤਾ) ਵੀ।
Verse 86
यदस्ति विप्र यन्नास्ति दृश्यं चादृश्यमेव च । सर्वं विष्णुमयं ज्ञेयं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८६ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੋ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਣੂਮਯ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 87
आधारभूतो विश्वस्य सर्वभूतात्मकोऽव्ययः । अनौपम्यस्वभावश्च भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ ८७ ॥
ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੰਤਰਆਤਮਾ। ਅਤੁੱਲ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹਵ੍ਯ-ਕਵ੍ਯਭੁਕ੍—ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਅਰਪਣ ਕਵ੍ਯ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਹਨ॥
Verse 88
परब्रह्माभिधेयो य एक एव जनार्दनः । कर्त्ता कारयिता चैव सर्वं विष्णुः सनातनः ॥ ८८ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੋ ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਰਤਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਸਭ ਕੁਝ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹੈ॥
Verse 89
इत्येवं ते मुनिश्रेष्ठ श्राद्धास्य विधिरुत्तमः । कथितः कुर्वतामेवं पापं सद्यो विलीयते ॥ ८९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਉੱਤਮ ਵਿਧੀ ਤੈਨੂੰ ਕਹੀ ਗਈ। ਜੋ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 90
य इदं पठते भक्त्या श्राद्धकाले द्विजोत्तमः । पितरस्तस्य तुष्यंति संततिश्चैव वर्द्धते ॥ ९० ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਜੋ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ॥
Frequently Asked Questions
The chapter states that Svayambhū (Brahmā) appoints aparāhṇa for Pitṛs; Kutapa is defined as the eighth division of the day when the sun’s intensity softens, and offerings made then become ‘imperishable’ (akṣayya) in result for the ancestors.
A śrāddha offering made at an improper time—especially in the evening or incorrectly timed to tithi—becomes ‘Rākṣasa’ (spoiled/inauspicious) and is said not to reach the Pitṛs, bringing negative consequences to both giver and eater.
It prioritizes a learned śrotriya devoted to Viṣṇu, steady in proper conduct, serene, from a reputable family, free from attachment/aversion, Purāṇa-aware, Smṛti-versed, Vedānta-accomplished, compassionate, grateful, and engaged in teaching and welfare.
It allows alternatives such as offering as homa into the palm (for a brāhmaṇa) when fire is unavailable, cooking simple food when materials/priests are lacking, offering sesame and water or grass for cows, and treating such acts as emergency śrāddha done according to one’s capacity.