Gṛhastha-praveśa: Vivāha-bheda, Ācāra-śauca, Śrāddha-kāla, and Vaiṣṇava-lakṣaṇa
ਸਨਕ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ, ਆਗਿਆ, ਅਗਨੀ-ਸਥਾਪਨਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੋਗ੍ਯ ਵਰ-ਵਧੂ ਚੋਣ ਦੇ ਗੁਣ, ਸਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਹੱਦ, ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਲੱਛਣ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਵਾਹ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ-ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਚਾਰ—ਪਹਿਰਾਵਾ, ਸ਼ੌਚ, ਬੋਲ-ਸੰਯਮ, ਗੁਰੂ-ਸਤਕਾਰ, ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਕੁਸੰਗ ਤਿਆਗ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ, ਨਿਤ੍ਯ-ਨੈਮਿਤਿਕ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੇ ਕਾਲ—ਗ੍ਰਹਿਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਪ੍ਰੇਤਪਕਸ਼, ਮਨ੍ਵਾਦਿ, ਅਸ਼ਟਕਾ, ਤੀਰਥ ਆਦਿ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਜ਼ੋਰ: ਊਰਧ੍ਵਪੁੰਡ੍ਰ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ/ਤਿਲਕ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਬੇਅਸਾਸ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੀ ਧਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वेदग्रहणपर्यंतं शुश्रूषानियतो गुरोः । अनुज्ञातस्ततस्तेन कुर्यादग्निपरिग्रहम् ॥ १ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਬੱਧ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।
Verse 2
वेदाश्च धर्मशास्त्राणि वेदाङ्गान्यपि च द्विजः । अधीत्य गुरवे दत्त्वा दक्षिणां संविशेद्वृहम् ॥ २ ॥
ਵੇਦਾਂ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਦਵਿਜ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਭੇਟ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 3
रुपलावण्यसंपन्नां सगुणां सुकुलोद्भवाम् । द्विजः समुद्वहेत्कन्यां सुशीलां धर्म चारिणीम् ॥ ३ ॥
ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਐਸੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੂਪ-ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਦਗੁਣੀ, ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਦੀ, ਸੁਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਚਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ।
Verse 4
मातृतः पंचमीं धीमान्पितृतः सप्तमीं तथा । द्विजः समुद्वहेत्कन्यथा गुरुतल्पराः ॥ ४ ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਮਾਤਾ-ਪੱਖੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਪੱਖੋਂ ਸੱਤਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਯਿਆ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਰਗਾ ਨਿੰਦਣਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
रोगिणीं चैव वृत्ताक्षीं सरोगकुलसंभवाम् । अतिकेशाममकेशां च वाचालां नोद्वहेद्वुधः ॥ ५ ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਗਣੀ, ਗੋਲ/ਉਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਰੋਗੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ, ਬਹੁਤ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 6
कोपानां वामनां चैव दीर्घदेहां विरुपिणीम् । न्यानाधिकाङ्गीमुन्मत्तां पिशुनां नोद्वहेद् बुधः ॥ ६ ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇਲੀ, ਬੌਨੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਕੱਦ ਵਾਲੀ, ਬੇਢੰਗੀ, ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਜਾਂ ਵਾਧਾ ਵਾਲੀ, ਉਨਮੱਤ ਅਤੇ ਚੁਗਲਖੋਰ/ਨਿੰਦਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 7
स्थूलगुल्फां दीर्घजंघां तथैव पुरुषाकृतिम् । श्मश्रुव्यंजनसंयुक्तां कुब्जां चैवाद्वहेन्न च ॥ ७ ॥
ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਟਖਣੇ ਮੋਟੇ ਹੋਣ, ਜੰਘਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣ, ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ, ਦਾਢੀ/ਮੁਖ-ਰੋਮ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਬੜੀ ਹੋਵੇ—ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 8
वृथाहास्यमुखीं चैव सदान्यगृह वासिनीम् । विवादशीलां भ्रमितां निष्ठुरां नोद्वहेद्रुधः ॥ ८ ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਹੱਸਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਸਦਾ ਪਰਾਏ ਘਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਝਗੜਾਲੂ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਨਾਲ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ/ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 9
बह्वशिनीं स्थीलदंतां स्थूलोष्ठीं घुर्घुरस्वनाम् । अतिकृष्णां रक्तवर्णां धूर्तां नैवोद्वहे द्वुधः ॥ ९ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਵਾਲੀ, ਮੋਟੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੋਟੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ, ਬਹੁਤ ਕਾਲੀ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 10
सदा रोदनशीलां च पांडुराभां च कुत्सिताम् । तासश्वासादिसंयुक्तां निद्राशीलां च नोद्वहेत् ॥ १० ॥
ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਮਾੜੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਖੰਘ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੌਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 11
अनर्थभाषिणीं चैव लोकद्वेष परायणाम् । परापवादनिरतां तस्कारां नोद्वहेद्वुधः ॥ ११ ॥
ਬੇਲੋੜਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਚੋਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 12
दीर्घनासां च कितवां तनूरुहविभूषिगताम् । गर्वितां बकवृत्तिं च सर्वथा नोद्वहेद्वुधः ॥ १२ ॥
ਲੰਬੇ ਨੱਕ ਵਾਲੀ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਗਲੇ ਵਰਗੀ (ਕਪਟੀ) ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 13
बालभावादविज्ञातस्वभावामुद्वहेद्यदि । प्रगल्भां वाऽगुणां ज्ञात्वा सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ १३ ॥
ਜੇਕਰ ਬਚਪਨ ਕਾਰਨ ਸੁਭਾਅ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਗੁਣਹੀਣ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
भर्त्तृपुत्रेषु या नारी सर्वदा निष्ठुरा भवेत् । परानुकूलिनी या च सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ १४ ॥
ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਕਠੋਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਏਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
विवाहाश्चाष्टधा ज्ञेया ब्राह्माद्या मुनिसत्तम । पूर्वः पूर्वो वरो ज्ञेयः पूर्वाभावे परः परः ॥ १५ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ! ਵਿਆਹ ਬ੍ਰਾਹਮ ਆਦਿ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਨ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲਾ ਅਗਲਾ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
ब्राह्नो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गांधर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमो मतः ॥ १६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮ, ਦੈਵ, ਆਰਸ਼, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਆਸੁਰ; ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪੈਸ਼ਾਚ—ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 17
ब्राह्मेण च विवाहेन वैवाह्यो वै द्विजोत्तमः । दैवेनाप्यथवा विप्र केचिदार्षं प्रचक्षते ॥ १७ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਬ੍ਰਾਹਮ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਵਰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਵਿਆਹ-ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੈਵ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਰਸ਼ ਵਿਆਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
प्राजापत्यादयो विप्र विवाहाः पंचज गर्हिताः । अभावेषु तु पूर्वेषां कुर्यादेव परान्बुधः ॥ १८ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਆਦਿ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨਿੰਦਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲੇ ਵਿਕਲਪ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 19
यज्ञोपवीतद्वितयं सोत्तरीयं च धारयेत् । सुवर्णकुंडले चैव धौतवस्त्रद्वयं तथा ॥ १९ ॥
ਉਹ ਦੋ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀਯ ਧਾਰੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਧੋਏ ਹੋਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵੀ ਪਹਿਨੇ।
Verse 20
अनुलेपनलित्पांगः कृत्तकेशनखः शुचिः । धारयेद्वैणवं दंडं सोदकं च कमंडलुम् ॥ २० ॥
ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰਕੇ, ਕੇਸ-ਨਖ ਕੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਦੰਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਮੰਡਲੂ ਧਾਰੇ।
Verse 21
उष्णीषममलं छत्रं पादुके चाप्युपानहौ । धारयेत्पुष्पमाल्ये च सुगंधं प्रियदर्शनः ॥ २१ ॥
ਸੁਹਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਨਿਰਮਲ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਛਤਰ ਰੱਖੇ; ਪਾਦੁਕਾ ਤੇ ਉਪਾਨਹ ਵਰਤੇ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਧਾਰੇ।
Verse 22
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्याद्यथाचारं समाचरेत् । परान्नं नैव भुञ्जीत परवादं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥
ਉਹ ਨਿੱਤ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਯਥਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਪਰਾਇਆ ਅੰਨ ਨਾ ਖਾਏ ਅਤੇ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚੇ।
Verse 23
पादेन नाक्रमेत्पादमुच्छिष्टं नैव लंघयेत् । न संहताभ्यां हस्ताभ्यां कंडूयेदात्मनः शिरः ॥ २३ ॥
ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੇ; ਉੱਛਿਸ਼ਟ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਾ ਲੰਘੇ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਨਾ ਖੁਜਲਾਏ।
Verse 24
पूज्यं देवालयं चैव नापसव्यं व्रजेद्दिजः । देवार्चाचमनस्नानव्रतश्राद्धक्रियादिषु ॥ २४ ॥
ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਪੂਜਣਯ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲੇ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਅਪਸਵ੍ਯ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ/ਉਲਟੀ) ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਆਚਮਨ, ਸਨਾਨ, ਵਰਤ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 25
न भवेन्मुक्तकेशश्च नैकवस्त्रधरस्तथा । नारोहेदुष्ट्रयानं च शुष्कवादं च वर्जयेत् ॥ २५ ॥
ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨੇ। ਊਂਟ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰੀ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ, ਨਿਸ਼ਫਲ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਚੇ।
Verse 26
अन्य स्त्रियं न गच्छेच्च पैशुन्यं परिवर्जयेत् । नापसव्यं व्रजेद्विप्र गोश्चत्थानलपर्वतान् ॥ २६ ॥
ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਨਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯ (ਚੁਗਲੀ-ਨਿੰਦਾ) ਤੋਂ ਬਚੇ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਗਾਂ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਅਪਸਵ੍ਯ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 27
चतुष्पथं चैत्यवृक्षं र्देवखातं नृपं तथा । असूयां मत्सरत्वं च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ २७ ॥
ਚੌਰਾਹੇ, ਚੈਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਦੇਵਖਾਤ (ਮੰਦਰ ਦਾ ਸਰੋਵਰ) ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਦੋਸ਼-ਖੋਜ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਵੀ ਛੱਡੇ।
Verse 28
न वदेत्परपापानि स्वपुण्यं न प्रकाशयेत् । स्वकं नाम स्वनक्षत्रं मानं चैवातिगोपयेत् ॥ २८ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾ ਕਰੇ। ਆਪਣਾ ਨਾਮ, ਆਪਣਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਨ-ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਰੱਖੇ।
Verse 29
न दुर्जनैः सह वसे न्नाशास्त्रं श्रृणुयात्तथा । आसवद्यूतगीतेषु द्विजस्तु न रर्तिं चरेत् ॥ २९ ॥
ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਅਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ; ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ, ਜੂਆ ਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 30
आर्द्रास्थि च तथोच्छिष्टं शूद्रं च पतितं तथा । सर्पं च भषणं स्पृष्ट्वा सचैलं स्नानमाचरेत् ॥ ३० ॥
ਗੀਲੀ ਹੱਡੀ, ਜੂਠ, ਸ਼ੂਦਰ, ਪਤਿਤ, ਸੱਪ ਜਾਂ ਗਹਿਣਾ ਛੂਹ ਲੈਣ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
चितिं च चितिकाष्टं च यूपं चांडालमेव च । स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत् ॥ ३१ ॥
ਚਿਤਾ, ਚਿਤਾ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਯੂਪ, ਚਾਂਡਾਲ ਜਾਂ ਦੇਵਲਕ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
दीपखट्वातनुच्छायाकेशवस्रकटोदकम् । अजामार्जंनिमार्जाररेणुर्द्दैवं शुभं हरेत् ॥ ३२ ॥
ਦੀਵਾ, ਖੱਟ, ਪਤਲੀ ਛਾਂ, ਵਾਲ, ਕੱਪੜਾ, ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਬੱਕਰੀ, ਬਿੱਲੀ, ਝਾੜੂ/ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ, ਬਿੱਲੀ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 33
शूर्प्पवातं प्रेतधूमं तथा शूद्रान्नभोजनम् । वृषलीपतिसङ्गं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
ਸੂਪ ਦੀ ਹਵਾ, ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮ ਦਾ ਧੂੰਆں, ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਅੰਨ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੰਗਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 34
असच्छास्त्र्रार्थमननं खादनं नखकेशयोः । तथैव नग्नशयनं सर्वदा परिवर्जयेत् ॥ ३४ ॥
ਅਸੱਤ (ਅਸ਼ੁਭ) ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਮਨਨ, ਨਖ‑ਵਾਲ ਚੱਬਣਾ ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਸੌਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
शिरोभ्यंगावशिष्टेन तैलेनांगं न लेपयेत् । तांबूलमशुचिं नाद्यात्तथा सुप्तं न बोधयेत् ॥ ३५ ॥
ਸਿਰ ਦੇ ਅਭ੍ਯੰਗ ਤੋਂ ਬਚੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਸ਼ੁਚਿ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੂਲ ਨਾ ਖਾਏ; ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਨਾ ਜਗਾਏ।
Verse 36
नाशुद्धोऽग्निं परिचरेत्पूजयेद्गुरुदेवताः । न वामहस्तेनैकेन पिबेद्वक्रेण वा जलम् ॥ ३६ ॥
ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਕੇਵਲ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਵੰਕਾ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪੀਵੇ।
Verse 37
न चाक्रमेद्गुरोश्छायां तदाज्ञां च मुनीश्वर । न निंदेद्योगिनो विप्रान्व्रतिनोऽपि यतींस्तथा ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਗੁਰੂ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਲੰਘੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰੇ। ਯੋਗੀਆਂ, ਵਿਪ੍ਰਾਂ, ਵਰਤਧਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 38
परस्परस्य मर्माणि न कदापि वदेद्द्विजः । दर्शे च पौर्णमास्यां च यागं कुर्याद्यथाविधि ॥ ३८ ॥
ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਰਮ (ਗੁਪਤ ਦੋਸ਼/ਕਮਜ਼ੋਰੀ) ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਅਤੇ ਦਰਸ਼ ਤੇ ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਗ‑ਯਜ੍ਞ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
उपसनं च होतव्यं सायं प्रातर्द्विजातिभिः । उपासनपरित्यागी सुरापीत्युच्यते बुधैः ॥ ३९ ॥
ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 40
अयने विषुवे चैव युगादिषु चतुर्ष्वपि । दर्शे च प्रेतपक्षे च श्राद्धं कुर्याद्गृही द्विजः ॥ ४० ॥
ਅਯਨ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਚਾਰੋਂ ਯੁਗਾਦਿ, ਦਰਸ਼ (ਅਮਾਵਸਿਆ) ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
मन्वादिषु मृदाहे च अष्टकासु च नारद । नावधान्ये समायाते गृही श्राद्धं समाचरेत् ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਮਨਵਾਦਿ ਦਿਨਾਂ, ਮ੍ਰਿਦਾਹ ਦੇ ਦਿਨ, ਅਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਨਵਧਾਨ੍ਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 42
श्रोत्रिये गृहमायाते ग्रहणे चंद्रसूर्योः । पुण्यक्षेत्रेषु तीर्थेषु गृही श्राद्धं समाचरेत् ॥ ४२ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਰ ਆਵੇ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ, ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा भवति तत्सर्वमूर्द्धपुंड्रं विना कृतम् ॥ ४३ ॥
ਯੱਗ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਹੋਮ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ—ਊਰਧਵ ਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 44
उर्द्धपुंड्रं च तुलसीं श्राद्धे नेच्छंति केचन । वृथाचारः परित्याज्यस्तस्माच्छ्रेयोऽर्थिभिर्द्विजैः ॥ ४४ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਊਰਧ੍ਵਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ-ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਵਿਅਰਥ ਤੇ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਰਿਵਾਜ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 45
इत्येवमादयो धर्माः स्मृतिमार्गप्रचोदिताः । कार्याद्विजातिभिः सम्यक्सर्वकर्मफलप्रदाः ॥ ४५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਧਰਮ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਮਾਰਗ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਨ। ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 46
सदा चारपरा ये तु तेषां विष्णुः प्रसीदति । विष्णौ प्रसन्नतां याते किमसाध्यं द्विजोत्तम ॥ ४६ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਅਸਾਧ੍ਯ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Frequently Asked Questions
They provide a graded Smṛti taxonomy for lawful household formation: earlier forms (e.g., Brāhma/Daiva/Ārṣa/Prājāpatya) are treated as superior, while later forms are censured yet conditionally permitted when prior options are not feasible—showing the Purāṇa’s pragmatic dharma logic within a normative hierarchy.
It asserts that sacrifice, charity, austerity, fire-offerings, Vedic study, and ancestral offerings become fruitless without the ūrdhva-puṇḍra, and it explicitly dismisses objections to using ūrdhva-puṇḍra and tulasī during śrāddha—recasting ancestor-rites as devotionally validated rather than merely customary.