Varṇāśrama-ācāra: Common Virtues, Varṇa Duties, and the Four Āśramas
ਸੂਤ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਸਨਕ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ-ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਵਰਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਮੰਗਿਆ; ਫਿਰ ਵਰਣ-ਨਿਯਮ, ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਸਨਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਤਿੰਨ ਦਵਿਜ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ਾਚਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ/ਸੀਮਿਤ ਕਰਮਾਂ, ਕੁਝ ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਸਵਧਰਮ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਪਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖ਼ਤਰੀ-ਵੈਸ਼੍ਯ-ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਅਤੇ ਸਾਰਵਭੌਮ ਗੁਣ—ਸਰਲਤਾ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਖ਼ਿਮਾ, ਨਿਮਰਤਾ—ਦੱਸ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਮਯੋਗ ਨੂੰ ਅਨਾਵ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतन्निशम्य सनकोदितमप्रमेयं पुण्यं हरेर्दिनभवं निखिलोत्तमं च । पापौघशांतिकरणं व्रतसारमेवं ब्रह्मात्मजः पुनरभाषत हर्षयुक्तः ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਨਕ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ, ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ-ਦਿਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਪਾਰ ਤੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹर्ष ਨਾਲ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 2
नारद उवाच । कथितं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थकोविद । व्रताख्यानं महापुण्यं यथावद्धरिभक्तिदम् ॥ २ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੱਤਵ-ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਮਹਾਪੁੰਨ ਵਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਯਥਾਵਤ ਕਹੋ, ਜੋ ਹਰੀ-ਭਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 3
इदानीं श्रोतुमिच्छामि वर्णाचचारविधिं मुने । तथा सर्वाश्रमाचारं प्रायश्चित्तविधिं तथा ॥ ३ ॥
ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ-ਆਚਾਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
एतत्सर्वं महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । कृपया परया मह्यं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹੋ; ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 5
सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल यथा भक्तप्रियंकरः । वर्णाश्रमाचारपरैः पूज्यते हरिरव्ययः ॥ ५ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਸੁਣੋ; ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰਿ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
मन्वाद्यैरुदितं यच्च वर्णाश्रमनिबन्धनम् । तत्ते वक्ष्यामि विधिवद्भक्तोऽसि त्वमधोक्षजे ॥ ६ ॥
ਮਨੂ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਨਿਬੰਧਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਅਧੋක්ෂਜ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈਂ।
Verse 7
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चत्वार एव ते । वर्णा इति समाख्याता एतेषु ब्राह्मणोऽधिकः ॥ ७ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਹੀ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਰਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या द्विजाः प्रोक्तास्त्रयस्तथा । मातृतश्चोपनयनाद्दिजत्वं प्राप्यते त्रिभिः ॥ ८ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ—ਇਹ ਤਿੰਨ ‘ਦ੍ਵਿਜ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਰਾਹੀਂ (ਮਾਤ੍ਰ ਪੱਖ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ) ਦ੍ਵਿਜਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
एतैर्वर्णैः सर्वधर्माः कार्या वर्णानुरुपतः । स्ववर्णधर्मत्यागेन पाषंडः प्रोच्यते बुधैः ॥ ९ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਭ ਧਰਮਕਰਮ ਕਰੇ। ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਾਸ਼ੰਡ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 10
स्वगृह्यचोदितं कर्मद्विजः कुर्वन्कृती भवेत् । अन्यथा पतितो भूयात्सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १० ॥
ਜੋ ਦਵਿਜ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਧਰਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
युगधर्मः परिग्राह्यो वेर्णैरेतैर्यथोचितम् । देशाचारास्तथाग्राह्याः स्मृतिधर्माविरोधतः ॥ ११ ॥
ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰਣ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼-ਆਚਾਰ ਵੀ, ਜੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 12
कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्म्मं समाचरेत् । अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्नतु ॥ १२ ॥
ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਵਰਗ-ਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮਯ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।
Verse 13
समुद्रयात्रास्वीकारः कमंडलुविधारणम् । द्विजानामसवर्णासु कन्यासूपयमस्तथा ॥ १३ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼, ਕਮੰਡਲੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਅਸਵਰਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਉਪਯਮ (ਵਿਆਹ)—ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਇੱਥੇ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 14
देवराच्च सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः । मांसादनं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥ १४ ॥
ਦੇਵਰ ਰਾਹੀਂ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਧੁਪਰਕ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਵਧ, ਸ਼ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਮਾਸ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਧੀਕ ਸੰਦਰਭ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 15
दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं वराय च । नैष्टिकं ब्रह्मचर्यं च नरमेधाश्चमेधकौ ॥ १५ ॥
ਅੱਖਤ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਦੱਤੀ ਗਈ ਕੁੜੀ ਦਾ ਮੁੜ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰ ਨੂੰ ਦੇਣਾ; ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਕਠੋਰ ਵਰਤ; ਅਤੇ ਨਰਮੇਧ ਤੇ ਮੇਧਕ ਯੱਗ—ਇੱਥੇ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 16
महाप्रस्थानगमनं गोमेधश्च तथा मखः । एतान्धर्मान्कलियुके वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥ १६ ॥
ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ-ਗਮਨ, ਗੋਮੇਧ ਅਤੇ ਮਖ ਨਾਮਕ ਕੁਝ ਯੱਗ-ਕਰਮ—ਇਹ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਕਰਮ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ, ਐਸਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
देशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशगतैर्नरैः । अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १७ ॥
ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਅਪਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ—ਸਾਰੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ।
Verse 18
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च द्विजोत्तमा । क्रियाः सामान्यतो वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः ॥ १८ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 19
दानं दद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तथा यज्ञैर्यजेत्सुरान् । वृत्त्यर्थं याचयेच्चैव अन्यानध्यापयेत्तथा ॥ १९ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਯਾਚਨਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
याजयेद्यजने योग्यान्विप्रो नित्योदकी भवेत् । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं तथाग्रेश्च परिग्रहम् ॥ २० ॥
ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਯਜਨ ਯੋਗ ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿੱਤ ਜਲ-ਸ਼ੁੱਧੀ (ਸਨਾਨ-ਆਚਮਨ) ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇ। ਉਹ ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਧਾਰਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ/ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰੇ।
Verse 21
ग्राह्ये द्र्व्ये च पारक्ये समबुद्धिर्भवेत्तथा । सर्वलोकहितं कृर्यान्मृदुवाक्यमुदीरयेत् ॥ २१ ॥
ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਬੁੱਧੀ ਰੱਖੇ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 22
ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते ब्राह्मणस्य वै । न कस्याप्यहितं ब्रूयाद्विष्णुपूजापरो भवेत् ॥ २२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਾ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ।
Verse 23
दद्याद्दानानि विप्रेभ्यः क्षत्रियोऽपि द्विजोत्तम । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं यज्ञैर्द्देवान्यजेत्तथा ॥ २३ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਖੱਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ-ਧਾਰਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 24
शस्त्राजीवी भवेच्चैव पालयेद्धर्मतो महीम् । दुष्टानां शासनं कुर्य्याच्छिष्टानां पालनं तथा ॥ २४ ॥
ਉਹ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਜੀਵਿਕਾ ਨਾਲ ਜੀਵੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਾਲਣਾ-ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 25
पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृंषिश्च द्विजसत्तम । वेदस्याध्ययनं चैव वैश्यस्यापि प्रकीर्त्तितम् ॥ २५ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀ—ਇਹ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਵਿਹਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
कुर्याच्च दारग्रहणं धर्माश्चैव समाचरेत् । क्रयविक्रयजर्वापि धनैः कारुक्रियोद्भवैः ॥ २६ ॥
ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਯਥਾਵਿਧਿ ਨਿਭਾਏ। ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਧਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਵੀ ਕਰੇ।
Verse 27
दद्याद्दानानि शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेन्न च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुश्रूषानि रतो भवेत् ॥ २७ ॥
ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਪਰ ਪਾਕਯਜ्ञ (ਵੈਦਿਕ ਪਾਕ-ਯਾਗ) ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ।
Verse 28
ऋतुकालाभिगामीच स्वदारेषु भवेत्तथा । सर्वलोकहितोषित्वं मंगलं प्रियवादिता ॥ २८ ॥
ਉਹ ਕੇਵਲ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ—ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਹੋਵੇ।
Verse 29
अनायासो मनोहर्षस्तितिक्षा नातिमानिता । सामान्यं सर्ववर्णानां मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ २९ ॥
ਸਰਲਤਾ (ਅਨਾਯਾਸ), ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਅਭਾਵ—ਇਹ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਦੱਸੇ ਹਨ।
Verse 30
सर्वे च मुनितां यांति स्वाश्रमोचितकर्मणा । ब्राह्मणः क्षत्रियाचारमाश्रयेदापदि द्विज ॥ ३० ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖ਼ਤਰੀਆਚਾਰ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 31
क्षत्रियोऽपि च विड्वृत्तिमत्यापदि समाश्रयेत् । नाश्रयेच्छूद्रवृत्तिं तु अत्यापद्यपि वै द्विजः ॥ ३१ ॥
ਖ਼ਤਰੀ ਵੀ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਯ ਵਰਤੀ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਤੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 32
यद्याश्रयेद्दिजो मूढस्तदा चांडासतां व्रजेत् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां त्रयाणां मुनिसत्तम ॥ ३२ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਮੋਹਿਤ ਦਵਿਜ ਅਯੋਗ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਂਡਾਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖ਼ਤਰੀ-ਵੈਸ਼ਯ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 33
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः पंचमो नोपपद्यते । ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्च सत्तम ॥ ३३ ॥
ਚਾਰ ਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਪੰਜਵਾਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਭਿਖ਼ਸ਼ੂ (ਸੰਨਿਆਸੀ), ਹੇ ਸੱਤਮ।
Verse 34
चतुर्भिराश्रमैरेभिः साध्यते धर्म उत्तमः । विष्णुस्तुष्यति विप्रेंद्र कर्मयोगरतात्मनः ॥ ३४ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਰਮਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥
Verse 35
निःस्पृहाशांतमनसः स्वकर्मनिरतस्य च । ततो याति परं स्थानं यतो नावर्त्तते पुनः ॥ ३५ ॥
ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੋਂ ਫਿਰ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ॥
Frequently Asked Questions
Because the text frames svadharma and one’s inherited ritual discipline (gṛhya) as the stabilizing basis of dharmic identity; abandoning them is treated as pāṣaṇḍa-like deviation that disrupts both social order and the devotional aim of worshipping Hari through regulated karma.
It presents a yuga-sensitive dharma: certain severe, exceptional, or archaic rites (especially those involving extreme vows or sacrificial categories) are declared avoidable in Kali, while dharma is redirected toward attainable conduct—ethical speech, restraint, service, gifts, and Viṣṇu-centered karma-yoga.
The four āśramas are taught as the complete framework by which highest dharma is fulfilled; when performed without craving and with tranquility, they culminate in karma-yoga that pleases Viṣṇu and leads to the supreme abode (non-return).