Ekādaśī Vrata-Vidhi and the Galava–Bhadrashīla Itihāsa (Dharmakīrti before Yama)
ਸਨਕ ਸਭ ਲਈ ਲਾਗੂ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਵਰਤ—ਏਕਾਦਸ਼ੀ—ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਤਿਥੀ ਕਹਿ ਕੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਮੀ ਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ, ਵਿਸ਼ਨੁ-ਪੂਜਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਕਲਪ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਯਮਿਤ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਕੁਸੰਗ ਅਤੇ ਦੰਭ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗਾਲਵ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਦ੍ਰਸ਼ੀਲ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਧਰਮਕੀਰਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰੇਵਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ-ਜਾਗਰਣ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਪਮੁਕਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਮ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ-ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् । सर्वपापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम् ॥ १ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਸੰਗਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषिताम् । मोक्षदं कुर्वतां भक्त्या विष्णोः प्रियतरं द्विज ॥ २ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼੍ਯ, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਸਭ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਮੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਚਰਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 3
एकादशीव्रतं नाम सर्वाभीष्टप्रदं नृणाम् । कर्त्तव्यं सर्वथा विप्रविष्णुप्रीतिकरं यतः ॥ ३ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोपरि । यो भुंक्ते सोऽत्र पापीयान्परत्र नरकं व्रजेत् ॥ ४ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ—ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ—ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਉਸ ਦਿਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਾਪੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
उपवासफलं लिप्सुर्जह्याद्भुक्तिचतुष्टयम् । पूर्वापरदिने गत्रावहोरात्रं तु मध्यमे ॥ ५ ॥
ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ-ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨ ਰਸਦਾਰ/ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਭੋਜਨ ਤਿਆਗੋ, ਅਤੇ ਵਿਚਲੇ ਦਿਨ (ਏਕਾਦਸ਼ੀ) ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹੋ।
Verse 6
एकादशीदिने यस्तु भोक्तुमिच्छति मानवः । स भोक्तुं सर्वपापानि स्पृहयालुर्नसंशयः ॥ ६ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 7
भवेद्दशम्यामेकाशीद्वादश्यां च मुनीश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਜੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹੇ।
Verse 8
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि विप्र हरेश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ८ ॥
ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਪਾਪ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਮਹਾਪਾਪ ਵੀ—ਉਹ ਅੰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਹੇ ਹਰੀ-ਈਸ਼ਵਰ, ਜੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਿਰਾਹਾਰ ਵਰਤ ਰੱਖੋ।
Verse 9
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि च मुनीश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ९ ॥
ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਪਾਪ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ—ਉਹ ਅੰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਜੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹੋ।
Verse 10
महापातकयुक्तो वायुक्तो वा सर्व पातकैः । एकादश्यां निराहारः स्थित्वा याति परां गतिम् ॥ १० ॥
ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਵੇ—ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
एकादशी महापुण्या विष्णोः प्रियतमा तिथिः । संसेव्या सर्वथा विप्रैः संसारच्छेदलिप्सुभिः ॥ ११ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਮਹਾਪੁੰਨ੍ਯਮਈ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਤਿਥੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
दशम्यां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् । स्नापयेद्विधिवद्विष्णुं पूजयेत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १२ ॥
ਦਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਦ ਧੋ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 13
एकादश्यां निराहारो निगृहीतेन्द्रियो भवेत् । शयीत सन्निधौ विष्णोर्नारायणपरायणः ॥ १३ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਕਰੇ; ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਬਿਤਾਏ।
Verse 14
एकादश्यां तथा स्नात्वा संपूज्य च जनार्दनम् । गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् ततस्त्वे वसुदीरयेत् ॥ १४ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ‘ਵਸੁ…’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਪ/ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 15
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाद्याहं परेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ १५ ॥
“ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼! ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸ਼ਰਨ ਬਣ।”
Verse 16
इमं मन्त्रं समुच्चाय देव देवस्य चक्रिणः । भक्तिभावेन तुष्टात्मा उपवासं समर्पयेत् ॥ १६ ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਠੀਕ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਉਪਵਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 17
देवस्य पुरतः कुर्याज्जागरं नियतो व्रती । गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणश्रवणादिभिः ॥ १७ ॥
ਨਿਯਮਧਾਰੀ ਵ੍ਰਤੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਤ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕੀਰਤਨ, ਵਾਜੇ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਨਾਲ।
Verse 18
ततः प्रातः समुत्थाय द्वादशीदिवसे व्रती । स्नात्वा च विधिवद्विष्णुं पूजयत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵ੍ਰਤੀ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 19
पञ्चामृतेन संस्नाप्य एकादश्यां जनार्द्दनम् । द्वादश्यां पयसा विप्र हरिसारुपप्यमश्नुते ॥ १९ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦਾ ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव । प्रसीद सुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥ २० ॥
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਬਣ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 21
एवं विज्ञाप्य विप्रेन्द्र माधवं सुसमाहितः । ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या दद्याद्वै दक्षिणां तथा ॥ २१ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ, ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਦੇਵੇ।
Verse 22
ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं नारायणपरायणः । कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਚ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।
Verse 23
एवं यः प्रयतः कुर्यात्पुण्यमेकादशीव्रतम् । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 24
उपवासव्रतपरो धर्मकार्यपरायणः । चाण्डालान्पतितांश्चैव नेक्षेदपि कदाचन ॥ २४ ॥
ਉਪਵਾਸ-ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਅਤੇ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ, ਚਾਂਡਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਵੱਲ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ, ਤੱਕਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 25
नास्तिकान्भिन्नमर्योदान्निन्दकान्पिशुनांस्तथा । उपवास व्रतपरो नालपेच्च कदाचन ॥ २५ ॥
ਨਾਸਤਿਕਾਂ, ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਨਿੰਦਕਾਂ ਅਤੇ ਚੁਗਲਖੋਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੇ; ਉਪਵਾਸ-ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲੇ।
Verse 26
वृषलीसूतिपोष्टारं वृषलीपतिमेव च । अयाज्ययाजकं चैव नालपेत्सर्वदा व्रती ॥ २६ ॥
ਵਰਤਧਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਅਤੇ ਅਯੋਗਾਂ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਜਕ ਨਾਲ ਸਦਾ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 27
कुण्डाशिनं गायकं च तथा देवलकाशिनम् । भिषजं काव्यकर्त्तारं देवद्विजविरोधिनम् ॥ २७ ॥
ਕੁੰਡਾਸ਼ਿਨੀ (ਅਨਧਿਕਾਰ ਕੁੰਡ-ਅਗਨੀ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ), ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਗਾਇਕ, ਦੇਵਲਕ (ਮੰਦਰ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ), ਵੈਦ, ਲਾਭ ਲਈ ਕਾਵਿ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੇਵ ਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 28
परान्नलोलुपं चैव परस्त्रीनिरतं तथा । व्रतोपवासनिरतो वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ॥ २८ ॥
ਜੋ ਪਰਾਏ ਅੰਨ ਦਾ ਲੋਭੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬਿਨਾਂ ਕੇਵਲ ਵਰਤ‑ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਬੋਲ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 29
इत्येवमादिभिः शुद्धो वशी सर्वहिते रतः । उपवासपरो भूत्वा परां सिद्धिमवान्पुयात् ॥ २९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਸੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਾਧਕ, ਉਪਵਾਸ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमोगुरुः । नास्तु विष्णुसमं दैवं तपो नानशनात्परम् ॥ ३० ॥
ਗੰਗਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ; ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੇਵ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ।
Verse 31
नास्ति क्षमासमा माता नास्ति कीर्तिसमं धनम् । नास्ति ज्ञानसमो लाभो न च धर्म समः पिता ॥ ३१ ॥
ਖਿਮਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਮਾਂ ਨਹੀਂ; ਕੀਰਤੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ।
Verse 32
न विवेकसमो बन्धुनैकादश्याः परं व्रतम् । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ॥ ३२ ॥
ਵਿਵੇਕ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਵਰਤ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 33
संवादं भद्रशीलस्य तत्पितुर्गालवस्य च । पुरा हिगालवो नाम मुनिः सत्यपरायणः ॥ ३३ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਗਾਲਵ ਨਾਮ ਦਾ ਮੁਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਪਰਮ ਪਰਾਇਣ ਸੀ। ਇਹ ਭਦ੍ਰਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗਾਲਵ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਹੈ।
Verse 34
उवास नर्मदातीरे शान्तो दान्तस्तपोनिधिः । बहुवृक्षसमाकीर्णे गजभल्लुनिषेविते ॥ ३४ ॥
ਉਹ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ—ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ, ਤਪ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ—ਬਹੁਤ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਆਵਾਗਮਨ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 35
सिद्धचारणगन्धर्व यक्षविद्याधरान्विते । कन्दमूलफलैः पूर्णे मुनिवृन्दनिषेदिते ॥ ३५ ॥
ਉਹ ਥਾਂ ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਕੰਦ-ਮੂਲ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਭੂਮੀ ਸੀ।
Verse 36
गालवो नाम विप्रेन्द्रो निवासमकरोच्चिरम् । तस्याभवद्भद्रशील इति ख्यातः सुतो वशी ॥ ३६ ॥
ਗਾਲਵ ਨਾਮ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉੱਥੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਦ੍ਰਸ਼ੀਲ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਯਮੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 37
जांतिस्मरो महाभागो नारायणपरायणः । बालक्रीडनकालेऽपि भद्रशीलो महामतिः ॥ ३७ ॥
ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਂਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਸੀ। ਬਾਲ-ਖੇਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਭਦ੍ਰਸ਼ੀਲ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 38
मृदा च विष्णोः प्रतिमां कृत्वा पूजयते क्षणम् । वयस्यान्बोधयेच्चापि विष्णुः पूज्यो नरैः सदा ॥ ३८ ॥
ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 39
एकादशीव्रतं चैव कर्त्तव्यमपि पण्डितैः । एवं ते बोधितास्तेन शिशवोऽपि मुनीश्वर ॥ ३९ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਤਾਂ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਬੱਚੇ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਏ।
Verse 40
हरिं मृदैव निर्माय पृथक्संभूय वा मुदा । अर्चयन्ति महाभागा विष्णुभक्तिपरायणाः ॥ ४० ॥
ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਮਹਾਂਭਾਗ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
नमस्कुर्वन्भद्रमतिर्विष्णवे सर्वविष्णवे । सर्वेषां जगतां स्वस्ति भूयादित्यब्रवीदिदम् ॥ ४१ ॥
ਸ਼ੁਭ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ।”
Verse 42
क्रीडाकाले मुहूर्तं वा मुहूर्तार्द्धमथापि वा । एकादशीति संकल्प्यव्रतं यच्छति केशवे ॥ ४२ ॥
ਖੇਡ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਮੁਹੂਰਤ ਹੀ ਸਹੀ, ਜੋ ‘ਇਹ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਹੈ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਉਹ ਵਰਤ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
एवं सुचरितं दृष्ट्वा तनयं गालवो मुनिः । अपृच्छद्विस्मयाविष्टः समालिंग्य तपोनिधिः ॥ ४३ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਐਸਾ ਉੱਤਮ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਪੋਨਿਧਿ ਮੁਨੀ ਗਾਲਵ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 44
गालव उवाच । भद्रशील महाभाग भद्रशीलोऽसि सुव्रत । चरितं मंगलं यत्ते योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४४ ॥
ਗਾਲਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਦ੍ਰਸ਼ੀਲ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਚਰਿਤ੍ਰ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 45
हरिपूजापरो नित्यं सर्वभूतहितेरतः । एकादशीव्रतपरो निषिद्धाचारवर्जितः । निर्द्धन्द्वो निर्ममः शान्तो हरिध्यानपरायाणः ॥ ४५ ॥
ਤੂੰ ਸਦਾ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਨਿਸ਼ਿਧ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਦੂਰ; ਦ੍ਵੰਦ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਮਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਾਇਣ ਹੈਂ।
Verse 46
एवमेतादृशी बुद्धिः कथं जातार्भकस्यते । विनापि महतां सेवां हरिभक्तिर्हि दुर्लभा ॥ ४६ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ—ਤੂੰ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਬਾਲਕ ਹੈਂ—ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 47
स्वभावतो जनस्यास्य ह्यविद्याकामकर्मसु । प्रवर्त्तते मतिर्वत्स कथं तेऽलौकिकी कृतिः ॥ ४७ ॥
ਵਤਸ, ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਤਿ ਅਵਿਦਿਆ, ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਇਹ ਅਲੌਕਿਕ ਆਚਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?
Verse 48
सत्सङ्गेऽपि मनुष्याणां पूर्वपुण्यातिरेकतः । जायते भगवद्भक्तिस्तदहं विस्मयं गतः ॥ ४८ ॥
ਸਤਸੰਗ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 49
पृच्छामि प्रीतिमापन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति । भद्रशीलो मुनिश्रेष्टः पित्रैवं सुविकल्पितैः ॥ ४९ ॥
ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੋ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਦ੍ਰਸ਼ੀਲ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਇਉਂ ਹੀ ਸੁਚਿੰਤਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 50
जातिस्मरः सुकृतात्मा हृष्टप्रहसिताननः । स्वानभ्रुतं यथाव्रतं सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥ ५० ॥
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਪੁੰਨ ਆਤਮਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਹਾਸੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਏ ਵਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 51
भद्रशील उवाच । श्रृणु तात मुनिश्रेष्ट ह्यनुभूतं मया पुरा । जातिस्मरत्वाज्जानामि यमेन परिभाषितम् ॥ ५१ ॥
ਭਦ੍ਰਸ਼ੀਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਜਾਤਿ-ਸਮਰਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਯਮ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਬਚਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
Verse 52
एतच्छ्रत्वा महाभागो गालवो विस्मयोन्वितः । उवाच प्रीतिमापन्नो भद्रशीलं महामतिम् ॥ ५२ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਭਾਗ ਗਾਲਵ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਾਮਤੀ ਭਦ੍ਰਸ਼ੀਲ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 53
गालव उवाच । कस्त्वं पूर्वं महाभाग किमुक्तं च यमेन ते । कस्य वा केन वा हेतोस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ५३ ॥
ਗਾਲਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਣ ਸੀ? ਯਮ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਜਾਂ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।
Verse 54
भद्रशील उवाच । अहमासं पुरा तात राजा सोमकुलोद्भवः । धर्मकीर्तिरिति ख्यातो दत्तात्रेयेण शासितः ॥ ५४ ॥
ਭਦ੍ਰਸ਼ੀਲ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ! ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਮੈਂ ‘ਧਰਮਕੀਰਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 55
नव वर्षसहस्त्राणि महीं कृत्स्त्रमपालयम् । अधर्माश्च तथा धर्मा मया तु बहवः कृताः ॥ ५५ ॥
ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਕਰਮ—ਧਰਮ ਵੀ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵੀ—ਹੋਏ।
Verse 56
ततः श्रिया प्रमत्तोऽहं बह्वधर्मम कारिषम् । पाषण्डजनसंसर्गात्पाषण्डचरितोऽभवम् ॥ ५६ ॥
ਫਿਰ ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਅਧਰਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪਾਖੰਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਆਚਰਨ ਵੀ ਪਾਖੰਡਮਈ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 57
पुरार्जितानि पुण्यानि मया तु सुबहून्यपि । पाषण्डैर्बाधितोऽहं तु वेदमार्गं समत्यजम् ॥ ५७ ॥
ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਪਰ ਪਾਖੰਡੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਟਕਾਇਆ ਤੇ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 58
मखाश्च सर्वे विध्वस्ता कूटयुक्तिविदा मया । अधर्मनिरतं मां तु दृष्ट्वा महेशजाः प्रजाः ॥ ५८ ॥
ਕੂਟ ਯੁਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਮਖ-ਯੱਗ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਜ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਈ॥
Verse 59
सदैव दुष्कृतं चक्रुः षष्टांशस्तत्रमेऽभवत् । एवं पापसमाचारो व्यसनाभिरतः सदा ॥ ५९ ॥
ਉਹ ਸਦਾ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਛੱਠਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਚਾਰ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਸੀ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਅਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਿਹਾ॥
Verse 60
मृगयाभिररतो भूत्वा ह्येकदा प्राविशं वनम् । ससैन्योऽहं वने तत्र हत्वा बहुविधान्मृगान् ॥ ६० ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ॥
Verse 61
क्षुत्तृट्परिवृतः श्रांतो रेवातीरमुपागमम् । रवितीक्ष्णातपक्लांतो रेवायां स्नानमाचरम् ॥ ६१ ॥
ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਰੇਵਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕਲਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਰੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ॥
Verse 62
अदृष्टसैन्य एकाकी पीड्यमानः क्षुधा भृशम् ॥ ६२ ॥
ਫੌਜ ਕਿਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ॥
Verse 63
समेतास्तत्र ये केचिद्रेवातीरनिवासिनः । एकादशीव्रतपरा मया दृष्ट्वा निशामुखे ॥ ६३ ॥
ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੈਂ ਰੇਵਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ; ਉਹ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸਨ।
Verse 64
निराहारश्च तत्राहमेकाकी तज्जनैः सह । जागरं कृतवांश्वापि सेनया रहितो निशि ॥ ६४ ॥
ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਿਹਾ; ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ। ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫੌਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਜਾਗਰਣ ਕੀਤਾ, ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ।
Verse 65
अध्वश्रमपरिश्रांतः क्षुत्पिपासाप्रपीडितः । तत्रैव जागरान्तेऽहं तातपंचत्वमागतः ॥ ६५ ॥
ਰਾਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮੈਂ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਗਰਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹੇ ਤਾਤ, ਪੰਚਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 66
ततो यमभटैर्बद्धो महादंष्ट्राभयंकरैः । अनेकक्लेशसंपन्नमार्गेणाप्तो यमांतिकम् । दंष्ट्राकरालवदनमपश्यं समवर्तिनम् ॥ ६६ ॥
ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਡਰਾਉਣੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਾਹੀਂ ਯਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਸਮਵਰਤਿਨ (ਯਮ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 67
अथ कालिश्चित्रगुप्तमाहूयेदमभाषत । अस्य शिक्षाविधानं च यथावद्वद पंडित ॥ ६७ ॥
ਤਦ ਕਾਲੀ ਨੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਪੰਡਿਤ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ (ਦੰਡ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਢੰਗ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।”
Verse 68
एवमुक्तश्चित्रगुप्तो धर्मराजेन सत्तम । चिरं विचारयामास पुनश्चेदमभाषत ॥ ६८ ॥
ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਖ, ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 69
असौ पापरतः सत्यं तथापि श्रृणु धर्मप । एकादश्यां निराहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६९ ॥
ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਸੁਣੋ—ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਹਾਰ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 70
एष रेवातटे रम्ये निराहारो हरेर्दिने । जागरं चोपवासं च कृत्वा निष्पापतां गतः ॥ ७० ॥
ਰੇਵਾ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਉਹ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਿਹਾ; ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਵਰਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 71
यानि कानि च पापानि कृतानि सुबहूनि च । तानि सर्वाणि नष्टानि ह्युपवासप्रभावतः ॥ ७१ ॥
ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਪਾਪ—ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ—ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਭ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 72
एवमुक्तो धर्मराजश्चित्रगुप्तेन धीमता । ननाम दंडवद्भूमौ ममाग्रे सोऽनुकंपितः ॥ ७२ ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 73
पूजयामास मां तत्र भक्तिभावेन धर्मराट् । ततश्च स्वभटान्सर्वानाहूयेदमुवाच ह ॥ ७३ ॥
ਉੱਥੇ ਧਰਮਰਾਟ ਨੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 74
धर्मराज उवाच । श्रृणुध्वं मद्वचो दूता हितं वक्ष्याम्यनुत्तममम् । धर्ममार्गरतान्मर्त्यान्मानयध्वं ममान्तिकम् ॥ ७४ ॥
ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੂਤੋ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਓ।
Verse 75
ये विष्णुपूजनरताः प्रयताः कृतज्ञाश्चैकादशीव्रतपरा विजितेन्द्रियाश्च । नारायणाच्युतहरे शरणं भवेति शान्ता वदन्ति सततं तरसा त्यजध्वम् ॥ ७५ ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਨ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸੰਯਮੀ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦੇ ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—“ਨਾਰਾਇਣ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਹੋਰ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤਿਆਗੋ।
Verse 76
नारायणाच्युत जनार्दन कृष्ण विष्णो पद्मेश पद्मजपितः शिव शंकरेति । नित्यं वदंत्यखिललोक हिताः प्रशान्ता दूरद्भटास्त्यजता तान्न ममैषु शिक्षा ॥ ७६ ॥
“ਨਾਰਾਇਣ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਜਨਾਰਦਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ; ਪਦਮੇਸ਼; ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੰਕਰ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤਚਿੰਤਕ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਨੀ ਨਿੱਤ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਐਸੇ ਉੱਚੇ ਨਿਰਭੈ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 77
नारायणार्पितकृतान्हरिभक्तिभजः स्वाचारमार्गनिरतान् गुरुसेवकांश्च । सत्पात्रदान निरतांश्च सुदीनपालान्दूतास्त्यजध्वमनिशं हरिनामसक्तान् ॥ ७७ ॥
ਹੇ ਦੂਤੋ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਰੀ-ਭਗਤ, ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਸਤਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸੱਚੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹਰੀ-ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਛੱਡ ਦਿਓ।
Verse 78
पाषंडसङ्गरहितान्द्विजभक्तिनिष्ठान्सत्संगलोलुपतरांश्च तथातिथेयान् । शंभौ हरौ च समबुद्धिमतस्तथैव दूतास्त्यजध्वमुपकारपराञ्जनानाम् ॥ ७८ ॥
ਹੇ ਦੂਤੋ, ਜੋ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਵਿਜ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਸਤਸੰਗ ਦੇ ਅਤਿ ਲੋਭੀ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਤੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਸਮਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਓ; ਜੋ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ‘ਉਪਕਾਰ’ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡੋ।
Verse 79
ये वर्जिता हरिकथामृतसेवनैश्च नारायणस्मृतिपरायणमानसैश्च । विप्रेद्रपादजलसेचनतोऽप्रहृष्टांस्तान्पापिनो मम भटा गृहमानयध्वम् ॥ ७९ ॥
ਮੇਰੇ ਸੇਵਕੋ, ਜੋ ਹਰਿਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸੇਵਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦੇ ਜਲ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ।
Verse 80
ये मातृतातपरिभर्त्सनशीलिनश्च लोकद्विषो हितजनाहितकर्मणश्च । देवस्वलोभनिरताञ्जननाशकर्तॄनत्रानयध्वमपराधपरांश्च दूताः ॥ ८० ॥
ਹੇ ਦੂਤੋ, ਜੋ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਬੇਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵ-ਧਨ ਦੇ ਲੋਭੀ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ।
Verse 81
एकादशीव्रतपराङ्मुखमुग्रशीलं लोकापवादनिरतं परनिंदकं च । ग्रामस्य नाशकरमुत्तमवैरयुक्तं दूताः समानयत विप्रधनेषु लुब्धम् ॥ ८१ ॥
ਦੂਤ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਿਆਏ ਜੋ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਤੋਂ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ, ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਪਰ-ਨਿੰਦਕ; ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਘੋਰ ਵੈਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਧਨ ਦਾ ਲੋਭੀ।
Verse 82
ये विष्णुभक्तिविमुखाः प्रणमंति नैव नारायणं हि शरणागतपालकं च । विष्ण्वालयं च नहि यांति नराः सुमूर्खास्तानानयध्वमतिपापरतान्प्रसाह्य ॥ ८२ ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ বিমੁਖ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਪਾਲਕ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਉਹ ਅਤਿ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਹੇ ਦੂਤੋ, ਮਹਾਪਾਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲਿਆਓ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰੋ।
Verse 83
एवं श्रुतं यदा तत्र यमेन परिभाषितम् । मयानुतापदग्धेन स्मृतं तत्कर्म निंदितम् ॥ ८३ ॥
ਉੱਥੇ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉਸ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।
Verse 84
असत्कर्मानुतापेन सद्धर्मश्रवणेन च । तत्रैव सर्वपापानि निःशेषाणि गतानि मे ॥ ८४ ॥
ਕੁਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਛਤਾਵੇ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ, ਓਥੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਟ ਗਏ।
Verse 85
पापशेषाद्विनिर्मुक्तं हरिसारुप्यतां गतम् । सहस्रसूर्यसंकाशं प्रणनाम यमश्च तम् ॥ ८५ ॥
ਪਾਪ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਰਿ-ਸਾਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਉਸ ਮੁਕਤ ਨੂੰ ਯਮ ਨੇ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 86
एवं दृष्ट्वा विस्मितास्ते यमदूता भयोत्कटाः । विश्वासं परमं चक्रुर्यमेन परिभाषिते ॥ ८६ ॥
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਯਮਦੂਤ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ, ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਕਹੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰੋਸਾ ਧਾਰਿਆ।
Verse 87
ततः संपूज्य मां कालो विमानशतसंकुलम् । सद्यः संप्रेषयामास तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८७ ॥
ਫਿਰ ਕਾਲ ਨੇ ਮੇਰੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੁਰੰਤ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 88
विमानकोटिभिः सार्द्धं सर्वभोगसमन्वितैः । कर्मणा तेन विप्रर्षे विष्णुलोके मयोषितम् ॥ ८८ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ, ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਰੋੜਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ।
Verse 89
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । स्थित्वा विष्णुपदं पश्चादिंद्रलोकमुपगमम् ॥ ८९ ॥
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਾਂ ਕਰੋੜ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਣੁ ਪਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 90
तत्रापि सर्वभोगाढ्यः सर्वदेवनमस्कृतः । तावत्कालं दिविस्थित्वा ततो भूमिमुपागतः ॥ ९० ॥
ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ।
Verse 91
अत्रापि विष्णुभक्तानां जातोऽहं भवतां कुले । जातिस्मरत्वाडज्जानामि सर्वमेतन्मुनीश्वर ॥ ९१ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
Verse 92
तस्माद्विष्ण्वर्चनोद्योगं करोमि सह बालकैः । एकादशीव्रतमिदमिति न ज्ञातवान्पुरा ॥ ९२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਹੈ।
Verse 93
जातिस्मृतिप्रभावेण तज्ज्ञातं सांप्रतं मया । अत्र स्वेनापि यत्कर्म कृतं तस्य फलं त्विदम् ॥ ९३ ॥
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਉਸੇ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
Verse 94
एकादशीव्रतं भक्त्या कुर्वतां किमुत प्रभो । तस्माच्चरिष्ये विप्रेंद्र शुभमेकादशीव्रतम् ॥ ९४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 95
विष्णुपूजां चाहरहः परमस्थानकांक्षया । एकादशीव्रतं यत्तु कुर्वंति श्रद्धया नराः ॥ ९५ ॥
ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 96
तेषां तु विष्णुभवनं परमानंददायकम् । एवं पुत्रवचः श्रुत्वा संतुष्टो गालवो मुनिः ॥ ९६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਾਮ ਹੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਗਾਲਵ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ।
Verse 97
अवाप परमां तुष्टिं मनसा चातिहर्षितः । मज्जन्म सफलं जातं मद्धंशः पावनीकृतः ॥ ९७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹರ್ಷਿਤ ਹੋਇਆ: “ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਮੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਪਾਵਨ ਹੋ ਗਿਆ।”
Verse 98
यतस्त्वं मद्गृहे जातो विष्णुभक्तिपरायणः । इति संतुष्टचित्तस्तु तस्य पुत्रस्य कर्मणा ॥ ९८ ॥
“ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ”—ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 99
हरिपूजाविधानं च यथावत्समबोधयत् । इत्येतत्ते मुनिश्रेष्ट यथावत्कथितं मया । संकोचविस्तराभ्यां च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ९९ ॥
ਹਰੀ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਯਥਾਵਤ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
Frequently Asked Questions
The chapter frames food as a locus where sins ‘cling’ (pāpa-āśraya), so abstention on Ekādaśī is presented as a direct method of pāpa-kṣaya. The narrative proof is Dharmakīrti: despite extensive wrongdoing, the single Ekādaśī fast with vigil is accepted by Citragupta as sufficient to nullify accumulated sin, leading to release and ascent.
A three-day discipline is emphasized: (1) Daśamī—rise early, cleanse, bathe and worship Viṣṇu; take only one meal (avoid rich indulgence). (2) Ekādaśī—complete fast, sense-restraint, devotion to Nārāyaṇa, and night vigil before the Deity with devotional practices. (3) Dvādaśī—bathe, worship Viṣṇu again, then complete the vow through brāhmaṇa-feeding/dakṣiṇā and only afterward eat with restraint.
It supplies narrative adjudication: Citragupta’s assessment and Yama’s decree operationalize the doctrine that Ekādaśī observance overrides prior demerit. Yama’s messenger-instructions become a moral taxonomy—who is protected (Hari-bhaktas devoted to nāma, guru-sevā, dāna) and who is liable (revilers of parents, anti-devotional, violent, greedy)—thereby converting ritual teaching into enforceable ethical categories.