The Pañcarātra Vow (Haripañcaka Vrata): Observance from Śukla Ekādaśī to Pūrṇimā

Verse 1

सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः । दुर्लभं सर्वलोकेषु विख्यातं हरिपञ्चकम् ॥ १ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣ। ਇਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਹਰਿਪੰਚਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 2

नारीणां च नराणां च सर्वदुःखनिवारणम् । धर्मकामार्थमोक्षाणां निदानं मुनिसत्तम ॥ २ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 3

सर्वाभीष्टप्रदं चैव सर्वव्रतफलप्रदम् । मार्गशीर्षे सिते पक्षे दशम्यां नियतेन्द्रियः ॥ ३ ॥

ਇਹ ਸਭ ਅਭੀਸ਼ਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦਸਮੀ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੋ।

Verse 4

कुर्यात्स्नानादिकं कर्म दन्तधावनपूर्वकम । कृत्वा देवार्चनं सम्यक्तथा पञ्च महाध्वरान् ॥ ४ ॥

ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਪੰਚ ਮਹਾਯਜ੍ਞ (ਪੰਚ ਮਹਾਧਵਰ) ਵੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 5

एकाशी च भवेत्तस्मिन् दिने नियममास्थिताः । ततः प्रातः समुत्थाय ह्येकादश्यां मुनीश्वरः ॥ ५ ॥

ਉਸ ਦਿਨ ਨਿਯਮ ਤੇ ਸੰਯਮ ਧਾਰ ਕੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 6

स्नानं कृत्वा यथाचारं हरिं चैवार्चयेद्गृहे । स्नापयेद्देवदेवेशं पञ्चामृतविधानतः ॥ ६ ॥

ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 7

अर्चयेत्परया भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । धूपैर्दीपैश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैश्च प्रदक्षिणैः ॥ ७ ॥

ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਤਾਂਬੂਲ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 8

संपूज्य देवदेवेशमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । नमस्ते ज्ञानरूपाय ज्ञानदाय नमोऽस्तुते ॥ ८ ॥

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੋ—“ਹੇ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਗਿਆਨ-ਦਾਤਾ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਣਾਮ।”

Verse 9

नमस्ते सर्वरूपाय सर्वसिद्धिप्रदायिने । एवं प्रणम्य देवेशं वासुदेवं जनार्दनम् ॥ ९ ॥

ਹੇ ਸਰਵ-ਰੂਪ! ਹੇ ਸਰਵ-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 10

वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण ह्युपवासं समर्पयेत् । पञ्चरात्रं निराहारो ह्यद्यप्रभृति केशव ॥ १० ॥

ਅਗਲੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। “ਅੱਜ ਤੋਂ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਂ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਾਂਗਾ।”

Verse 11

त्वदाज्ञया जगत्स्वामिन्ममाभीष्टप्रदो भव । एवं समाप्य देवस्य उपवासं जितेन्द्रियः ॥ ११ ॥

ਹੇ ਜਗਤ-ਸਵਾਮੀ! ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅਭੀਸ਼ਟ ਦਾ ਦਾਤਾ ਬਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ (ਵ੍ਰਤੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 12

रात्रौ जागरणं कुर्यादेकादश्यामथो द्विज । द्वादश्यां च त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः ॥ १२ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਦਵਾਦਸ਼ੀ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ)।

Verse 13

पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यमेवं विष्ण्वर्चनं मुने । एकादश्यां पौर्णमास्यां कर्त्तव्यं जागरं तथा ॥ १३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ—ਦੋਹਾਂ ਦਿਨਾਂ—ਜਾਗਰਣ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਹੈ।

Verse 14

पञ्चामृतादिपूजा तु सामान्या दिनपञ्चसु । क्षीरेण स्नापयेद्विष्णुं पौर्णमास्यां तु शक्तितः । तिलहोमश्च कर्त्तव्यस्तिलदानं तथैव च ॥ १४ ॥

ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਣ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਤਿਲ-ਹੋਮ ਤੇ ਤਿਲ-ਦਾਨ ਵੀ ਕਰੇ।

Verse 15

ततः षष्टे दिने प्राप्ते निर्वत्यं स्वाश्रमक्रियाम् । संप्राश्य पञ्चगव्यं च पूजयेद्विधिवद्धरिम् ॥ १५ ॥

ਫਿਰ ਛੇਵਾਂ ਦਿਨ ਆਉਣ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 16

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विभवे सत्यवारितम् । ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ १६ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਚਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਬੋਲ-ਚਾਲ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।

Verse 17

एवं पौषादिमासेषु कार्त्तिकान्तेषु नारद । शुक्लपक्षे व्रतं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना नरः ॥ १७ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੌਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਤੱਕ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਵੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਕਰੇ।

Verse 18

एवं संवत्सरं कार्यं व्रतं पापप्रणाशनम् । पुनः प्राप्ते मार्गशीर्षे कुर्यादुद्यापनं व्रती ॥ १८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੁੜ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉਦਯਾਪਨ (ਸਮਾਪਨ ਰੀਤ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 19

एकादश्यां निराहारो भवेत्पूर्वमिव द्विज । द्वादश्यां पञ्चगव्यं च प्राशयेत्सुसमाहितः ॥ १९ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਕਰੇ।

Verse 20

गन्धपुष्पादिभिः सम्यग्देवदेवं जनार्दनम् । अभ्यर्च्योपायनं दद्याद्ब्राह्यणाय जितेन्द्रियः ॥ २० ॥

ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਪਾਯਨ (ਉਪਹਾਰ) ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 21

पायसं मधुसंमिश्रं घृतयुक्तं फलान्वितम् । सुगन्धजलसंयुक्तं पूर्णकुम्भं सदक्षिणम् ॥ २१ ॥

ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਿਆ, ਘਿਉ ਵਾਲਾ, ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਯਸ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪੂਰਨ ਕਲਸ਼—ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ—ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

वस्त्रेणाच्छादितं कुम्भं पञ्चरत्नसमन्वितम् । दद्यादध्यात्मविदुषे ब्राह्मणाय मुनीश्वर ॥ २२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਲਸ਼ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 23

सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वव्यापिन्सनातन । परमान्नप्रदानेन सुप्रीतो भव माधव ॥ २३ ॥

ਹੇ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸਨਾਤਨ ਮਾਧਵ! ਇਸ ਉੱਤਮ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।

Verse 24

अनेन पायसं दत्त्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । शक्तितो बन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २४ ॥

ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪਾਯਸ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰੋ, ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ।

Verse 25

व्रतमेतत्तु यः कुर्याद्धरिपञ्चकसंज्ञितम् । न तस्य पुनरावृत्तिर्ब्रह्यलोकात्कदाचन ॥ २५ ॥

ਜੋ ‘ਹਰਿਪੰਚਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਕਦੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਈ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 26

व्रतमेतत्प्रकर्त्तव्यमिच्छद्भिर्मोक्षमुत्तम् । समस्तपापकान्तारदावानलसमं द्विज ॥ २६ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜੋ ਉੱਤਮ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਦਾਵਾਨਲ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 27

गवां कोटिसहस्त्राणि दत्त्वा यत्फलमाप्नुयात् । तत्फलं लभ्यते पुम्भिरेतस्मादुपवासतः ॥ २७ ॥

ਕਰੋੜਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਇਸ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

यस्त्वेतच्छृणुयाद्भक्त्या नारायणपरायणः । स मुच्यते महाघोरैः तापकानां च कोटिभिः ॥ २८ ॥

ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਪੂਰਨ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾ-ਘੋਰ ਤਾਪਾਂ ਤੋਂ—ਹਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ—ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

इति श्रीबृहन्नांरदीयपुराणं पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने मार्गशीर्षशुल्कैकादशीमासभ्य पौर्णिमापर्यन्तं पञ्चरात्रिव्रतं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ, ਵਰਤਾਖਿਆਨ ਅਧੀਨ, ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੱਕ ਵਰਣਿਤ ‘ਪੰਚਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਤ’ ਨਾਮਕ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।