Dhvaja-Dhāraṇa Mahātmyam: Sumati–Satyamatī, Humility, and Deliverance by Hari’s Messengers

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रार्थपारग । सर्वकर्मवरिष्टं च त्वयोक्तं ध्वजधारणम् ॥ १ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਵਜ-ਧਾਰਣ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 2

यस्तु वै सुमतिर्नाम ध्वजारोपपरो मुने । त्वयोक्तस्तस्य चरितं विस्तरेण ममादिश ॥ २ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਧਵਜ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ‘ਸੁਮਤੀ’ ਨਾਮ ਦੇ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਤੁਸੀਂ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 3

सनक उवाच । श्रृणुष्वैकमनाः पुण्यमितिहासं पुरातनम् । ब्रह्मणा कथितं मह्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣੋ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 4

आसीत्पुरा कृतयुगे सुमतिर्नाम भूपतिः । सोमवंशोद्भवः श्रीमान्सत्पद्वीपैकनायकः ॥ ४ ॥

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ‘ਸੁਮਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ‘ਸਤਪਦਵੀਪ’ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੀ।

Verse 5

धर्मात्मा सत्यसंपन्नः शुचिवंश्योऽतिथिप्रियः । सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वसंपद्विभूषितः ॥ ५ ॥

ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸਤ੍ਯ-ਸੰਪੰਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸੀ।

Verse 6

सदा हरिकथासेवी हरिपूजापरायणः । हरिभक्तिपराणां च शुश्रूषुर्निरहंकृतिः ॥ ६ ॥

ਉਹ ਸਦਾ ਹਰਿਕਥਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦਾ; ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਟਹਿਲ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

पूज्यपूजारतो नित्यं समदर्शी गुणान्वितः । सर्वभूतहितः शान्तः कृतज्ञः कीर्तिमांस्तथा ॥ ७ ॥

ਉਹ ਨਿੱਤ ਪੂਜਣਯੋਗਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਕਰਦਾ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸੁਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तस्य भार्या महाभागा सर्वलक्षणसंयुता । पतिव्रता पतिप्राणा नाम्रा सत्यमतिर्मुने ॥ ८ ॥

ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਹਾਭਾਗਾ ਸੀ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਸਮਾਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ—ਹੇ ਮੁਨੀ—ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਤ੍ਯਮਤੀ ਸੀ।

Verse 9

तावुभौ दम्पती नित्यं हरिपूजापरायणौ । जातिस्मरौ महाभागौ सत्यज्ञौ सत्परायणौ ॥ ९ ॥

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੰਪਤੀ ਨਿੱਤ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸਨ; ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਭਾਗ, ਸਤ੍ਯ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਸਤਪਥ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ।

Verse 10

अन्नदानरतौ नित्यं जलदानपरायणौ । तडागारामवप्रादौ नसंख्यातान्वितेनतुः ॥ १० ॥

ਉਹ ਨਿੱਤ ਅੰਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਜਲਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸਨ; ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਤਲਾਬ, ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਕੂਏਂ ਆਦਿ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦਾਨ-ਕਾਰਜ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 11

सा तु सत्यमतिर्नित्यं शुचिर्विष्णुगृहे सती । नृत्यत्यत्यन्तसन्तुष्टा मनोज्ञा मञ्जुवादिनी ॥ ११ ॥

ਉਹ ਸਦਾ ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸੀ। ਅੰਦਰੋਂ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 12

सोऽपि राजा महाभागो द्वादशीद्धादशीदिने । ध्वजमारोपयत्येव मनोज्ञं बहुविस्तरम् ॥ १२ ॥

ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜਾ ਵੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਧ੍ਵਜ ਜ਼ਰੂਰ ਚੜ੍ਹਵਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 13

एवं हरिपरं नित्यं राजानं धर्मकोविदम् । प्रियां सत्यमतिं चास्य देवा अपि सदास्तुवन् ॥ १३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਧਰਮ-ਕੋਵਿਦ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸਤ੍ਯਮਤੀ ਦੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸਦਾ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 14

त्रिलोके विश्रुतौ ज्ञात्वा दम्पती धर्मको विदौ । आययौ बहुभिः शिष्यैर्द्रष्टुकामो विभाण्डकः ॥ १४ ॥

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਭਾਂਡਕ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਇਆ।

Verse 15

तमायांतं मुनिं श्रुत्वा स तु राजा विभाण्डकम् । प्रत्युद्ययौ सपत्नीकः प्रजाभि र्बहुविस्तरम् ॥ १५ ॥

ਵਿਭਾਂਡਕ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 16

कृतातिथ्यक्रियं शान्तं कृतासनपरिग्रहम् । नीचासनस्थितो भूयः प्राञ्जलिर्मुनिमब्रवीत् ॥ १६ ॥

ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪ ਨੀਵੇਂ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ।

Verse 17

राजो वाच । भगवन्कृतकृत्योऽस्मिं त्वदभ्यागमनेन वै । सतामायमनं सन्तं प्रशंसन्ति सुरवावहम् ॥ १७ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਸੱਜਣ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਵ-ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

यत्र स्यान्महतां प्रेम तत्र स्युः सर्वसम्पदः । तेजः कीर्तिर्धनं पुत्रा इति प्राहुर्विपश्चितः ॥ १८ ॥

ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਸਭ ਸੰਪਦਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਤੇਜ, ਕੀਰਤੀ, ਧਨ ਅਤੇ ਸਤਪੁੱਤਰ—ਇਉਂ ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 19

तत्र वृद्धिमुपायान्ति श्रेयांस्यनुदिनं मुने । यत्र सन्तः प्रकुर्वन्ति महतीं करुणां प्रभो ॥ १९ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜਿੱਥੇ ਸੰਤ ਜਨ ਨਿਰੰਤਰ ਮਹਾਨ ਕਰੁਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਹਰ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 20

यो मृर्ध्नि धारयेदूह्यन्महत्पादजलं रजः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु पुण्यात्मा नात्र संशयः ॥ २० ॥

ਜੋ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਧੂੜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 21

मम पुत्राश्च दाराश्च संपत्त्वयि समर्पिताः । मामाज्ञापय विप्रेन्द्र किं प्रियं करवाणि ते ॥ २१ ॥

ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰੋ—ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 22

विनञ्चवनतं भूपं स निरीक्ष्य मुनीश्वरः । स्पृशन्करेण तं प्रीत्युवाचातिहर्षितः ॥ २२ ॥

ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਸਨੇਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ; ਫਿਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 23

ऋषिरुवाच । गजन्यदुक्तं भवता तत्सर्वं त्वत्कुलोचितम् । विनयावनतः सर्वो बहुश्रेयो लभेदिह ॥ २३ ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਗਜਨ੍ਯ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਆਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਭਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਕਲਿਆਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च नृपसत्तम । विनयाल्लभते मर्त्यो दुर्लभं किं महात्मनाम् ॥ २४ ॥

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਨੁੱਖ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਲਈ ਫਿਰ ਕੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ?

Verse 25

प्रीतोऽस्मि तव भूपाल सन्मार्गपरिवर्त्तिनः । स्वस्ति ते सततं भूयाद्यत्पृच्छामि तदुच्यताम् ॥ २५ ॥

ਹੇ ਭੂਪਾਲ, ਤੂੰ ਸਤਮਾਰਗ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇ।

Verse 26

पूजा बहुविधाः सन्ति हरितुष्टिविधायिकाः । तासु नित्यं ध्वजारोपे वर्त्त्से त्वं सदोद्यतः ॥ २६ ॥

ਪੂਜਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹਨ ਜੋ ਸਦਾ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੂੰ ਨਿੱਤ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਧ੍ਵਜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਉਦਯਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 27

भार्यापि तव साध्वीयं नित्यं नृत्यपरायणा । किमर्थमेतद्वृत्तान्तं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ २७ ॥

ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸਾਧਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ? ਤੂੰ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।

Verse 28

राजोवाच । श्रृणुष्व भगवन्सर्वं यत्पृच्छसि वदामि तत् । आश्चर्यभूतं लोकानामावयोश्चरितं त्विह ॥ २८ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸੁਣੋ; ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਸਾਡੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 29

अहमासं पुरा शूद्रो मालिनिर्नाम सत्तम । कुमार्गनिरतो नित्यं सर्वलोकाहिते रतः ॥ २९ ॥

ਹੇ ਸੱਤਮ ਪੁਰਖ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ‘ਮਾਲਿਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰਾ ਇਸਤਰੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਿੱਤ ਕੁਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਮਝਦੀ ਸੀ।

Verse 30

पिशुनो धर्मविद्वेषी देवद्रव्यापहारकः । गोध्नश्च ब्रह्महा चौरः सर्वप्राणिवधे रतः ॥ ३० ॥

ਉਹ ਚੁਗਲਖੋਰ, ਧਰਮ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਦੇਵ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਗੋ-ਹੰਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ।

Verse 31

नित्यं निष्ठुरवक्ता च पापी वेश्यापरायणः । एवं स्थितः कियत्कालमनाहत्यं महदृचः ॥ ३१ ॥

ਉਹ ਸਦਾ ਕਠੋਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਸੀ। ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹਾਵਿਧੀ (ਕਰਮਫਲ) ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਬਚ ਸਕੇਗਾ?

Verse 32

सर्वबन्धुपरित्यक्तो दुःखी वनमुपागतः । मृगमांसाशनो नित्यं तथा पान्थाविलुम्पकः ॥ ३२ ॥

ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਰਾਹ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 33

एकाकी दुःखबहुलो न्यवसन्निर्जने वने । एकदा क्षुत्परिश्रान्तो निदाघार्त्तः पिपासितः ॥ ३३ ॥

ਇਕੱਲਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦਾ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 34

जीर्णं देवालयं विष्णोरपश्यं विजने वने । हंसकारण्डवाकीर्णं तत्समीपे महत्सरः ॥ ३४ ॥

ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਜਰਜਰ ਮੰਦਰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਸੀ।

Verse 35

पर्यन्तवनपुष्पौघच्छादितं तन्मुनीश्वर । अपिबं तत्र पानीयं तत्तीरे विगतश्रमः ॥ ३५ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਥਾਂ ਚੌਫੇਰੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ।

Verse 36

फलानि जग्ध्वा शीर्णानि स्वयं क्षुच्च निवारिता । तस्मिञ्जीर्णीलये विष्णोनर्निवासं कृतकवानहम् ॥ ३६ ॥

ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਪੱਕੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਈ। ਉਸ ਜਰਜਰ ਠਿਕਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵੱਸਿਆ।

Verse 37

जीर्णस्फुटितसंधानं तस्य नित्यमकारिषम् । पर्णैस्तृणैश्च काष्ठैघै र्गृहं सम्यक् प्रकल्पितम् ॥ ३७ ॥

ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਜਰਜਰ ਜਾਂ ਚਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪੱਤਿਆਂ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਗੱਠਿਆਂ ਨਾਲ ਕੂਟੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਰਦਾ ਸੀ।

Verse 38

स्वसुऱार्थं तु तद्भमिर्मया लिप्ता मुनीश्वर । तत्राहं व्याधवृत्तिस्थो हत्वा बहुविधान्मृगान् ॥ ३८ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਲੇਪ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਿਰਗ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 39

आजीवं वर्तय न्नित्यं वर्षाणां विंशतिः स्थितः । अथेयमागता साध्वी विन्ध्यदेशसमुद्भवा ॥ ३९ ॥

ਰੋਜ਼ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਹ ਸਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਵਿਂਧ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਇੱਕ ਸਾਧਵੀ ਇਸਤਰੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 40

निषादकुलजा विप्रा नान्मा ख्याताऽवकोकिला । बन्धुवर्गपरित्यक्ता दुःखिता जीर्णविग्रहा ॥ ४० ॥

ਨਿਸ਼ਾਦ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ‘ਅਵਕੋਕਿਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਦੇਹੋਂ ਜਰਜਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

Verse 41

क्षुत्तृड्घर्मपरिश्रान्ता शोचन्ती स्वकृतं ह्यघम् । दैवयोगाकत्समायाताभ्रमन्ती विजने वने ॥ ४१ ॥

ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਤਪਦੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਥੱਕੀ ਹੋਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ।

Verse 42

ग्रीष्मतापार्द्दिता बाह्ये स्वान्ते चाधिनिपूडिता । इमां दुःखार्दितां दृष्ट्वा जाता मे विपुला दया ॥ ४२ ॥

ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਸੜਦੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਬੀ ਹੋਈ—ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਕਰੁਣਾ ਜਾਗ ਉਠੀ।

Verse 43

दत्तं मया जलं चास्यै मांसं वन्यफलानि च । गतश्रमात्वियं ब्रह्मन्मया पृष्टा यथा तथम् ॥ ४३ ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਸ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਉਤਰ ਗਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 44

अवेदयत्स्ववृत्तान्तं तच्छृणुष्व महामुने । नान्मावकोकिला चाहं निषादकुलसम्भवा ॥ ४४ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਇਆ—“ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਵਾਕੋਕਿਲਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹਾਂ।”

Verse 45

दारुकस्य सुता चाहं विन्ध्यपर्वतवासिनी । परस्वहारिणी नित्यं सदा पैशुन्यवादिनी ॥ ४५ ॥

“ਮੈਂ ਦਾਰੁਕ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ, ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ; ਨਿੱਤ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਚੁਰਾਉਂਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਦਾ ਚੁਗਲੀ-ਨਿੰਦਾ ਬੋਲਦੀ ਹਾਂ।”

Verse 46

पुंश्चलूत्येवमुक्त्वा तु बन्धुवर्गैः समुज्झिता । कियत्कालं ततः पत्या भृताहं लोकनिन्दिता ॥ ४६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਪੁੰਸ਼ਚਲੀ” ਆਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹੀ।

Verse 47

दैवात्सोऽपि गतो लोकं यमस्यात्र विहाय माम् । कान्तारे विजने चैका भ्रमन्ती दुःखपीडिता ॥ ४७ ॥

ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮਲੋਕ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਕੱਲੀ, ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਭਟਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।

Verse 48

दैवात्त्वत्सविधं प्राप्ता जीविताहं त्वयाधुना । इत्येवं स्वकृतं कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत् ॥ ४८ ॥

“ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਾਥਾ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ।

Verse 49

ततो देवालये तस्मिन्दम्पतीभावमाश्रितौ । स्थितौ वर्षाणि दश च आवां मांसफलाशिनौ ॥ ४९ ॥

ਫਿਰ ਉਸੇ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦੰਪਤੀ-ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਦਸ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਇਆ।

Verse 50

एकदा मद्यपानेन प्रमत्तौ निर्भरैमुने । तत्र देवालये रात्रौ मुदितौ मांसभोजनात् ॥ ५० ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਨਾਲ ਮਸਤ ਅਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਗਏ; ਮਾਸ-ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਸਨ।

Verse 51

तनुवस्त्रापरिज्ञानौ नृत्यं चकृव मोहितौ । प्रारब्धकर्म भोगान्तमावां युगपदागतौ ॥ ५१ ॥

ਮੋਹ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਗਵਾ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਨਾਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਤੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਕਰਮ-ਭੋਗ ਦਾ ਅੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 52

यमदूतास्तदायाताः पाशहस्ता भयंकराः । नेतुमावां नृत्यरतौ सुधोरां यमयातनाम् ॥ ५२ ॥

ਤਦ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਫੜੇ ਭਿਆਨਕ—ਅਤੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਸਾਨੂੰ ‘ਸੁਧੋਰਾ’ ਨਾਮਕ ਯਮ-ਯਾਤਨਾ ਦੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

Verse 53

ततः प्रसन्नो भगवान्कर्मणा मम मानद । देवावसथसंस्कारसंज्ञितेन कृतेन नः ॥ ५३ ॥

ਹੇ ਮਾਨਦ! ਤਦ ‘ਦੇਵਾਵਸਥ-ਸੰਸਕਾਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ—ਮੇਰੇ ਉਸ ਕਾਰਜ ਤੋਂ—ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 54

स्वदूतान्प्रेषयामास स्वभक्तावनतत्परः । ते दूता देवदेवस्य शङ्खचक्र गदाधराः ॥ ५४ ॥

ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਤ ਭੇਜੇ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਉਹ ਦੂਤ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 55

सहस्रसूर्यासंकाशाः सर्वे चारुचतुर्भुजाः । किरीटकुण्डलधरा हारिणो वनमालिनः ॥ ५५ ॥

ਉਹ ਸਭ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਸੀ। ਮਕੁਟ ਤੇ ਕੁੰਡਲ ਧਾਰੇ, ਮਨਮੋਹਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।

Verse 56

दिशो वितिमिरा विप्र कुर्वन्तः स्वेन तेजसा । भयंकरान्याशहस्तान्दंष्ट्रिणो यमकिङ्करान् ॥ ५६ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਭਿਆਨਕ, ਤੇਜ਼-ਹੱਥ, ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਯਮ ਦੇ ਕਿੰਕਰ।

Verse 57

आवयोग्राहणे यत्तानृचुः कृष्णपरायणाः ॥ ५७ ॥

ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪਰਾਇਣ ਭਗਤ ਉਹ ਰਿਗ ਮੰਤ੍ਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਜਪਦੇ ਸਨ।

Verse 58

विष्णुदूता ऊचुः । भो भो क्रूरा दूराचारा विवेकपरिवर्जिताः । मुञ्चध्वमेतौ निष्पापौ दम्पती हरिवल्लभौ ॥ ५८ ॥

ਵਿਸ਼ਣੂਦੂਤ ਬੋਲੇ—“ਹੋ ਹੋ ਕ੍ਰੂਰੋ! ਦੁਰਾਚਾਰੀਓ, ਵਿਵੇਕ-ਹੀਣੋ! ਇਸ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਇਹ ਹਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ।”

Verse 59

विवेकस्त्रिषु लोकेषु संपदामादिकारणम् । अपापे पापधीर्यस्तु तं विद्यात्पुरुषाधमम् ॥ ५९ ॥

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਉੱਥੇ ਪਾਪ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ਾਧਮ ਹੈ।

Verse 60

पापे त्वपापधीर्यस्तु तं विद्यादधमाधमम् ॥ ६० ॥

ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਸਮਝੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਧਮ ਜਾਣੋ।

Verse 61

यमदूता ऊचुः । युष्माभिः सत्यमेवोक्तं किं त्वेतौ पापिसत्तमौ । यमेन पापिनो दण्ड्यास्तन्नेष्यामो वयं त्विमौ ॥ ६१ ॥

ਯਮਦੂਤ ਬੋਲੇ—ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਹੀ ਆਖਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਹਨ। ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਯਮ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

Verse 62

श्रुतिप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः । धर्माधर्मविवेकोऽयं तन्नेष्यामो यमान्तिकम् ॥ ६२ ॥

ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ ਉਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਉਲਟ ਅਧਰਮ। ਇਹੀ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯਮ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

Verse 63

एतच्त्छुवातिकुपिता विष्णुदूता महौजसः । प्रत्यूचूस्तान्यमभटानधर्मे धर्ममानिनः ॥ ६३ ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜੀ ਵਿਸ਼ਨੂਦੂਤ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਭਟਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।

Verse 64

विष्णदूता ऊचुः । अहो कष्टं धर्मदृशामधर्मः स्पृशते सभाम् । सम्यग्विवेकशून्यानां निदानं ह्यापदां महत् ॥ ६४ ॥

ਵਿਸ਼ਨੂਦੂਤ ਬੋਲੇ—ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ! ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਧਰਮ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਹੀ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 65

तर्काणाद्यविशेषेण नरकाध्यक्षतां गताः । यूयं किमर्थमद्यापि कर्त्तुं पापानि सोद्यमाः ॥ ६५ ॥

ਤੁਸੀਂ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਭੇਦ ਨਾ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਏ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਉਂ ਤਿਆਰ ਹੋ?

Verse 66

स्वकर्मक्षयपर्यन्तं महापातकिनोऽपि च । तिष्टन्ति नरके घोरे यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ६६ ॥

ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਕਾਇਮ ਹਨ।

Verse 67

पूर्वसंचितपापानामदृष्ट्वा निष्कृतिं वृथा । किमर्थं पापकर्माणि करिष्येऽथ पुनः पुनः ॥ ६७ ॥

ਜੇ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾ ਵੇਖਾਂ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਾਪਕਰਮ ਕਿਉਂ ਕਰਾਂ?

Verse 68

श्रुतिप्रणिहितो धर्मः सत्यं सत्यं न संशयः । किन्त्वाभ्यां चरितान्धर्मान्प्रवक्ष्यामो यथातथम् ॥ ६८ ॥

ਧਰਮ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਸੱਚ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 69

एतौ पापविनिर्मुक्तौ हरिशुश्रूषणे रतौ । हरिणात्रायमाणौ च मुञ्चध्वमविलम्बितम् ॥ ६९ ॥

ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪ ਹਰੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਛੱਡ ਦਿਓ।

Verse 70

एषा च नर्तनं चक्रे तथैव ध्वजरोषणम् । अन्तकाले विष्णुगृहे तेन निष्पापतां गतौ ॥ ७० ॥

ਉਸ ਨੇ ਨਾਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਵਜ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁਕਵਾਇਆ/ਗੂੰਜਾਇਆ; ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਨਿਰਪਾਪ ਹੋ ਗਈ।

Verse 71

अन्तकाले तु यन्नाम श्रुत्वोक्त्वापि च वै सकृत् । लभते परमं स्थानं किमु शूश्रूषणे रताः ॥ ७१ ॥

ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਹੀ ਜੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ!

Verse 72

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः । कृष्णसेवी नरोऽन्तेऽपि लभते परमां गतिम् ॥ ७२ ॥

ਚਾਹੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਪਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 73

यतीनां विष्णुभक्तानां परिचर्या परायणाः । ते दूताः सहसा यान्ति पापिनोऽपि परां गतिम् ॥ ७३ ॥

ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਯਤੀਆਂ ਦੀ ਪਰਿਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ, ਪਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੁਰੰਤ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

मुहुर्तं वा मुहुर्तार्द्धं यस्तिष्टोद्धरिमन्दिरे । सोऽपि याति परं स्थानं किमुद्वात्रघिंशवत्सरान् ॥ ७४ ॥

ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ—ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਮੁਹੂਰਤ—ਵੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!

Verse 75

उपलेपनकर्त्तारौ संमार्जनपरायणौ । एतौ हरिगृहे नित्यं जीर्णशीर्णाधिरोपकौ ॥ ७५ ॥

ਉਹ ਲੇਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ-ਝਾੜੂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ; ਹਰੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਜਰਜਰ ਤੇ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਤੇ ਪੁਨਰੁੱਥਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 76

जलसेचनकर्त्तारौ दीपदौ हरिमन्दिरे । कथमेतौ महाभागौ यातनाभोगमर्हथ ॥ ७६ ॥

ਹਰੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਲ ਛਿੜਕਣ ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਭਾਗ ਭਗਤ ਯਾਤਨਾ-ਭੋਗ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 77

इत्युक्ता विष्णुदूतास्ते च्छित्वा पाशांस्तदैव हि । आरोप्यावां विमानाग्रयं ययुर्विष्णोः परं पदम् ॥ ७७ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂਦੂਤਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਫਾਹੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 78

तत्र सामीप्यमापन्नौ देवदेवस्य चक्रिणः । दिव्यान्भोगान्भुक्तवन्तौ तावत्कालं मुनीश्वर ॥ ७८ ॥

ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਭੋਗਦੇ ਰਹੇ।

Verse 79

दिव्यान्भोगांस्तु तत्रापि भुक्त्वा यातौ महीमिमाम् । अत्रापि संपदतुला हरिसेवाप्रसादतः ॥ ७९ ॥

ਉੱਥੇ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਆਏ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹਰੀ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਰਗੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲੀ।

Verse 80

अनिच्छया कृतेनापि सेवनेन हरेर्मुने । प्राप्तमीदृक् फलं विप्र देवानामपि दुर्लभम् ॥ ८० ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 81

इच्छयाराध्य विश्वेशं भक्तिभावेन माधवम् । प्राप्स्यावः परमं श्रेय इति हेतुर्निरुपितः ॥ ८१ ॥

ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਮਾਧਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ—ਇਹ ਕਾਰਣ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 82

अवशेनापि यत्कर्म कृतं स्यात्सुमहत्फलम् । जायते भूमिदेवेन्द्र किं पुनः श्रद्धया कृतम् ॥ ८२ ॥

ਹੇ ਭੂਮੀਦੇਵੇਂਦਰ! ਬੇਧਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ!

Verse 83

एतदुक्तं निशम्यासौ स मुनीन्द्रो विभण्डकः । प्रशस्य दम्पती तौ तु प्रययौ स्वतपोवनम् ॥ ८३ ॥

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀੰਦਰ ਵਿਭਾਂਡਕ ਨੇ ਉਸ ਦੰਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 84

तस्माज्जानीहि देवर्षे देवदेवस्य चक्रिणः । परिचर्या तु सर्वेषां कामधेनूपमा स्मृता ॥ ८४ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਭ ਲਈ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 85

हरिपूजापराणां तु हरिरेव सनातनः । ददाति परमं श्रेयः सर्वकामफलमप्रदः ॥ ८५ ॥

ਹਰੀ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਹਰੀ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਮਸੰਗਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ।

Verse 86

य इदं पुण्यमाख्यानं सर्वपापप्रणाशनम् । पठेच्च श्रृणुयाद्वापि सोऽपि याति परां रातिम् ॥ ८६ ॥

ਜੋ ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।