Dhvajāropaṇa and Dhvajāgopaṇa: Procedure, Stotra, and Phala (Merit) of Raising Viṣṇu’s Flag
ਸਨਕ ਮੁਨੀ ਸ਼੍ਰੀਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਧ੍ਵਜ (ਝੰਡੇ) ਦੀ ਧ੍ਵਜਾਰੋਪਣ ਅਤੇ ਧ੍ਵਜਗੋਪਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਤੀਰਥ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਦਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਆਰੰਭ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਿਮਰਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਅਤੇ ਨੰਦੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਕੇ, ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਧ੍ਵਜ ਤੇ ਦੰਡ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ; ਸੂਰਜ, ਗਰੁੜ (ਵੈਨਤੇਯ) ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਧ੍ਵਜਦੰਡ ਉੱਤੇ ਧਾਤਾ-ਵਿਧਾਤਾ ਦਾ ਅਰਚਨ। ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਤੋਤਰ, ਇਰਾਵਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ 108 ਪਾਇਸ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਸੌਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋਮ, ਫਿਰ ਹਰਿ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ। ਸੰਗੀਤ-ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧ੍ਵਜ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਜਾਂ ਮੰਦਰ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਤਿਕਾਰ, ਭੋਜਨ, ਪਾਰਣ; ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ-ਖ਼ਤਮਾ, ਧ੍ਵਜ ਖੜਾ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਾਰੂਪ੍ਯ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੰਨ-ਲਾਭ।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणसंज्ञितम् । सर्वपापहरं पुण्यं विष्णुप्रीणनकारणम् ॥ १ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ‘ਧਵਜਾਰੋਪਣ’ ਨਾਮਕ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ, ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 2
यः कुर्याद्विष्णुभवने ध्वजारोपणमुत्तमम् । संपूज्यते विग्निञ्च्याद्यैः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २ ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਧਵਜਾਰੋਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਘਨੇਸ਼ (ਗਣੇਸ਼) ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਤ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?
Verse 3
हेमभारसहस्त्रं तु यो ददाति कुटुम्बिने । तत्फलं तुल्यमात्रं स्याद्धूजारोपणकर्मणः ॥ ३ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਧ੍ਵਜਾ-ਰੋਪਣ ਕਰਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਮਾਤ੍ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
ध्वजारोपणतुल्यं स्याद्गङ्गास्नानमनुत्तमम् । अथवा तुलसिसेवा शिवलिङ्गप्रपूजनम् ॥ ४ ॥
ਅਨੁੱਤਮ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਧ੍ਵਜਾ-ਰੋਪਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਵੀ ਉਸੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 5
अहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमिदं द्विज । सर्वपाप हरं कर्म ध्वजागोपणसंज्ञितम् ॥ ५ ॥
ਅਹੋ! ਅਪੂਰਵ, ਅਪੂਰਵ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਪੂਰਵ ਹੈ ਇਹ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ; ‘ਧ੍ਵਜਾਗੋਪਣ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਕਰਮ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 6
सन्ति वै यानि कार्याणि ध्वजारोपणकर्मणि । तानि सर्वाणि वक्ष्यामि श्रृणुष्व गदतो मम ॥ ६ ॥
ਧ੍ਵਜਾ-ਰੋਪਣ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।
Verse 7
कार्तिकस्य सिते पक्षे दशम्यां प्रयतो नरः । स्नानं कुर्यात्प्रयत्नेन दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ७ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦਸਮੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਤ-ਧਾਵਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 8
एकाशी ब्रह्मचारी च स्वपेन्नारायणं स्मरन् । धौताम्बरधरः शुद्धो विप्रो नारायणाग्रतः ॥ ८ ॥
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਪਾਲ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਧੋਏ ਹੋਏ ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਰਹੇ।
Verse 9
ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वाचम्य यथाविधि । नित्यकर्माणि निर्वर्त्य पश्चाद्विष्णुं समर्चयेत् ॥ ९ ॥
ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 10
चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्ध्दं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् । नान्दीश्राद्धं प्रकुर्वीत ध्वजारोपणकर्मणि ॥ १० ॥
ਚਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਧਵਜਾ-ਆਰੋਪਣ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 11
ध्वजस्तम्भो च गायत्र्या प्रोक्षयेद्वस्त्रसंयुतौ । सूर्यं च वैनतेयं च हिमांशुं तत्परोऽर्चयेत् ॥ ११ ॥
ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਧਵਜ ਅਤੇ ਧਵਜ-ਸਤੰਭ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ, ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਅਤੇ ਹਿਮਾਂਸ਼ੁ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 12
धातारं च विधातारं पूजयेद्धजदण्डके । हरिद्राक्षतगन्धाद्यैः शुक्लपुष्पैर्विशेषतः ॥ १२ ॥
ਧਵਜ-ਡੰਡੇ ਉੱਤੇ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਹਲਦੀ, ਅਖਤ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ।
Verse 13
ततो गोचर्ममात्रघं तु स्थण्डिलं चोपलिप्य वै । आधायान्गिं स्वगृह्योत्त्या ह्याज्यभागादिकं क्रमात् ॥ १३ ॥
ਫਿਰ ਗੋਚਰਮ-ਮਾਤ੍ਰ ਸਥੰਡਿਲ (ਯਜ੍ਞ-ਭੂਮੀ) ਨੂੰ ਲੇਪ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਭਾਗ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 14
जुहुयात्पायसं चैव साज्यमष्टोत्तरं शतम् । प्रथमं पौरुषं सूक्तं विष्णोर्नुकमिरावतीम् ॥ १४ ॥
ਘੀ ਮਿਲਿਆ ਪਾਯਸ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਤੁਤੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ‘ਇਰਾਵਤੀ’ ਨਾਮਕ ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ।
Verse 15
ततश्च वैनतेयाय स्वाहेत्यष्टाहुतीस्तथा । सोमो धेनुमुदुत्यं च जुहुयाच्च ततो द्विज ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਆਖ ਕੇ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਲਈ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ‘ਸੋਮੋ ਧੇਨੁḥ’ ਅਤੇ ‘ਉਦੁਤ੍ਯੰ’ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹਵਨ ਕਰੇ।
Verse 16
सौरमन्त्राञ्जपेत्तत्र शान्तिसूत्कानि शक्तितः । रात्रौ जागरणं कुर्यादुपकण्ठं हरेः शुचुः ॥ १६ ॥
ਉੱਥੇ ਸੌਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸੂਕਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ।
Verse 17
ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च । गन्धपुष्पादिभिर्देवमर्चयेत्पूर्ववत्क्रमात् ॥ १७ ॥
ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੇਵ (ਭਗਵਾਨ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 18
ततो मङ्गलवाद्यैश्च सूक्तपाठैश्च शौभनम् । नृत्यैश्च रतोत्रपठनैर्नयेद्विष्णवालये ध्वजम् ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਮੰਗਲ ਵਾਜਿਆਂ, ਸੂਕਤ ਪਾਠ, ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪਾਠ ਨਾਲ ਧਵਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 19
देवस्य द्वारदेशे वा शिखरे वा मुदान्वितः । सुस्थिरं स्थापयेद्विप्र ध्वजं सस्तम्भसंयुतम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਲੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਡੰਡੇ ਸਮੇਤ ਧਵਜ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
गन्धपुष्पाघक्षतैर्द्देवं धूपदीपैर्मनोहरैः । भक्षयभोज्यादिसंयुक्तैर्नैवेद्यैश्च हरिं यजेत् ॥ २० ॥
ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਖਤ, ਮਨਮੋਹਕ ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਅਤੇ ਮਿੱਠਿਆਂ ਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 21
एवं देवालये स्थाप्य शोभनं ध्वजमुत्तमम् । प्रदक्षिणमनुव्रज्य स्तोत्रमेतदुदूरयेत् ॥ २१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਧਵਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ॥ २२ ॥
ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵਨ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼! ਮਹਾਪੁਰਖ, ਆਦਿ-ਪੂਰਵਜ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।
Verse 23
येनेदमखिलं जातं यत्र सर्वं प्रतिष्टितम् । लयमेष्यति यत्रैवं तं प्रपन्नोऽस्मि केशवम् ॥ २३ ॥
ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 24
न जानन्ति परं भावं यस्य ब्रह्यादयः सुराः । योगिनोयं न पश्यन्ति तं वन्दं ज्ञानरुपिणम् ॥ २४ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਵੀ ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ—ਉਸ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 25
अन्तरिक्षंतु यन्नाभिर्द्यौर्मूर्द्धा यस्य चैव हि । पादोऽभूद्यस्य पृथिवी तं वन्दे विश्वरुपिणम् ॥ २५ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸਵਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ ਧਰਤੀ ਬਣੇ—ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 26
यस्य श्रोत्रे दिशः सर्वा यच्चक्षुर्दिनकृच्छशी । ऋक्सामयजुषी येन तं वन्दे ब्रह्ररुपिणम् ॥ २६ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਧਾਰਿਤ ਹਨ—ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
यन्मुखाद्वाह्मणा जाता यद्वाहोरभवन्नृपाः । वैश्या यस्योरुतो जाताः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ २७ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜੇ ਉੱਭਰੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਜਗਤ-ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 28
मायासङ्गममात्रेण वदन्ति पुरुषं त्वजम् । स्वभावविमलं शुद्धं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ २८ ॥
ਕੇਵਲ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ‘ਜੰਮਿਆ’ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ।
Verse 29
क्षीरब्धि शायिनं देवमनन्तमपराजितम् । सद्भक्तवत्सलं विष्णुं भक्तिगम्यं नमाम्यहम् ॥ २९ ॥
ਮੈਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਨੰਤ, ਅਪਰਾਜਿਤ ਦੇਵ—ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਸੱਚੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਤਸਲ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
पृथिव्यादीनि भूतानि तन्मात्राणींन्द्रियाणि च । सूक्ष्मासूक्ष्माणि येनासंस्तं वन्दे सर्वतोमुखम् ॥ ३० ॥
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਦਿ ਭੂਤ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਸੂਖਮ ਤੇ ਸਥੂਲ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ, ਉਸ ਸਰਵਤੋਮੁਖ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
यद्ब्रह्म परमं धाम सर्वलोकोत्तमोत्तमम् । निर्गुणं परमं सूक्ष्मं प्रणतोऽस्ति पुनः पुनः ॥ ३१ ॥
ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ—ਪਰਮ ਧਾਮ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਉੱਤਮੋੱਤਮ, ਨਿਰਗੁਣ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੂਖਮ—ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 32
अविकारमजं शुद्धं सर्वतोबाहुमीश्वरम् । यमामनन्ति योगीन्द्राः सर्वकारणकारणम् ॥ ३२ ॥
ਜੋ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਅਜ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸਭ ਥਾਂ ਹਨ—ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਯੋਗੀੰਦਰ ‘ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 33
यो देवः सर्वभूतानामन्तरात्मा जगन्मयः । निर्गुणः परमात्मा च स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
ਜੋ ਦੇਵ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 34
हृदयस्थोऽपि दूरस्थो मायया मोहितात्मनाम् । ज्ञानिनां सर्वगो यस्तु स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३४ ॥
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਵੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੂਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 35
चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३५ ॥
ਚਾਰ-ਚਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਦੋ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਨਾਲ ਵੀ; ਫਿਰ ਦੋ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 36
ज्ञानिनां कर्मिणां चैव तथा भक्तिमतां नृणाम् । गतिदाता विश्वमृग्यः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३६ ॥
ਗਿਆਨੀਆਂ, ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 37
जगद्धितार्थं ये देहा ध्रियन्ते लीलया हरेः । तानर्चयन्ति विबुधाः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३७ ॥
ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹਰੀ ਲੀਲਾ ਵਸ਼ ਜੋ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 38
यमामनन्ति वै सन्तः सच्चिदानन्दविग्रहम् । निर्गुणं च गुणाधारं स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३८ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਜਨ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ—ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।
Verse 39
इति स्तुत्वा नमेद्विष्णुं ब्राह्मणांश्च प्रपूजयेत् । आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्दक्षिणाच्छादनादिभिः ॥ ३९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਨ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੱਖਿਣਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 40
ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या भक्ति भावसमन्वितः । पुत्रमित्रकलत्राद्यैः स्वयं च सह बन्धुभिः ॥ ४० ॥
ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 41
कुर्वीत पारणं विप्र नारायणपरायणः । यस्त्वेतत्कर्म कुर्वीत ध्वजारोपणमुत्तमम् । तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਪਾਰਣ (ਵ੍ਰਤ ਸਮਾਪਤੀ) ਕਰੇ। ਜੋ ਇਹ ਉੱਤਮ ਧਵਜਾਰੋਪਣ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣ।
Verse 42
पटो ध्वजस्य विप्रेन्द्र यावच्चलति वायुना । तावन्ति पापजालानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਧਵਜ ਦਾ ਪਟ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਨੀ ਦੇਰ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 43
महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । ध्वजं विष्णुगृहे कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४३ ॥
ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਿਤ ਹੋਵੇ—ਵਿਸ਼ਨੂ-ਗ੍ਰਿਹ/ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਧਵਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
यावद्दिनानि तिष्टेत ध्वजो विष्णुगृहे द्विज । तावद्युगसहस्त्राणि हरिसारुप्यमश्नुते ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਵਿਸ਼ਨੂ-ਗ੍ਰਿਹ/ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਧਵਜ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਭਗਤ ਹਰੀ ਦਾ ਸਾਰੂਪ੍ਯ—ਉਸੇ ਜਿਹਾ ਰੂਪ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा येऽभिनन्दन्ति धार्मिकाः । तेऽपि सर्वे प्रमुच्यन्ते महापातककोटिभिः ॥ ४५ ॥
ਜੋ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਧਵਜ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
आरोपितो ध्वजो विष्णुगृहे धुन्वन्पटं स्वकम् । कर्तुः सर्वाणि पापानि धुनोति निमिषार्द्धतः ॥ ४६ ॥
ਵਿਸ਼ਨੂ-ਗ੍ਰਿਹ/ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਧਵਜ ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਕਪੜਾ ਫੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਧਵਜ-ਕਰਤਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਅੱਧੇ ਨਿਮੇਖ ਵਿੱਚ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
यस्त्वारोप्य गृहे विष्णोर्ध्वजं नित्यमुपाचरेत् । स देवयानेन दिवं यातीव सुमतिर्नृपः ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਵਜ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਮਤਿ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents dhvaja-installation as a sustained, visible act of Viṣṇu-sevā whose efficacy continues as long as the flag cloth flutters. Its phalaśruti ties ongoing physical presence (the standing dhvaja) to ongoing pāpa-kṣaya, granting sārūpya for vast durations and extending benefit even to observers who rejoice—framing the rite as both personal and communal mokṣa-oriented dharma.
Key components include: Kārtika śukla-daśamī purification and discipline; ekādaśī restraint and constant remembrance; svasti-vācana with brāhmaṇas; nāndī-śrāddha; consecration of banner and staff with Gāyatrī; worship of Sūrya, Garuḍa, Candra and Dhātā-Vidhātā; a gṛhya fire-rite with 108 pāyasa āhutis alongside Puruṣa-sūkta and other named hymns; night vigil; festive procession; installation at gateway or temple summit; Viṣṇu pūjā, stotra-recitation, and concluding honors/feeding/pāraṇa.
The text promises immediate and ongoing destruction of sins while the flag flutters, liberation from even grave sins through dedicating the banner, attainment of sārūpya with Hari for thousands of yugas corresponding to the days the flag stands, and heavenly ascent (devayāna) for one who raises and worships the flag daily.