Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā
ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਹਿਮਾਲੇ ਵਿੱਚ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਰੀ। ਸਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਤਪਸਵੀ-ਰਾਜਾ ਭਗੀਰਥ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਜਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਉਤਥਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਾਲਾ ਬਚਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਟ ਸੰਗ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਿਮਰਨ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੂਜਾ ਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ “ਓਂ ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ” ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ “ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ”, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਧਿਆਨ। ਭਗੀਰਥ ਹਿਮਵਤ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵ ਡਰ ਕੇ ਖੀਰਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗੀਰਥ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਸਗਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂਧਾਮ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । हिमवद्गिरिमासाद्य किं चकार महीपतिः । कथमानीतवान् गङ्गामेतन्मे वक्तुमर्हसि 1. ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹਿਮਾਲੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਆਇਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
सनक उवाच । भगीरथो महाराजो जटाचीरधरो मुने । गच्छन् हिमाद्रिं तपसे प्राप्तो गोदावरीतटम् ॥ २ ॥
ਸਨਕ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮਹਾਰਾਜ ਭਗੀਰਥ ਜਟਾ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਤਪ ਲਈ ਹਿਮਾਲੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 3
तत्रापश्यत् महारण्ये भृगोराश्रममुत्तमम् । कृष्णसारसमाकीर्णं मातङ्गगणसेवितम् ॥ ३ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਮਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਾਰ ਹਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ।
Verse 4
भ्रमद्भ्रमरसङ्घुष्टं कूजद्विहगसंकुलम् । व्रजद्वराहनिकरं चमरीपुच्छवीजितम् ॥ ४ ॥
ਉਹ ਵਨ ਘੁੰਮਦੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਕੂਕਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਫਿਰਦੇ ਵਰਾਹਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਮਰ ਦੀਆਂ ਪੂੰਛਾਂ ਦੇ ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਝੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 5
नृत्यन्मयूरनिकरं सारङ्गादिनिषेवितम् । प्रवर्द्धितमहावृक्षं मुनिकन्याभिरादरात् ॥ ५ ॥
ਉਹ ਥਾਂ ਨੱਚਦੇ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੀ, ਸਾਰੰਗ (ਹਿਰਣ) ਆਦਿ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ-ਪੋਸਿਆ ਸੀ।
Verse 6
शालतालतमालाढ्यं नूनहिन्तालमण्डितम् । मालतीयूथिकाकुन्दचम्पकाश्वत्थभूषितम् ॥ ६ ॥
ਉਹ ਥਾਂ ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੀ, ਉੱਚੇ ਹਿੰਤਾਲ ਪਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਮਾਲਤੀ-ਯੂਥਿਕਾ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ, ਕੁੰਦ ਤੇ ਚੰਪਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 7
उत्पुल्लकुसुमोपेतमृषिसङ्घनिषेवितम् । वेदशास्त्रमहाघोषमाश्रमं प्राविशद् भृगोः ॥ ७ ॥
ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 8
गृणन्तं परमं ब्रह्म वृतं शिष्यगणैर्मुनिम् । तेजसा सूर्यसदृशं भृगुं तत्र ददर्श सः ॥ ८ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜਾਪ-ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਮੁਨੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 9
प्रणनामाथ विप्रेन्द्रं पादसङ्ग्रहणादिना । आतिथ्यं भृगुरप्यस्य चक्रे सन्मानपूर्वकम् ॥ ९ ॥
ਤਦ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਚਰਨ ਫੜਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕੀਤਾ।
Verse 10
कृतातिथ्यक्रियो राजा भृगुणा परमर्षिणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयान्मुनिपुङ्गवम् ॥ १० ॥
ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 11
भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । पृच्छामि भवभीतोऽहं नृणामुद्धारकारणम् ॥ ११ ॥
ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ। ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
भगवांस्तुष्यते येन कर्मणा मुनिसत्तम । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १२ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸੱਤਮ, ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।
Verse 13
भृगुरुवाच । राजंस्तवेप्सितं ज्ञातं त्वं हि पुण्यवतां वरः । अन्यथा स्वकुलं सर्वं कथमुद्धर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥
ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ?
Verse 14
यो वा को वापि भूपाल स्वकुलं शुभकर्मणा । उद्धर्तुकामस्तं विद्यान्नररूपधरं हरिम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਭੂਪਾਲ! ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣੇ।
Verse 15
कर्मणा येन देवेशो नृणामिष्टफलप्रदः । तत्प्रवक्ष्यामि राजेन्द्र शृणुष्व सुसमाहितः ॥ १५ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ! ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 16
भव सत्यपरो राजन्नहिंसानिरतस्तथा । सर्वभूतहितो नित्यं मानृतं वद वै क्वचित् ॥ १६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹੋ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੋ। ਸਦਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੋ; ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲੋ।
Verse 17
त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर विष्णुं सनातनम् ॥ १७ ॥
ਦੁਰਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਛੱਡੋ, ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਸਤਸੰਗ ਕਰੋ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ।
Verse 18
कुरु पूजां महाविष्णोर्याहि शान्तिमनुत्तमाम् । द्वादशाष्टाक्षरं मन्त्रं जप श्रेयो भविष्यति ॥ १८ ॥
ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖ਼ਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਖ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 19
भगीरथ उवाच । सत्यं तु कीदृशं प्रोक्तं सर्वभूतहितं मुने । अनृतं कीदृशं प्रोक्तं दुर्जनाश्चापि कीदृशाः ॥ १९ ॥
ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਝੂਠ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ?
Verse 20
साधवः कीदृशाः प्रोक्तास्तथा पुण्यं च कीदृशम् । स्मर्तव्यश्च कथं विष्णुस्तस्य पूजा च कीदृशी ॥ २० ॥
ਸਾਧੂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਰੀਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ?
Verse 21
शान्तिश्च कीदृशी प्रोक्ता को मन्त्रोऽष्टाक्षरो मुने । को वा द्वादशवर्णश्च मुने तत्त्वार्थकोविद ॥ २१ ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ? ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅੱਠ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਤੱਤਵ-ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਮੁਨੀ, ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
Verse 22
कृपां कृत्वा मयि परां सर्वं व्याख्यातुमर्हसि । भृगुरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ तव बुद्धिरनुत्तमा ॥ २२ ॥
ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ! ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁੱਤਮ ਹੈ।
Verse 23
यत्पृष्टोऽहं त्वया भूप तत्सर्वं प्रवदामि ते । यथार्थकथनं यत्तत्सत्यमाहुर्विपश्चितः ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਬਚਨ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 24
धर्माविरोधतो वाच्यं तद्धि धर्मपरायणैः । देशकालादि विज्ञाय स्वयमस्याविरोधतः ॥ २४ ॥
ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦੇਸ਼‑ਕਾਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰੋ ਕਿ ਬਚਨ ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ।
Verse 25
यद्वचः प्रोच्यते सद्भिस्तत्सत्यमभिधीयते । सर्वेषामेव जन्तूनामक्लेशजननं हि तत् ॥ २५ ॥
ਜੋ ਬਚਨ ਸਤਪੁਰਖ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ‘ਸੱਚ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अहिंसा सा नृप प्रोक्ता सर्वकामप्रदायिनी । कर्मकार्यसहायत्वमकार्यपरिपन्थिता ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਿਧ/ਅਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 27
सर्वलोकहितत्वं वै प्रोच्यते धर्मकोविदैः । इच्छानुवृत्तकथनं धर्माधर्माविवेकिनः ॥ २७ ॥
ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰੇ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ‑ਅਧਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 28
अनृतं तद्धि विज्ञेयं सर्वश्रेयोविरोधि तत् । ये लोके द्वेषिणो मूर्खाः कुमार्गरतबुद्धयः ॥ २८ ॥
ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ, ਉਹੀ ‘ਅਨ੍ਰਿਤ’ (ਝੂਠ) ਜਾਣੋ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ, ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਸੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
ते राजन्दुर्ज्जना ज्ञेयाः सर्वधर्मबहिष्कृताः । धर्माधर्मविवेकेन वेदमार्गानुसारिणः ॥ २९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ ਉਹ ਦੁਰਜਨ ਜਾਣੋ। ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
सर्वलोकहितासक्ता साधवः परिकीर्तिताः । हरिभक्तिकरं यत्तत्सद्भिश्च परिरञ्जितम् ॥ ३० ॥
ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਸਾਧੂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
आत्मनः प्रीतिजनकं तत्पुण्यं परिकीर्तितम् । सर्वं जगदिदं विष्णुर्विष्णुः सर्वस्य कारणम् ॥ ३१ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 32
अहं च विष्णुर्यज्ज्ञानं तद्विष्णुस्मरणं विदुः । सर्वदेवमयो विष्णुर्विधिना पूजयामि तम् ॥ ३२ ॥
‘ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਾਂ’—ਜੋ ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਰਵਦੇਵਮਯ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 33
इति या भवति श्रद्धा सा तद्भक्तिः प्रकीर्त्तिता । सर्वभूतमयो विष्णुः परिपूर्णः सनातनः ॥ ३३ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਪਰਿਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ।
Verse 34
इत्यभेदेन या बुद्धिः समता सा प्रकीर्तिता । समता शत्रुमित्रेषु वशित्वं च तथा नृप ॥ ३४ ॥
ਜਿਹੜੀ ਬੁੱਧੀ ਸਭ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਉਹੀ ਸਮਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਵੈਰੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਵਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ।
Verse 35
यदृच्छालाभसंतुष्टिः सा शान्तिः परिकीर्त्तिता । एते सर्वे समाख्यातास्तपः सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ ३५ ॥
ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਰੱਖਣਾ—ਇਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤਪ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 36
समस्तपापराशीनां तरसा नाशहेतवः । अष्टाक्षरं महामन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३६ ॥
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ।
Verse 37
वक्ष्यामि तव राजेन्द्र पुरुषार्थैकसाधनम् । विष्णोः प्रियकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਾਧਨ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 38
नमो नारायणायेति जपेत्प्रणवपूर्वकम् । नमो भगवते प्रोच्य वासुदेवाय तत्परम् ॥ ३८ ॥
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ’ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ‘ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ‘ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ’ ਉਚਾਰੇ।
Verse 39
प्रणवाद्यं महाराज द्वादशार्णमुदाहृतम् । द्वयोः समं फलं राजन्नष्टद्वादशवर्णयोः ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰੀ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਅਸ਼ਟਾਖਰੀ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰੀ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 40
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च साम्यमुद्दिष्टमेतयोः । शङ्खचक्रधरं शान्तं नारायणमनामयम् ॥ ४० ॥
ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਤੁਲ ਤੱਤ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਤ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰਧਾਰੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਾਮਯ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ।
Verse 41
लक्ष्मीसंश्रितवामाङ्कं तथाभयकरं प्रभुम् । किरीटकुण्डलधरं नानामण्डनशोभितम् ॥ ४१ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਮ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਭੈ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਿਰਿਟ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲ ਧਾਰ ਕੇ ਅਨੇਕ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
Verse 42
भ्राजत्कौस्तुभमालाढ्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । पीताम्बरधरं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 43
ध्यायेदनादिनिधनं सर्वकामफलप्रदम् । अन्तर्यामी ज्ञानरूपी परिपूर्णः सनातनः ॥ ४३ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ—ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਪਰਿਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
Verse 44
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्तु पृष्टं त्वया नृप । स्वस्ति तेऽस्तु तपः सिद्धिं गच्छ लब्धुं यथासुखम् ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।
Verse 45
एवमुक्तो महीपालो भृगुणा परमर्षिणा । परमां प्रीतिमापन्नः प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ४५ ॥
ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਮਹੀਪਾਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 46
हिमवद्गिरिमासाद्य पुण्यदेशे मनोहरे । नादेश्वरे महाक्षेत्रे तपस्तेपेऽतिदुश्चरम् ॥ ४६ ॥
ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਮਨੋਹਰ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ—ਨਾਦੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 47
राजा त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः । कृतातिथ्यर्हणश्चापि नित्यं होमपरायणः ॥ ४७ ॥
ਰਾਜਾ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 48
सर्वभूतहितः शान्तो नारायणपरायणः । पत्रैः पुष्पैः फलैस्तोयैस्त्रिकालं हरिपूजकः ॥ ४८ ॥
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਾਇਣ ਸੀ; ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 49
एवं बहुतिथं कालं नीत्वा यात्यन्तधैर्यवान् । ध्यायन्नारायणं देवं शीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥ ४९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਧੀਰਜਵਾਨ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 50
प्राणायामपरो भूत्वा राजा परमधार्मिकः । निरुच्छ्वासस्तपस्तप्तुं ततः समुपचक्रमे ॥ ५० ॥
ਫਿਰ ਪਰਮ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ; ਸਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 51
ध्यायन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । षष्टिवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासपरोऽभवत् ॥ ५१ ॥
ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਜਿੱਤ ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।
Verse 52
तस्य नासापुटाद्रा ज्ञो वह्निर्जज्ञे भयङ्करः । तं दृष्ट्वा देवताः सर्वो वित्रस्ता वह्नितापिताः ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਸਾ-ਰੰਧਰਾਂ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਅੱਗ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 53
अभिजग्मुर्महाविष्णुं यत्रास्ते जगतां पतिः । क्षीरोदस्योत्तरं तीरं सम्प्राप्य त्रिदशेश्वराः । अस्तुवन्देवदेवेशं शरणागतपालकम् ॥ ५३ ॥
ਤਦ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਉਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਪਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 54
देवा ऊचुः । नताःस्म विष्णुं जगदेकनाथं स्मरत्समस्तार्तिहरं परेशम् । स्वभावशुद्धं परिपूर्णभावं वदन्ति यज्ज्ञानतनुं च तज्ज्ञाः ॥ ५४ ॥
ਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਅਸੀਂ ਜਗਤ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਨਾਥ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 55
ध्येयः सदा योगिवरैर्महात्मा स्वेच्छाशरीरैः कृतदेवकार्यः । जगत्स्वरूपो जगदादिनाथस्तस्मै नताः स्मः पुरुषोत्तमाय ॥ ५५ ॥
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਜੋ ਜਗਤ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ-ਨਾਥ ਹੈ—ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 56
यन्नामसङ्कीर्त्तनतो खलानां समस्तपापानि लयं प्रयान्ति । तमीशमीड्यं पुरुषं पुराणं नताःस्म विष्णुं पुरुषार्थसिद्ध्यै ॥ ५६ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ-ਸੰਕੀਰਤਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਸਤੁਤਿ-ਯੋਗ ਈਸ਼, ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 57
यत्तेजसा भान्ति दिवाकराद्या नातिक्रमन्त्यस्य कदापि शिक्षाः । कालात्मकं तं त्रिदशाधिनाथं नमामहेवै पुरुषार्थरूपम् ॥ ५७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ’ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੀਆਂ—ਉਸ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਨਾਥ, ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 58
जगत्करोऽत्यब्जभवोऽत्ति रुद्र ः पुनाति लोकाञ्छ्रुतिभिश्च विप्राः । तमादिदेवं गुणसन्निधानं सर्वोपदेष्टारमिताः शरण्यम् ॥ ५८ ॥
ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ; ਕਮਲਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੀ ਛੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਗ੍ਰਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਆਦਿ-ਦੇਵ—ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ, ਸਰਵ-ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ਼ਰਨਯ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਏ ਹਾਂ।
Verse 59
वरं वरेण्यं मधुकैटभारिं सुरासुराभ्यर्चितपादपीठम् । सद्भक्तसङ्कल्पितसिद्धिहेतुं ज्ञानैकवेद्यं प्रणताःस्म देवम् ॥ ५९ ॥
ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਵਰੇਣਯ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਨੇ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਦਪੀਠ ਦੀ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸਤਭਕਤਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 60
अनादिमध्यान्तमजं परेशमनाद्यविद्याख्यतमोविनाशम् । सच्चित्परानन्दघनस्वरूपं रूपादिहीनं प्रणताःस्म देवम् ॥ ६० ॥
ਅਸੀਂ ਉਸ ਅਜ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਜੋ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਮਕ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਤ੍-ਚਿਤ੍-ਪਰਮਾਨੰਦ ਦਾ ਘਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਰੂਪ ਆਦਿ ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 61
नारायणं विष्णुमनन्तमीशं पीताम्बरं पद्मभवादिसेव्यम् । यज्ञप्रियं यज्ञकरं विशुद्धं नताःस्म सर्वोत्तममव्ययं तम् ॥ ६१ ॥
ਅਸੀਂ ਉਸ ਨਾਰਾਇਣ—ਵਿਸ਼ਣੂ, ਅਨੰਤ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਜੋ ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪਦਮਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ।
Verse 62
इति स्तुतो महाविष्णुर्देवैरिन्द्रा दिभिस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्देवानां संन्यवेदयत् ॥ ६२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ্তুਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 63
ततो देवान्समाश्वास्य दत्त्वाभयमनञ्जनः । जगाम यत्र राजर्षिस्तपस्तपति नारद ॥ ६३ ॥
ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 64
शङ्खचक्रधरो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य राज्ञः सर्वजगद्गुरुः ॥ ६४ ॥
ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ—ਉਸ ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 65
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं भाभासितदिगन्तरम् । अतसीपुष्पसंकाशं स्फुरत्कुण्डलमण्डितम् ॥ ६५ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿਗੰਤ ਚਮਕਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤਸੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਨੀਲੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ—ਤਾਂ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 66
स्निग्धकुन्तलवक्त्राब्जं विभ्राजन्मुकुटोज्ज्वलम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं वनमालाविभूषितम् ॥ ६६ ॥
ਮਲਾਇਮ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਉਜਲੇ; ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 67
दीर्घबाहुमुदाराङ्गं लोकेशार्चितपङ्कजम् । नाम दण्डवद् भूमौ भूपतिर्नम्रकन्धरः ॥ ६७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਦਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਿਮਰ ਗਰਦਨ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 68
अत्यन्तहर्षसम्पूर्णः सरोमाञ्चः सगद्गदः । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति श्रीकृष्णेति समुच्चरन् ॥ ६८ ॥
ਅਤਿ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਅਤੇ ਗਦਗਦ ਗਲੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ—“ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ,” ਫਿਰ “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ,” ਅਤੇ “ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ।”
Verse 69
तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा ह्यन्तर्यामी जगद्गुरुः । उवाच कृपयाविष्टो भगवान्भूतभावनः ॥ ६९ ॥
ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਤੇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਬੋਲੇ—ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹਨ।
Verse 70
श्री भगवानुवाच । भगीरथ महाभाग तवाभीष्टं भविष्यति । आगमिष्यन्ति मल्लोकं तव पूर्वपितामहाः ॥ ७० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਭਗੀਰਥ! ਤੇਰਾ ਅਭੀਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਪੂਰਵ ਪਿਤਾਮਹ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ।
Verse 71
मम मूर्त्यन्तरं शम्भुं राजन्स्तोत्रैः स्वशक्तितः । स्तुहि ते सकलं कामं स वै सद्यः करिष्यति ॥ ७१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ; ਉਹ ਤੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗਾ।
Verse 72
यस्तु जग्राह शशिनं शरणं समुपागतम् । तस्मादाराधयेशानं स्तोत्रैः स्तुत्यं सुखप्रदम् ॥ ७२ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ—ਇਸ ਲਈ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿਫ਼ਤ-ਯੋਗ ਤੇ ਸੁਖ-ਦਾਤਾ ਉਸ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ।
Verse 73
अनादिनिधनो देवः सर्वकामफलप्रदः । त्वया संपूजितो राजन्सद्यः श्रेयो विधास्यति ॥ ७३ ॥
ਉਹ ਦੇਵ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇਂ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਕਰੇਗਾ।
Verse 74
इत्युक्त्वा देवदेवेशो जगतां पतिरच्युतः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठ उत्तस्थौ सोऽपि भूपतिः ॥ ७४ ॥
ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 75
किमिदं स्वप्न आहोस्वित्सत्यं साक्षाद् द्विजोत्तम । भूपतिर्विंस्मयं प्राप्तः किं करोमीति विस्मितः ॥ ७५ ॥
“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ! ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਖਾਤ ਸੱਚ? ਰਾਜਾ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ‘ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?’ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ।”
Verse 76
अथान्तरिक्षे वागुच्चैः प्राह तं भ्रान्तचेतसम् । सत्यमेतदिति व्यक्तं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ७६ ॥
ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਭਟਕੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।”
Verse 77
तन्निशम्यावनीपाल ईशानं सर्वकारणम् । समस्त देवताराजमस्तौषीद्भक्तितत्परः ॥ ७७ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਲਕ ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਈਸ਼ਾਨ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਰਾਜ—ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 78
भगीरथ उवाच । प्रणमामि जगन्नाथं प्रणतार्त्रिपणाशनम् । प्रमाणागोचरं देवमीशानं प्रणवात्मकम् ॥ ७८ ॥
ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਜਗੰਨਾਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਆ ਕੇ ਦੰਡਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਵ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਹੈ।
Verse 79
जगद्रू पमजं नित्यं सर्गस्थित्यन्तकारणम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं प्रणतोऽस्म्युग्ररेतसम् ॥ ७९ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਅਜ, ਨਿੱਤ, ਜਗਦਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲੈ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ, ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਸ੍ਰਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 80
आदिमध्यान्तरहितमनन्तमजमव्ययम् । समामनन्ति योगीन्द्रा स्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् ॥ ८० ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਸ਼ਟੀਵਰਧਨ, ਮੰਗਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਜ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀੰਦਰ ਸਦਾ ਜਪਦੇ ਤੇ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 81
नमो लोकाधिनाथाय वञ्चते परिवञ्चते । नमोऽस्तु नीलग्रीवाय पशूनां पतये नमः ॥ ८१ ॥
ਲੋਕਾਧਿਨਾਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵੰਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ (ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ) ਵੰਚਿਤ ਕਿਹਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੀਲਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਨਮঃ।
Verse 82
नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टानां पतये नमः । नमोऽकल्पप्रकल्पाय भूतानां पतये नमः ॥ ८२ ॥
ਚੈਤਨ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ-ਰਖਿਅਕ ਨੂੰ ਨਮঃ। ਜੋ ਨਿਯਤ ਕਲਪ-ਪ੍ਰਕਲਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਭ ਭੂਤ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮঃ।
Verse 83
नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः । नमः कपालहस्ताय पाशमुद्गरधारिणे ॥ ८३ ॥
ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸ਼ੂਲ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮঃ। ਕਪਾਲ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਮੁਦਗਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮঃ।
Verse 84
नमस्ते सर्वभूताय घण्टाहस्ताय ते नमः । नमः पञ्चास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः ॥ ८४ ॥
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੰਟੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪੰਜਮੁਖ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ॥
Verse 85
नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय निर्गुणाय परात्मने ॥ ८५ ॥
ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ॥
Verse 86
नमो गणाधिदेवाय गणानां पतये नमः । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यपतये नमः ॥ ८६ ॥
ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਗਣਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹਿਰਣ੍ਯਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ॥
Verse 87
हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमो हिरण्यवाहवे । नमो ध्यानस्वरूपाय नमस्ते ध्यानसाक्षिणे ॥ ८७ ॥
ਸੁਵਰਨਮਯ ਰੇਤਸ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸੁਵਰਨ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵਹਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਧਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ॥
Verse 88
नमस्ते ध्यानसंस्थाय ध्यानगम्याय ते नमः । येनेदं विश्वमखिलं चराचरविराजितम् ॥ ८८ ॥
ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਤੇ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ॥
Verse 89
वर्षेवाभ्रेण जनितं प्रधानपुरुषात्मना ॥ ८९ ॥
ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਵਰਖਾ।
Verse 90
स्वप्रकाशं महात्मानं परं ज्योतिः सनातनम् । यमामनन्ति तत्त्वज्ञाः सवितारं नृचक्षुषाम् ॥ ९० ॥
ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਾਤਮਾ, ਪਰਮ ਸਨਾਤਨ ਜੋਤਿ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸਵਿਤਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਖ ਸੂਰਜ।
Verse 91
उमाकान्तं नन्दिकेशं नीलकण्ठं सदाशिवम् । मृत्युञ्जयं महादेवं परात्परतरं विभुम् ॥ ९१ ॥
ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਨੰਦੀਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਨੀਲਕੰਠ ਸਦਾਸ਼ਿਵ; ਮ੍ਰਿਤਿਉੰਜਯ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਰਾਤਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ।
Verse 92
परं शब्दब्रह्मरूपं तं वन्देऽखिलकारणम् । कपर्द्दिने नमस्तुभ्यं सद्योजाताय वै नमः ॥ ९२ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਨੂੰ ਵੰਦਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਹੇ ਕਪર્દਿਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 93
भवोद्भवाय शुद्धाय ज्येष्ठाय च कनीयसे । मन्यवे त इषे त्रय्याः पतये यज्ञतन्तवे ॥ ९३ ॥
ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਭਵ ਦਾ ਉਦਗਮ, ਸ਼ੁੱਧ, ਜੇਠਾ ਅਤੇ ਕਨਿੱਠਾ; ਮਨ੍ਯੁ-ਸਰੂਪ, ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਤ੍ਰਈ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਤੰਤੂ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ।
Verse 94
ऊर्जे दिशां च पतये कालायाघोररूपिणे । कृशानुरेतसे तुभ्यं नमोऽस्तु सुमहात्मने ॥ ९४ ॥
ਹੇ ਊਰਜਾ-ਸਰੂਪ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਘੋਰ-ਰੂਪ ਕਾਲ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀ ਬੀਜ-ਸ਼ਕਤੀ—ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 95
यतः समुद्रा ः सरितोऽद्र यश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । स्थाणुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च असच्च सज्जीवमजीवमास ॥ ९५ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਅਸੁਰ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਥਿਰ-ਚਲ, ਵੱਡਾ-ਛੋਟਾ, ਅਸਤ-ਸਤ, ਜੀਵ-ਅਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 96
नतोऽस्मि तं योगिनताङ्घ्रिपद्मं सर्वान्तरात्मानमरूपमीशम् । स्वतन्त्रमेकं गुणिनां गुणं च नमामि भूयः प्रणमामि भूयः ॥ ९६ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ; ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਵੈਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਜੋ ਇਕ, ਸਵਤੰਤਰ ਸਤਿ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 97
इत्थं स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः । आविर्बभूव भूपस्य संतप्ततपसोग्रतः ॥ ९७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ—ਉਗਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 98
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रा र्द्धकृतशेखरम् । त्रिलोचनमुदाराङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ ९८ ॥
ਉਹ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ, ਦਸ-ਭੁਜਾ; ਮਸਤਕ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਭੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਅਰਧਚੰਦਰ ਸ਼ੋਭਦਾ; ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਉਦਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 99
विशालवक्षसं देवं तुहिनाद्रि समप्रभम् । गजचर्माम्बरधरं सुरार्चितपदाम्बुजम् ॥ ९९ ॥
ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ, ਗਜ-ਚਰਮ ਦਾ ਅੰਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 100
दृष्ट्वा पपात पादाग्रे दण्डवद्भुवि नारद । तत उत्थाय सहसा शिवाग्रे विहिताञ्जलि ॥ १०० ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਰਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਅੱਗੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 101
प्रणनाम महादेवं कीर्तयञ्शङ्कराह्वयम् । विज्ञाय भक्तिं भूपस्य शङ्करः शशिशेखरः ॥ १०१ ॥
ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੰਕਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 102
उवाच राज्ञे तुष्टोऽस्मि वरं वरय वाञ्छितम् । तोषितोस्मि त्वया सम्यक् स्तोत्रेण तपसा तथा ॥ १०२ ॥
ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਉਹ ਵਰ ਮੰਗ। ਤੇਰੇ ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 103
एवमुक्तः स देवेन राजा सन्तुष्टमानसः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा जगतामीश्वरेश्वरम् ॥ १०३ ॥
ਦੇਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਅੱਗੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 104
भगीरथ उवाच । अनुग्राह्योस्मि यदि ते वरदानान्महेश्वर । तदा गङ्गां प्रयच्छास्मत्पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ १०४ ॥
ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ! ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ।
Verse 105
श्रीशिव उवाच । दत्ता गङ्गा मया तुभ्यं पितॄणां ते गतिः परा । तुभ्यं मोक्षः परश्चेति तमुक्त्वान्तर्दधे शिवः ॥ १०५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੱਤੀ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਮੋਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 106
कपर्दिनो जटास्रस्ता गङ्गा लोकैकपाविनी । पावयन्ती जगत्सर्वमन्वगच्छद्भगीरथम् ॥ १०६ ॥
ਕਪੜਦੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਵਹਿ ਨਿਕਲੀ—ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਭਗੀਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ।
Verse 107
ततः प्रभृति सा देवी निर्मला मलहारिणी । भागीरथीति विख्याता त्रिषु लोकेष्वभून्मुने ॥ १०७ ॥
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਮਲ-ਹਾਰਣੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ‘ਭਾਗੀਰਥੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।
Verse 108
सगरस्यात्मजाः पूर्वं यत्र दग्धाः स्वपाप्मना । तं देशं प्लावयामास गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥ १०८ ॥
ਜਿੱਥੇ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਸੜ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਦੇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੰਗਾ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 109
यदा सम्प्लावितं भस्म सागराणां तु गङ्गया । तदैव नरके मग्ना उद्धृताश्च गतैनसः ॥ १०९ ॥
ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨੇ ਸਗਰ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਨੂੰ ਵਹਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉੱਧਰ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 110
पुरा सङ्क्रुश्यमानेन ये यमेनातिपीडिताः । त एव पूजितास्तेन गङ्गाजलपरिप्लुताः ॥ ११० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਯਮ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਹੁਤ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਭਿੱਜਣ ਉਪਰੰਤ ਯਮ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਗਏ।
Verse 111
गतपापान्स विज्ञाय यमः सगरसम्भवान् । प्रणम्याभ्यर्च्य विधिवत्प्राह तान्प्रीतमानसः ॥ ११२ ॥
ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਯਮ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 112
इत्युक्तास्ते महात्मानो यमेन गतकल्मषाः । दिव्यदेहधरा भूत्वा विष्णुलोकं प्रपेदिरे ॥ ११३ ॥
ਯਮ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 113
एवंप्रभावा सा गङ्गा विष्णुपादाग्रसम्भवा । सर्वलोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी ॥ ११४ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 114
य इदं पुण्यमाख्यानं महापातकनाशनम् । पठेच्च शृणुयाद्वापि गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ ११५ ॥
ਜੋ ਇਹ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸਕ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 115
यस्त्वेतत्पुण्यमाख्यानं कथयेद्ब्राह्मणाग्रतः । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ११६ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ-ਆਵਾਗਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 116
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्ये भागीरथगङ्गानयनंनाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਦੇ ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ‘ਭਗੀਰਥ ਦਾ ਗੰਗਾ-ਆਨਯਨ’ ਨਾਮਕ ਸੋਲਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
It is presented as both a cosmological tīrtha-event and a mokṣa mechanism: Gaṅgā, issuing through Śiva’s jaṭā by divine sanction, purifies the site of Sagara’s sons, releases them from naraka, and carries them to Viṣṇu’s realm—demonstrating the Purāṇic doctrine that sacred waters, devotion, and divine grace together effect ancestral deliverance.
Satya is speech that states things as they are, is aligned with Dharma after considering time/place/circumstance, and—crucially—produces freedom from distress and welfare for living beings; speech driven merely by personal desire is marked as adharma-adjacent.
The eight-syllabled mantra is “Oṁ Namo Nārāyaṇāya,” taught as a rapid destroyer of sins. The twelve-syllabled is “Oṁ Namo Bhagavate Vāsudevāya,” presented as a principal means dear to Viṣṇu for accomplishing the aims of life, supported by worship (pūjā) and meditation (dhyāna).
Viṣṇu explicitly identifies Śambhu as a manifestation of Himself and instructs Bhagiratha to worship Īśāna for the boon, expressing a hari-hara integrative theology while keeping Vaiṣṇava remembrance and mantra-japa central.