Dharmopadeśa-Śānti: Rules of Impurity, Expiations, and Ancestor Rites
ਧਰਮਰਾਜ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ–ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਧਾਰਿਤ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ/ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਚਾਂਡਾਲ/ਪਤਿਤ ਦਾ ਸਪਰਸ਼, ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਦੋਸ਼, ਮਲ-ਮੂਤਰ, ਉਲਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤ੍ਰਿ-ਸੰਧਿਆ ਸਨਾਨ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਉਪਵਾਸ, ਘ੍ਰਿਤ ਆਹੁਤੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ੍ਯਜ ਸਪਰਸ਼, ਰਜਸ੍ਵਲਾ, ਪ੍ਰਸਵ-ਸੂਤਕ ਵਿੱਚ—ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ—ਸਨਾਨ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਥੁਨ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਿਤੁ/ਅਰਿਤੁ ਭੇਦ, ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਦੋਸ਼, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਤਮਹਤਿਆ ਜਾਂ ਹਾਦਸਾਤਮਕ ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਸਦਾ ਲਈ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ; ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ/ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੋ-ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਮੁੰਡਨ-ਸ਼ਿਖਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਨਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਟ–ਪੂਰਤ ਪੁੰਨਕਰਮ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਤਿਆਰੀ, ਸੂਤਕ/ਗਰਭਪਾਤ ਅਸ਼ੌਚ-ਕਾਲ, ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਗੋਤ੍ਰਾਂਤਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਤਰਪਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
धर्मराज उवाच । श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं वर्णानामनुपूर्वशः । प्रब्रवीमि नृपश्रेष्ट तं श्रृणुष्व समाहितः ॥ १ ॥
ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 2
यो भुञ्जानोऽशुचिं वापि चाण्डालं पतितं स्पृशेत् । क्रोधादज्ञानतो वापिं तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥ २ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਖਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਚਾਂਡਾਲ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਪਤਿਤ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ—ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ—ਤਾਂ ਉਸ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 3
त्रिरात्रं वाथ षड्रात्रं यथासंख्यं समाचरेत् । स्नानं त्रिषवणं विप्रपञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ३ ॥
ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਜਾਂ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਾਤಃ‑ਮਧਿਆਹਨ‑ਸਾਂਝ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਦੇ ਸੇਵਨ/ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
भुञ्जानस्य तु विप्रस्य कदाचिजत्स्त्रवते गुदम् । उच्छिष्टत्वेऽशुचित्वे च तस्य शुद्धिं वदामि ते ॥ ४ ॥
ਪਰ ਜੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਗੁਦ ਤੋਂ ਕਦੇ ਸ੍ਰਾਵ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਛਿਸ਼ਟ‑ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 5
पूर्वं कृत्वा द्विजः शौचं पश्चादप उपस्पृशेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ५ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਵਿਜ਼ ਸ਼ੌਚ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਲਈ ਜਲ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ। ਜੇ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ‑ਰਾਤ ਅਸ਼ੁਚਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
निगिरन्यदि मेहेत भुक्त्वा वा मेहने कृते । अहोरात्रोषितो भूत्वा जुहुयात्सर्पिषाऽनलम् ॥ ६ ॥
ਜੇ ਨਿਗਲਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ‑ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ/ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ—ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ।
Verse 7
यदा भोजनकाले स्यादशुचिर्ब्राह्मणः क्वचित् । भूमौ निधाय तं ग्रासं स्नात्वा शुद्धिमवान्पुयात् ॥ ७ ॥
ਜੇ ਭੋਜਨ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਅਸ਼ੁਚਿ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੌਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇ; ਫਿਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ।
Verse 8
भक्षयित्वा तु तद् आसमुपवालेन शुद्ध्यति । अशित्वा चैव तत्सर्वं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ ८ ॥
ਜੇ ਉਹ ਅੰਨ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਅਸ਼ੌਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अश्रतश्चेद्वमिः स्याद्वै ह्यस्वस्थस्त्रिश्रतं जपेत् । स्वस्थस्त्रीणि सहस्त्राणि गायत्र्याः शोधनं परम् ॥ ९ ॥
ਜੇ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰੇ। ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ—ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮ ਸ਼ੋਧਨ ਹੈ।
Verse 10
चाण्डालैः श्वपर्चैः स्पृष्टो विण्मूत्रे च कृते द्विजः ॥ १० ॥
ਚੰਡਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ਵਪਚ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਠਾ-ਮੂਤਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਦਵਿਜ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਧਰਮ-ਜਾਣੂਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 11
त्रिरात्रं तु प्रकुर्वीत भुक्तोच्छिष्टः षडाचरेत् । उदक्यां सूतिकांवापि संस्पृशेदन्त्यजो यदि ॥ ११ ॥
ਜੇ ਅੰਤ੍ਯਜ ਰਜਸਵਲਾ ਜਾਂ ਸੂਤਿਕਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਅਸ਼ੌਚ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਭੁਕਤ-ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਹਾਲਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਤਾਂ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਆਚਰੇ।
Verse 12
त्रिरात्रेण विशुद्धिः स्यादिति शातातपोऽब्रवीत् । रजस्वला तु संस्पृष्टा श्वभिर्मातङ्गवायसैः ॥ १२ ॥
ਸ਼ਾਤਾਤਪ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਅਤੇ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜੇ ਕੁੱਤੇ, ਚੰਡਾਲ (ਮਾਤੰਗ) ਜਾਂ ਕਾਂ ਛੂਹ ਲੈਣ ਤਾਂ ਅਸ਼ੌਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
निराहारा शुचिस्तिष्टेत्काले स्नानेन शुद्ध्यति । रजस्वले यदा नार्यावन्योन्यं स्पृशतः क्वचित् ॥ १३ ॥
ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸਪਰਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੧੩॥
Verse 14
शुद्धेते ब्रह्मकूर्चेन ब्रह्मकूर्चेन चोपरि । उच्छिष्टेन च संस्पृष्टो यो न स्नानं समाचरेत् ॥ १४ ॥
ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਕੂರ್ಚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਪਰੋਂ ਬ੍ਰਹਮਕੂರ್ಚ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਜੂਠ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਬਚਤ) ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ॥੧੪॥
Verse 15
ऋतौ तु गर्भं शङ्कित्वा स्नानं मैथुनिनः स्मृतम् । अनॄतौ तु स्त्रियं गत्वा शौचं मूत्रपुरीषवत् ॥ १५ ॥
ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰਿਤੁ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਭੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਰਭ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੈਥੁਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਨਿਯਮ ਹੈ। ਪਰ ਰਿਤੁ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਸਤਰੀਗਮਨ ਕਰਨ ਤੇ ਮੂਤਰ-ਪਖਾਨੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ੌਚ ਵਿਧਾਨ ਹੈ॥੧੫॥
Verse 16
उभावप्यशुची स्यातां दम्पती याभसंगतौ । शयनादुत्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान् ॥ १६ ॥
ਅਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਯਾਭ) ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੬॥
Verse 17
भर्त्तुः शरीरशुश्रूषां दौरात्म्यादप्रकुर्वती । दण्ड्या द्वादशकं नारी वर्षं त्याज्या धनं विना ॥ १७ ॥
ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨਸਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ (ਦੰਡ-ਇਕਾਈ) ਦਾ ਦੰਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਸੁਧਰੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਧਨ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੧੭॥
Verse 18
त्यजन्तो पतितान्बन्धून्दण्ड्यानुत्तमसाहसम् । पिता हि पतितः कामं न तु माता कदाचन ॥ १८ ॥
ਜਿਹੜੇ ਸਜ਼ਾ ਯੋਗ ਅਤੇ ਪਤਿਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਇਦ ਪਤਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪਤਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 19
आत्मानं घातयेद्यस्तु रज्ज्वादिभिरुपक्रमैः । मृते मेध्येन लेत्पव्यो जीवतो द्विशतं दमः ॥ १९ ॥
ਜੋ ਰੱਸੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਲੇਪ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਦੋ ਸੌ ਪਣ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਹੈ।
Verse 20
दण्ड्यास्तत्पुत्रमित्राणि प्रत्येकं पाणिकं दमम् । प्रायश्चित्तं ततः कुर्युर्यथाशास्त्रप्रचोदितम् ॥ २० ॥
ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਣ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਾਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
जलाग्न्युद्वन्धनभ्रष्टाः प्रव्रज्यानाशकच्युताः । विषप्रपतनध्वस्ताः शस्त्रघातहताश्च ये ॥ २१ ॥
ਜੋ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਫਾਂਸੀ, ਸੰਨਿਆਸ ਤੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ, ਵਰਤ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ, ਜ਼ਹਿਰ, ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸੱਟ ਨਾਲ ਮਰੇ ਹਨ।
Verse 22
न चैते प्रव्रत्यवसिताः सर्वलोकबहिष्कृताः । चान्द्रायणेन शुद्ध्यंन्ति तत्पकृच्छ्रद्वयेन वा ॥ २२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਪਤਿਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਚਾਂਦਰਾਇਣ ਵਰਤ ਜਾਂ ਦੋ ਕ੍ਰਿਛਰ ਵਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
उभयावसितः पापश्यामच्छबलकाच्च्युतः । चान्द्रायणाभ्यां शुद्ध्येत दत्त्वा धेनुं तथा वृषम् ॥ २३ ॥
ਜੋ ‘ਉਭਯਾਵਸਿਤ’ ਨਾਮਕ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ‘ਪਾਪਸ਼ਿਆਮ’ ਤੇ ‘ਛ੍ਛਬਲ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੋ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗਾਂ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
स्वश्रृगालप्लवङ्गाद्यैर्मानुषैश्च रतिं विना । स्पृष्टः स्त्रात्वा शुचिः सद्यो दिवा संध्यासु रात्रिषु ॥ २४ ॥
ਕੁੱਤੇ, ਗਿੱਦੜ, ਬਾਂਦਰ ਆਦਿ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ (ਕਾਮ-ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਛੂਹ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦਿਨੇ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲਿਆਂ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 25
अज्ञानाद्वा तु यो भुक्त्वा चाण्डालान्नं कथंचन । गोमूत्रयावकाहारो मासार्द्धेन विशुद्ध्यति ॥ २५ ॥
ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਂਡਾਲ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਯਾਵਕ (ਜੌ ਦਾ ਆਹਾਰ) ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
गोब्राह्मणगृहं दग्ध्वा मृतं चोद्वन्धनादिना । पाशं छित्वा तथा तस्य कृच्छ्रमेकं चरेद्दिजः ॥ २६ ॥
ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਤੇ, ਫਾਹੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੌਤ ਕਰਵਾ ਦੇਣ ਤੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਫਾਹੇ ਦੀ ਰੱਸੀ/ਪਾਸ ਕੱਟ ਦੇਣ ਤੇ—ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
चाण्डालपुल्पसानां च भुक्त्वा हत्वा च योषितम् । कृच्छ्रार्ध्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दवद्वयम् ॥ २७ ॥
ਚਾਂਡਾਲ ਜਾਂ ਪੁਲਪਸ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਕੇ—ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ—ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਅੱਧਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ ਐੰਦਵ (ਚੰਦਰ-ਸੰਬੰਧੀ) ਵਰਤ ਵੀ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 28
कोपालिकान्नभोक्तॄणां तन्नारीगामिनां तथा । अगम्यागमने विप्रो मद्यगो मांसभक्षणे ॥ २८ ॥
ਕਾਪਾਲਿਕਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਿਧ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਗਮਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਅਤੇ ਮਾਸ ਭੱਖਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘੋਰ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
तपत्कृच्छ्रपरिक्षिप्तो मौर्वीहोमेन शुद्ध्यति । महापातककर्त्तारश्चत्वारोऽथ विशेषतः ॥ २९ ॥
ਤਪਤ੍ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਨਾਮਕ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੌਰਵੀ-ਹੋਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 30
अग्निं प्रविश्य शुद्ध्यन्तिस्थित्वा वा महति क्रतौ । रहस्यकरणोऽप्येवं मासमभ्यस्य पूरुषः ॥ ३० ॥
ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਕ੍ਰਤੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਪਤ ਦੋਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਨਿਯਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
अघमर्षणसूक्तं वा शुद्ध्येदन्तर्जले जपन् । रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ॥ ३१ ॥
ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਰਜਕ, ਚਰਮਕਾਰ, ਨਟ ਅਤੇ ਬੁਰੁੜ ਵੀ।
Verse 32
कैवर्त्तमेदभिल्लाश्व सत्पैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः । भुक्त्वा चैषां स्त्रियो गत्वा पीत्वा यः प्रतिगृह्यते ॥ ३२ ॥
ਕੈਵਰਤ, ਮੇਦ, ਭਿੱਲ, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਸਤਪੈਤ—ਇਹ ਅੰਤ੍ਯਜ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਨ/ਆਤਿਥ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰੇ, ਉਹ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
कृच्छ्रार्द्धमाचरेज्ज्ञानादैन्दवद्वयम् । मातरं गुरुपत्नीं च दुहितृभगिनीस्नुषाः ॥ ३३ ॥
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਮਾਤਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਧੀ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਨੂੰਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕ੍ਰਿੱਛਰ ਵਰਤ ਅਤੇ ਦੋ ਐਂਦਵ ਵਰਤ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 34
संगम्य प्रविशेदग्निं नान्याशुद्धिर्विधीयते । राज्ञीं प्रव्रजितां धात्रीं तथावर्णोत्तमामपि ॥ ३४ ॥
ਰਾਣੀ, ਸੰਨਿਆਸਣ, ਦਾਈ ਜਾਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Verse 35
गत्वाकृच्छ्रद्वयं कुर्यात्सगोत्रामभिगम्य च । अमूषु पितृगोत्रासु मातृगोत्रगतासु च ॥ ३५ ॥
ਇੱਕੋ ਗੋਤ ਦੀ ਇਸਤਰੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੋਤ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗੋਤ ਦੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ 'ਤੇ ਦੋ ਕ੍ਰਿੱਛਰ ਵਰਤ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 36
परदारेषु सर्वेषु कृच्छ्रार्द्धं तपनं चरेत् । वेश्याभिगमने पापं व्यपोहन्ति द्विजास्तथा ॥ ३६ ॥
ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ 'ਤੇ ਅੱਧਾ ਕ੍ਰਿੱਛਰ ਅਤੇ ਤਪਨ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੇਸਵਾ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਦ੍ਵਿਜ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
पीत्वा सकृत्सुतत्पं च पञ्चरात्रं कुशोदकम् । गुरुतल्पगतो कुर्याद्रबाह्मणो विधिवद्रूतम् ॥ ३७ ॥
ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਪਦਾਰਥ ਪੀ ਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਕੁਸ਼ਾ (ਘਾਹ) ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 38
गोन्घस्य केचिदिच्छन्ति केचिच्चैवावकीर्णिनः । दण्डादूर्ध्वं प्रहारेण यस्तु गां विनिपातयेत् ॥ ३८ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਗੋ-ਹੱਤਿਆਰੇ ਲਈ ‘ਗੋਂਘਾ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ‘ਅਵਕੀਰਨਿਨ’ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਦੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ।
Verse 39
द्विगुणं गोव्रतं तस्य प्रायश्चितं विशोधयेत् । अङ्गुष्टमात्रस्थूलस्तु बाहुमात्रप्रमाणकः ॥ ३९ ॥
ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਦੋਗੁਣਾ ‘ਗੋਵ੍ਰਤ’ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਡੰਡਾ/ਉਪਕਰਨ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨਾ ਮੋਟਾ ਅਤੇ ਬਾਂਹ-ਮਾਤਰ ਲੰਮਾ ਹੋਵੇ।
Verse 40
सार्द्रकस्सपालाश्च गोदण्डः परिकीर्त्तितः । गवां निपातने चैव गर्भोऽपि संभवेद्यदि ॥ ४० ॥
ਗੀਲੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼-ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਡੰਡਾ ‘ਗੋ-ਡੰਡ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾਉਣ/ਮਾਰਨ ਵੇਲੇ ਗਰਭਪਾਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
Verse 41
एकैकशश्वरेत्कृच्छ्रं एषा गोन्घस्य निष्कृतिः । बन्धने रोधने चैव पोषणे वा गवां रुजाम् ॥ ४१ ॥
ਹਰ (ਗਾਂ ਲਈ) ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ‘ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗੋ-ਪੀੜਾ (ਗੋਂਘਾ) ਪਾਪ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਗਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ/ਕੈਦ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 42
संपद्यते चेन्मरणं निमित्तेनैव लिप्यते । मूर्च्छितः पतितो वापि दण्डेनाभिहतस्ततः ॥ ४२ ॥
ਜੇ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਲੇਖਾ ਕੇਵਲ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸੇ ਖਾਸ ਨਿਮਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 43
उत्थाय षट्पदं गच्छेत्सप्त पञ्चदशापि वा । ग्रासं वा यदि गृह्णीयात्तोयं वापि पिबेद्यदि ॥ ४३ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਉੱਠ ਕੇ ਛੇ ਕਦਮ ਚੱਲੇ—ਜਾਂ ਸੱਤ, ਜਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਵੀ—ਜਾਂ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਭੋਜਨ ਲਏ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਏ, ਤਾਂ ਵ੍ਰਤ/ਨਿਯਮ ਟੁੱਟਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 44
सर्वव्याधिप्रनष्टानां प्रायश्चित्तं न विद्यते । कष्टलोष्टाश्मभिर्गावः शस्त्रैर्वा निहता यदि ॥ ४४ ॥
ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ-ਪ੍ਰਾਇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਗਾਂਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਰੀ ਗਈਆਂ ਹੋਣ।
Verse 45
प्रायश्चित्तं स्मृतं तत्र शस्त्रे शस्त्रे निगद्यते । काष्टे सान्तपनं प्रोक्तं प्राजापत्यं तु लोष्टके ॥ ४५ ॥
ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਨਾਲ (ਹਿੰਸਾ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਂਤਪਨ, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 46
तप्तकृच्छ्रं तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकम् । औषधं स्नेहमाहारं दद्याद्गोब्राह्मणेषु च ॥ ४६ ॥
ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਤਪਤਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਅਤਿਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਦਵਾਈ, ਘਿਉ ਆਦਿ ਸਨੇਹਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਦਾਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ—ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 47
दीयमाने विपत्तिः स्यात्प्रायश्चित्तं तदा नहि । तैलभेषजपाने च भेषजानां च भक्षणे ॥ ४७ ॥
ਦਾਨ/ਅਰਪਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਪੱਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਲ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਪੀਣ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
Verse 48
निशल्यकरणे चैव प्रायश्चित्तं न विद्यते । वत्सानां कण्ठबन्धेन क्रिययाभेषजेन तु ॥ ४८ ॥
ਨਿਸ਼ਲ੍ਯਕਰਨ ਦੇ ਕਰਮ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਵੱਛਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗਲ੍ਹ ਬੰਨ੍ਹਣ ਆਦਿ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
सायं संगोपनार्थं च त्वदोषो रोषबन्धयोः । पादे चैवास्य रोमाणि द्विपादे श्मश्रु केवलम् ॥ ४९ ॥
ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੁਪਤ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ; ਪਰ ਤੇਰਾ ਦੋਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਮ ਹਨ, ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦਾੜ੍ਹੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 50
त्रिपादे तु शिखावर्तं मूले सर्वं समाचरेत् । सर्वान्केशान्समुद्धृत्य छेदयेदङ्गुलद्वयम् ॥ ५० ॥
ਸਿਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖਾ-ਵਰਤ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਦੋ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇਦ ਕਰੇ (ਉਤਨਾ ਛੱਡੇ)।
Verse 51
एवमेव तु नारीणां मुण्डनं शिरसः स्मृतम् । न स्त्रिया वपनं कार्यं न च वीरासनं स्मृतम् ॥ ५१ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਿਰ ਮੁੰਡਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਪਨ (ਨਿੱਤ ਰੀਤ ਵਜੋਂ) ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਵੀਰਾਸਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
Verse 52
न च गोष्टे निवासोऽस्ति न गच्छन्तीमनुव्रजेत् । राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ॥ ५२ ॥
ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੋਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 53
अकृत्वा वपनं तेषां प्रायश्चित्तं विनिर्द्दिशेत् । केशानां रक्षणार्थं च द्विगुणं व्रतमादिशेत् ॥ ५३ ॥
ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਪਨ (ਮੁੰਡਨ) ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੋਗੁਣਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 54
द्विगुणे गतु व्रते चीर्णे द्विगुणा व्रतदक्षिणा ॥ ५४ ॥
ਜਦੋਂ ਵਰਤ ਦੋਗੁਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਰਤ ਦੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਦੋਗੁਣੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 55
पापं न क्षीयते हन्तुर्दाता च नरकं व्रजेत् । अश्रौतस्मार्तविहितं प्रायश्चित्तं वदन्ति ये ॥ ५५ ॥
ਕਾਤਲ ਦਾ ਪਾਪ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਆਗਿਆ/ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਵੇ ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 56
तान्धर्मविन्घकर्तॄंश्च राजा दण्डेन पीडयेत् । न चैतान्पीडयेद्राजा कथंचित्काममोहितः ॥ ५६ ॥
ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੰਡ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ; ਪਰ ਨਿੱਜੀ ਕਾਮ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੰਡ ਨਾ ਦੇਵੇ।
Verse 57
तत्पापं शतधाभूत्वा तमेव परिसर्पति । प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णे कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ॥ ५७ ॥
ਉਹ ਪਾਪ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੀ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 58
विंशतिर्गा वृषं चैकं दद्यात्तेषां च दक्षिणाम् । क्रिमिभिस्तृण संभूतैर्मक्षिकादिनिपातितैः ॥ ५८ ॥
ਵੀਹ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਲਦ, ਨਾਲ ਹੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਘਾਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੱਖੀ ਆਦਿ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 59
कृच्छ्रार्द्धं स प्रकुर्वीत शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । प्रायश्चित्तं च कृत्वा वै भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ५९ ॥
ਉਹ ਅੱਧ-ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵੀ ਦੇਵੇ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 60
सुवर्णमानिकं दद्यात्ततः शुद्धिर्विधीयते । चाण्डालश्वपचैः स्पृष्टे निशि स्नानं विधीयते ॥ ६० ॥
ਨਿਯਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਤਦ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਿਧਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਚਾਂਡਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ਵਪਚ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ।
Verse 61
न वसेत्तत्र रात्रौ तु सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति । वसेदथ यदा रात्रावज्ञानादविचक्षणः ॥ ६१ ॥
ਉੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਅਵਿਵੇਕੀ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਫੌਰਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ।
Verse 62
तदा तस्य तु तत्पापं शतधा परिवर्तते । उद्गच्छन्ति च नक्षत्राण्युपरिष्टाच्च ये ग्रहाः ॥ ६२ ॥
ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਪਾਪ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ (ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਾਂਗ) ਉਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 63
संस्पृष्टे रश्मिभिस्तेषामुदकस्नानमाचरेत् । याश्चान्तर्जलवल्मीकमूषिकोषरवर्त्मसु ॥ ६३ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ (ਜਲ) ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹੇ ਜਾਣ, ਤਦ ਜਲ-ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਜਲ-ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ—ਜਿਵੇਂ ਚਿਟੀ ਦੀਆਂ ਬਾਂਬੀਆਂ, ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਬਿੱਲ, ਖਾਰੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਪਗਡੰਡੀਆਂ—ਵਿੱਚ ਪਏ ਜਲ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 64
श्मशाने शौचशेषे च न ग्राह्याः सत्प मृत्तिकाः । इष्टापूर्तं तु कर्त्तव्यं ब्राह्मणेन प्रयत्नतः ॥ ६४ ॥
ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਤੱਕ ਅਸ਼ੌਚ ਬਾਕੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ—ਯਜ್ಞਾਦਿ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦਾਨ—ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 65
इष्टेन लभते स्वर्गं मोक्षं पूर्त्तेन चान्पुयात् । वित्तक्षेपो भवेदिष्टं तडागं पूर्त्तमुच्यते ॥ ६५ ॥
ਇਸ਼ਟ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਤ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯਜ्ञ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਧਨ ਖਰਚਣਾ ‘ਇਸ਼ਟ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਲਾਬ (ਤਡਾਗ) ਬਣਾਉਣਾ ‘ਪੂਰਤ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 66
आरामश्च विशेषेण देवद्रोण्यस्तथैव च । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ ६६ ॥
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਗ਼-ਆਰਾਮ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਜਲ-ਦ੍ਰੋਣੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਵੜੀ, ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬ ਬਣਾਉਣੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ/ਆਯਤਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਹਨ।
Verse 67
पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्वफलमश्नुते । शुक्लाया आहरेन्मूत्रं कृष्णाया गोः शकृत्तथा ॥ ६७ ॥
ਜੋ ਪਤਿਤਾਂ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ ਕੇ ਸਤਮਾਰਗ ਤੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਤਮ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਗਾਂ ਦਾ ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਗੋਬਰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 68
ताम्रायाश्च पयो ग्राह्यं श्वेतायाश्च दधि स्मृतम् । कपिलाया घृतं ग्राह्यं महापातकनाशनम् ॥ ६८ ॥
ਤਾਮ੍ਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਵੇਤ ਗਾਂ ਦਾ ਦਹੀਂ ਵਿਧਿ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦਾ ਘਿਉ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 69
कुशैस्तीर्थनदीतौयैः सर्वद्रव्यं पृथक् पृथक् । आहृत्य प्रणवेनैव उत्थाप्य प्रणवेन च ॥ ६९ ॥
ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਹਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲਿਆ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ (ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੜ ਉਠਾਵੇ।
Verse 70
प्रणवेन समालोड्य प्रणवेनैव संपिबेत् । पालाशे मध्यमे पर्णे भाण्डे ताम्रमये शुभे ॥ ७० ॥
ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਲ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਪਲਾਸ਼ ਦਾ ਪੱਤਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 71
पिबेत्पुष्करपर्णे वा मृन्मये वा कुशोदकम् । सूतके तु समुत्पन्ने द्वितीये समुपस्थिते ॥ ७१ ॥
ਜਦੋਂ ਸੂਤਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਦਿਨ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਕੁਸ਼-ਜਲ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 72
द्वितीये नास्ति दोषस्तु प्रथमेनैव शुध्यति । जातेन शुध्यते जातं मृतेन मृतकं तथा ॥ ७२ ॥
ਦੂਜੇ ਮੌਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਮੌਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 73
गर्भसंस्त्रवणे मासे त्रीण्यहानि विनिर्दिशेत् ॥ ७३ ॥
ਜਿਸ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭਸ੍ਰਾਵ (ਗਰਭਪਾਤ) ਹੋਵੇ, ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਚ-ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ।
Verse 74
रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्त्रावे विशुद्ध्यति । रजस्युपरते साध्वी स्नानेन स्त्री रजस्वला ॥ ७४ ॥
ਗਰਭਸ੍ਰਾਵ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਮਹੀਨੇ (ਗਰਭ) ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਜਸ ਰੁਕਣ ਉਪਰੰਤ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 75
स्वगोत्राद्भृश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे । स्वामिगोत्रेण कर्त्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः ॥ ७५ ॥
ਵਿਆਹ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਕਦਮ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਗੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਉਦਕ ਆਦਿ ਕਰਮ ਪਤੀ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 76
उद्देश्यं पिण्डदाने स्यात्पिण्डे पिण्डे द्विनामतः । षण्णां देयास्त्रयः पिण्डा एवं दाता न मुह्यति ॥ ७६ ॥
ਪਿੰਡਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਦੇਸ਼ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ) ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਦੋ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ। ਛੇ ਜਣਿਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਤਾ ਭੁੱਲਭੁਲैयाँ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 77
स्वेन भर्त्रा सहस्त्राब्दं माताभुक्ता सुदैवतम् । पितामह्यपि स्वेनैव स्वेनैव प्रपितामही ॥ ७७ ॥
ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਤੀ ਨਾਲ, ਸੁਭਾਗ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੁਖ ਭੋਗਿਆ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾਮਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ (ਪਤੀ) ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹੀ ਨੇ ਵੀ।
Verse 78
वर्षे तु कुर्वीत मातापित्रोस्तु सत्कृतिम् । अदैवं भोजयेच्छ्राद्धं पिण्डमेकं तु निर्वपेत् ॥ ७८ ॥
ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਦੇਵ-ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ ਅਤੇ ਇਕੋ ਪਿੰਡ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 79
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धमथापरम् । पार्वणं चेति विज्ञेयं श्राद्धं प़ञ्चविधं बुधैः ॥ ७९ ॥
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਕਾਮ੍ਯ, ਵ੍ਰਿੱਧਿ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਪਾਰਵਣ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ।
Verse 80
ग्रहोपरागे संक्रान्तौ पर्वोत्सवमलालये । निर्वपेत्र्रीन्नरः पिण्डानेकमेव मृतेऽहनि ॥ ८० ॥
ਗ੍ਰਹਿਣ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਪਰਬ-ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ; ਪਰ ਮੌਤ ਦੇ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 81
अनूढ न पृथक्कन्या पिण्डे गोत्रे च सूतके । पाणिग्रहणमन्त्राभ्यां स्वगोत्राद्भ्रश्यते ततः ॥ ८१ ॥
ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਕੁੜੀ ਪਿੰਡ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਤਕ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੁਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ (ਪੈਤ੍ਰਿਕ) ਗੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 82
येन येन तु वर्णेन या कान्या परिणीयते । तत्समं सूतकं याति तथापिण्डोदकेऽपि च ॥ ८२ ॥
ਜਿਸ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਰਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਉਹ ਸੂਤਕ ਭੋਗਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਉਦਕ (ਤਰਪਣ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 83
विवाहे चैव संवृत्ते चतुर्थेऽहनिरात्रिषु । एकत्वं सा व्रजेद्भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके ॥ ८३ ॥
ਵਿਆਹ ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚੌਥੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਿੰਡ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਤਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਹਭਾਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 84
प्रथमेऽह्नि द्वितीये वा तृतीये वा चतुर्थके । अस्थिसंचयनं कार्यं बन्धुभिर्हितबुद्धिभिः ॥ ८४ ॥
ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਦੂਜੇ, ਤੀਜੇ ਜਾਂ ਚੌਥੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਹਿਤਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 85
चतुर्थे पञ्चमे चैव सत्पमे नवमे तथा । अस्थिसंचयनं प्रोक्तं वर्णानामनुपूर्वशः ॥ ८५ ॥
ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਥੀ-ਸੰਚਯ ਚੌਥੇ, ਪੰਜਵੇਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 86
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः । मुच्यते प्रेतलोकात्स स्वर्गलोके महीयते ॥ ८६ ॥
ਜਿਸ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਇਕਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ਉਤਸਰਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਤਲੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 87
नाभिमात्रे जले स्थित्वा हृदयेन तु चिन्तयेत् । आगच्छन्तु मे पितरो गृह्णन्त्वेताञ्जाञ्जलीन् ॥ ८७ ॥
ਨਾਭੀ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—“ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਆਉਣ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਅੰਜਲੀ-ਭੇਟਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ।”
Verse 88
हस्तौ कृत्वा तु संयुक्तौ पूरचित्वा जलेन च । गोश्रृङ्गमात्रमुद्धृत्य जलमध्ये विनिः क्षिपेत् ॥ ८८ ॥
ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਲਏ; ਫਿਰ ਗਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਜਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸੇ ਜਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੜ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Verse 89
आकाशे च क्षिपेद्वारि वारिस्थो दक्षघिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक् तथैव च ॥ ८९ ॥
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਛਿੜਕੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਖਣ ਹੈ।
Verse 90
आपो देवगणाः प्रोक्ता आपः पितृगणास्तथा । तस्मादस्य जलं देयं पितॄणां हितमिच्छता ॥ ९० ॥
‘ਆਪ’ ਨੂੰ ਦੇਵਗਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਆਪ’ ਹੀ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 91
दिवासूर्यांशुसंतत्पं रात्रौ नक्षत्रमारुतैः । मध्ययोरप्युभाभ्यां च पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९१ ॥
ਦਿਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਹੇਠਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਜਲ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 92
स्वभावयुक्तमव्यक्तममेध्येन सदा शुचिः । भाण्डस्थं धरणीस्थं वा पवित्रं सर्वदा जलम् ॥ ९२ ॥
ਜਲ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਅਵਿਆਕਤ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ—ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ—ਜਲ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 93
देवतानां पितॄणां च जलं दद्याज्जलाञ्जलीन् । असंस्कृतप्रमीतानां स्थले दद्याद्विचक्षणः ॥ ९३ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਰ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਲ ਦੇਵੇ।
Verse 94
श्राद्धे हवनकाले च दद्यादेकेन पाणिना । उभाभ्यां तर्पणे दद्यादेष धर्मो व्यवस्थितः ॥ ९४ ॥
ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਹਵਨ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦੇਣਾ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪੱਕੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 95
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्मशान्तिनिर्देशो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਧਰਮ-ਸ਼ਾਂਤੀ-ਨਿਰਦੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter prescribes graded remedies such as setting the morsel aside, bathing, ācamana, fasting for set durations, pañcagavya for certain day-night impurity cases, and—where specified—homa with ghee; vomiting is addressed through extensive Gāyatrī-japa (hundreds to thousands, depending on health).
It first details technical śauca and prāyaścitta procedures (baths, japa, homa, named penances), then broadens into merit-making dharma through iṣṭa (ritual expenditure) and pūrta (public works like wells, ponds, temples), presenting both as complementary paths toward śānti and higher aims.
It outlines piṇḍa specification rules, lists five śrāddha types, prescribes contexts for one vs three piṇḍas, and gives tarpaṇa method (standing in water, facing south, offering water with both hands), grounding ancestor rites in the purifying theology of water.