Vāmana’s Advent, Aditi’s Hymn, Bali’s Gift, and the Mahatmya of Bhū-dāna

Verse 1

नारद उवाच । अहो ह्यत्यद्भुतं प्रोक्तं त्वया भ्रातरिदं मम । स वह्निरदितिं मुक्त्वा कथं तानदहत्क्षणात् ॥ १ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਹੋ ਭਰਾ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਗਈ?

Verse 2

वदादितेर्महासत्त्वं विशेषाश्चर्यकारणम् । परोपदेशनिरताः सज्जना हि मुनीश्वराः ॥ २ ॥

ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੱਤਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ—ਇਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਚੰਭੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਜਣ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ਪਰਹਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 3

सनक उवाच । श्रृणु नारद माहात्म्यं हरिभक्तिरतात्मनाम् । हरिध्यानपरान्साधून्कः समर्थः प्रबाधितुम् ॥ ३ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ। ਹਰਿ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਦੁਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 4

हरिभक्तिपरो यत्र तत्र ब्रह्मा हरिः शिवः । देवाः सिद्धा मुनीश्वाश्च नित्यं तिष्टंति सत्तमाः ॥ ४ ॥

ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਓਥੇ ਦੇਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 5

हरिरास्ते महाभाग हृदये शान्तचेतसाम् । हरिनामपराणां च किमु ध्यानरतात्मनाम् ॥ ५ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰਿ-ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਹੀ—ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!

Verse 6

शिवपूजारतो वाऽपि विष्णुपूजापरोऽपि वा । यत्र तिष्टति तत्रैव लक्ष्मीः सर्वाश्च देवताः ॥ ६ ॥

ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ—ਜਿੱਥੇ ਐਸਾ ਭਗਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 7

यत्र पूजापरो विष्णोर्वह्निस्तत्र न बाधते । राजा वा तस्करो वापि व्याधयश्च न सन्ति हि ॥ ७ ॥

ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਅੱਗ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਨਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਡਰ, ਨਾ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦ੍ਰਵ, ਅਤੇ ਰੋਗ ਵੀ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ।

Verse 8

प्रेताः पिशाचाः कूष्माण्डग्रहा बालग्रहास्तथा । डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्तेऽच्युतार्चकम् ॥ ८ ॥

ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ-ਗ੍ਰਹ, ਬਾਲ-ਗ੍ਰਹ, ਡਾਕਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਇਹ ਸਭ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

Verse 9

परपीडारता ये तु भूतवेतालकादयः । नश्यन्ति यत्र सद्भक्तो हरिलक्ष्म्यर्चने रतः ॥ ९ ॥

ਜੋ ਪਰਾਈ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਭੂਤ-ਵੇਤਾਲ ਆਦਿ ਹਨ, ਉਹ ਓਥੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਹਰੀ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

जितेन्द्रियः सर्वहितो धर्मकर्मपरायणः । यत्र तिष्टति तत्रैव सर्वतीर्थानि देवताः ॥ १० ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਸਭ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

निमिषं निमिषार्द्धं वा यत्र तिष्टन्ति योगिनः । तत्रैव सर्वश्रेयांसि तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ॥ ११ ॥

ਜਿੱਥੇ ਯੋਗੀ ਇਕ ਨਿਮਖ ਜਾਂ ਅੱਧ ਨਿਮਖ ਵੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਥਾਂ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤਪੋਵਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 12

यन्नामोच्चारणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः । स्तोत्रैर्वाप्यर्हणाभिर्वा किमु ध्यानेन कथ्यते ॥ १२ ॥

ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਜਾਂ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਫਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!

Verse 13

एवं तेनाग्निना विप्र दग्धं सासुरकाननम् । सादितिर्नैव दग्धाभूद्विष्णुचक्राभिरक्षिता ॥ १३ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਸ ਅੱਗ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਅਦਿਤੀ ਨਹੀਂ ਸੜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 14

ततः प्रसन्नवदनः पह्मपत्रायतेक्षणः । प्रादुरासीत्समीपेऽस्याः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १४ ॥

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਪੱਤ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 15

ईषद्वास्यस्फुरद्दन्तप्रभाभाषितदिङ्मुखः । स्पृशन्करेण पुण्येन प्राह कश्यपवल्लभाम् ॥ १५ ॥

ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ।

Verse 16

श्रीभगवाननवाच । देवमातः प्रसन्नोऽस्मि तपसाराधितस्त्वया । चिरं श्रान्तासि भद्रं ते भविष्यति न संशयः ॥ १६ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਮਾਤਾ! ਤੇਰੇ ਤਪ ਨਾਲ ਆਰਾਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕਸ਼ਟ ਸਹੇ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 17

वरं वरय दास्यामि यत्ते मनसि रोचते । मा भैर्भद्रे महाभागे ध्रुवं श्रेयो भविष्यति ॥ १७ ॥

ਵਰ ਮੰਗ; ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮਹਾਭਾਗੇ! ਡਰ ਨਾ; ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 18

इत्युक्तादेवमाता सा देवदेवेन चक्रिणा । तुष्टाव प्रणिपत्यैनं सर्वलोकसुखावहम् ॥ १८ ॥

ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਦੇਵਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 19

अदितिरुवाच । नमस्ते देवदेवेश सर्वव्यापिञ्जनार्दना । सत्त्वादिगुणभेदेन लोकव्यापारकारण ॥ १९ ॥

ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਈਸ਼! ਹੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਜਨਾਰਦਨ! ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 20

नमस्ते बहुपरुपायारुपाय च महात्मने । सर्वैकरुपरुपाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ २० ॥

ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਅਨੇਕ ਉੱਚੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਰੂਪ ਵੀ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 21

नमस्ते लोकनाथाय परमज्ञानरुपिणे । सद्भक्तजनवात्सल्यशालिने मङ्गलात्मने ॥ २१ ॥

ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ! ਪਰਮ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਸੱਚੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੰਗਲ-ਸਰੂਪ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 22

यस्यावताररुपाणि ह्यर्चयन्ति मुनीश्वराः । तमादिपुरुषं देवं नमामि ह्यर्थसिद्धये ॥ २२ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਦੇਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ-ਸਿਧ ਲਈ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 23

श्रुतयो यं न जानन्ति न जानन्ति च सूरयः । तं नमामि जगद्धेतुं समायं चाप्यमायिनम् ॥ २३ ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਉਸ ਜਗਤ-ਕਾਰਣ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਤੇ ਮਾਇਆ-ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 24

यस्यावलोकनं चित्रं मायोपद्रवकारणम् । जगद्रूपं जगद्धेतुं तं वन्दें सर्ववन्दितम् ॥ २४ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਨਿਗਾਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ—ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 25

यत्पादाम्बुजकिञ्जल्कसेवारक्षितमस्तकाः । अवापुः परमां सिद्धिं तं वन्दे कमलाधवम् ॥ २५ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਕੇਸਰ-ਧੂੜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਕਮਲਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 26

यस्य ब्रह्मादयो देवा महिमानं न वै विदुः । अत्यासन्नं च भक्तानां तं वन्दे भक्तसंगिनम् ॥ २६ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ, ਸਦਾ ਭਗਤ-ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਭਗਤਸੰਗੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 27

यो देवस्त्यक्तसङ्गानां शान्तानं करुणार्णवः । करोति ह्यात्मनः सङ्गं तं देवं सङ्गवर्जितम् ॥ २७ ॥

ਜੋ ਦੇਵ ਤਿਆਗੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਨਾਂ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ-ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਦੇਵ ਆਪ ਪੂਰਨ ਅਸੰਗ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਅਸੰਗ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 28

यज्ञेश्वरं यज्ञकर्म यज्ञकर्मसु निष्टितम् । नमामि यज्ञफलदं यज्ञकर्मप्रबोधकम् ॥ २८ ॥

ਮੈਂ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਭ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 29

अजामिलोऽपि पापात्मा यन्नामोच्चारणादनु । प्राप्तवान्परमं धाम तं वन्दे लोकसाक्षिणम् ॥ २९ ॥

ਪਾਪਾਤਮਾ ਅਜਾਮਿਲ ਵੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਬਲੋਕ-ਸਾਖੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 30

हरिरुपी महादेवः शिवरुपी जनार्दनः । इति लोकस्य नेता यस्तं नमामि जगद्गुरुम् ॥ ३० ॥

ਮਹਾਦੇਵ ਹਰੀ-ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਜਗਦਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 31

ब्रह्माद्या अपि देवेशा यन्मायापाशयन्त्रिताः । न जानन्ति परं भावं तं वन्दे सर्वनायकम् ॥ ३१ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵੇਸ਼ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਵਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 32

ह्यत्पह्मस्थोऽपिञ्योग्यानां दूरस्थ इव भासते । प्रमाणातीतसद्भावस्तं वन्दे ज्ञानसाक्षिणम् ॥ ३२ ॥

ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਵੀ ਅਯੋਗਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤ੍ਸਰੂਪ ਉਸ ਗਿਆਨ-ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 33

यन्मु खाद्ब्राह्यणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियोऽजनि । ऊर्वोर्वैश्यः समुत्पन्नः पद्यां शूद्रोऽभ्यजायत ॥ ३३ ॥

ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮਿਆ, ਬਾਹਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮਿਆ।

Verse 34

मनसश्चन्द्रमा जातो जातः सूर्यश्च चक्षुषः । मुखादग्निस्तर्थेन्द्रश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ ३४ ॥

ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਜਨਮਿਆ, ਅੱਖ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਮੁਖ ਤੋਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਜਨਮਿਆ।

Verse 35

ऋग्यजुःसामरुपाय सत्यस्वरगतात्मने । षडङ्गरुपिणे तुभ्यं भूयोभूयो नमो नमः ॥ ३५ ॥

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਰੂਪ, ਸੱਚੇ ਵੇਦਿਕ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਛੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 36

त्वमिन्द्रः पवनः सोमस्त्वमीशानस्त्वमन्तकः । त्वमग्निर्निर्ऋतिश्चैव वरुणस्त्वं दिवाकरः ॥ ३६ ॥

ਤੂੰ ਹੀ ਇੰਦਰ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਪਵਨ ਅਤੇ ਸੋਮ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਅਗਨੀ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਹੈਂ।

Verse 37

देवाश्च स्थावराश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः । गिरयः सिद्धगंधर्वानद्यो भूमिश्च सागराः ॥ ३७ ॥

ਦੇਵਤੇ, ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਪਹਾੜ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ; ਨਦੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—ਇਹ ਸਭ (ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਏ ਹਨ)।

Verse 38

त्वमेव जगतामीशो यत्रासि त्वं परात्परः । त्वद्रूपमखिलं देव तस्मान्नित्यं नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥

ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈਂ; ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਓਥੇ ਤੂੰ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਹੈਂ। ਹੇ ਦੇਵ, ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇਰਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਿੱਤ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।

Verse 39

अनाथानाथ सर्वज्ञ भूतदेवेन्द्रविग्रह । दैतेयैर्बाधितान्पुत्रान्मम पाहि जनार्दन ॥ ३९ ॥

ਹੇ ਅਨਾਥਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਭੂਤ-ਦੇਵ-ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਸਰੂਪ! ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 40

इति स्तुत्वा देवमाता देवं नत्वा पुनः पुनः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा हर्षाश्रुक्षालितस्तनी ॥ ४० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਦੇਵਮਾਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੀ ਹੋਈ—ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ—ਉਹ ਬੋਲੀ।

Verse 41

अनुग्राह्यास्मि देवेंश त्वया सर्वादिकारण । अकण्टकां श्रियां देहि मत्सुतानां दिवौकसाम् ॥ ४१ ॥

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਹੇ ਸਰਬ-ਆਦਿ ਕਾਰਣ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾਂ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਸੁਰਗ-ਵਾਸੀ ਦੇਵਾਂ—ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ, ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼।

Verse 42

अन्तर्य्यामिञ्जगद्रूप सर्वज्ञा परमेश्वर । अज्ञातं किं तव श्रीश किं मामीहयसि प्रभो ॥ ४२ ॥

ਹੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਜਗਦ-ਰੂਪ, ਸਰਬਜ੍ਞ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ! ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼! ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪਰਖਦਾ ਹੈਂ?

Verse 43

तथापि तव वक्ष्यामि यन्मे मनसि रोचते । वृथापुत्रास्मि देवेश दैतेयैः परिपीडिता ॥ ४३ ॥

ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗੀ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ ਮਾਤৃত্ব ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਹਾਂ; ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਿਆ ਤੇ ਦਬਾਇਆ ਹੈ।

Verse 44

तान्न हिंसितुमिच्छामि यतस्तेऽपि सुता मम । तानहत्वा श्रियं देहि मत्सुतेभ्यः सुरेश्वर ॥ ४४ ॥

ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼।

Verse 45

इत्युक्तो देवेदेवेशः पुनः प्रीतिमुपागतः । उवाच हर्षयन्विप्र देवमातरमादरात् ॥ ४५ ॥

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਮੁੜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹರ್ಷਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 46

श्रीभगवानुवाच । प्रीतोऽस्मि देवि भद्रं ते भविष्यामि सुतो ह्यहम् । यतः सपत्निपुत्रेषु वात्सल्यं देवि दुर्लभम् ॥ ४६ ॥

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੌਤ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।

Verse 47

त्वया तु यत्कृतं स्तोत्रं तत्पठान्ति नरास्तु ये । तेषां संपद्वरा पुत्रा न हीयन्ते कदाचन ॥ ४७ ॥

ਤੂੰ ਜੋ ਸਤੋਤ੍ਰ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸੰਤਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।

Verse 48

त्वात्मजे वान्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते । न तस्य पुत्रशोकः स्यादेष धर्मः सनातनः ॥ ४८ ॥

ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।

Verse 49

अदितिरुवाच । ताह वोढुं क्षमा देव त्वामाद्यपुरुषं परम् । असंख्याताण्डरोमाणं सर्वेशं सर्वकारणम् ॥ ४९ ॥

ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਦੇਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਦਿ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੋ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਖ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋ।

Verse 50

यत्प्रभावं न जानन्ति श्रुतयः सर्वदेवताः । तमहं देवदेवेशं धारयामि कथं प्रभो ॥ ५० ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਉਸ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵেশ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂ?

Verse 51

अणोरणीयांसमजं परात्परतरं प्रभुम् । धारयामि कथं देव त्वामहं पुरुषोत्तमम् ॥ ५१ ॥

ਹੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਜੋ ਅਜਨਮਾ, ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

Verse 52

महापातकयुक्तोऽपि यन्नामस्मृतिमात्रतः । मुच्यते स कथं देवोग्राम्येषु जनिमर्हति ॥ ५२ ॥

ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਸਧਾਰਣ ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 53

यथा शूकरमत्स्याद्या अवतारास्तव प्रभो । तथायमपि को वेद तव विश्वेश चेष्टितम् ॥ ५३ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਜਿਵੇਂ ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯ ਆਦਿ ਤੇਰੇ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼! ਇਸ (ਵਰਤਮਾਨ) ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਦਾ ਭੇਦ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 54

त्वत्पादपह्मप्रणतात्वन्नामस्मृतितत्परा । त्वामेव चिंतये देव यथेच्छासि तथा कुरु ॥ ५४ ॥

ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਕਰ।

Verse 55

सनक उवाच । तयोक्तं वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । दत्त्वाभयं देवमातुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५५ ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਦੇਵਮਾਤਾ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 56

श्रीभगवानुवाच । सत्यमुक्तं महाभागे त्वया नास्त्यत्र संशयः । तथापि श्रृणु वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं शुभे ॥ ५६ ॥

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਸੁਣ—ਮੈਂ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 57

रागद्वेषविहीना ये मद्भक्ता मत्परायणाः । वंहति सततं तें मां गतासूया अदाम्भिकाः ॥ ५७ ॥

ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤ, ਨਿਮਰ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੰਭ-ਰਹਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 58

परोपतापविमुखाः शिवभक्तिपरायणः । मत्कथाश्रवणासक्ता वहन्ति सततं हि माम् ॥ ५८ ॥

ਜੋ ਪਰਾਈ ਪੀੜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

पतिव्रताः परिप्राणाः पतिभक्तिपरायणाः । वहन्ति सततं देवि स्त्रियोऽपि त्यक्तप्रत्सराः ॥ ५९ ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ—ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਸਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਪਤੀ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਝਗੜਾ ਤੇ ਦੋਸ਼-ਖੋਜ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ—ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਮਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 60

मातापित्रोश्च शुश्रूषुर्गुरुभक्तोऽतिथिप्रियः । हितकृद्बाह्यणानां यः स मां वहति सर्वदा ॥ ६० ॥

ਜੋ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਗੁਰੂ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਅਤਿਥੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

पुण्यतीर्थरता नित्यं सत्सङ्गनिरतास्तथा । लोकानुग्रहशीलाश्च सततं ते वहन्ति माम् ॥ ६१ ॥

ਜੋ ਸਦਾ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਵੱਲ ਝੁਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

परोपकारविरताः परद्रव्यपराङ्मुखाः । नषुंसकाः परस्त्रीषु ते वहन्ति च मां सदा ॥ ६२ ॥

ਜੋ ਪਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵਿਰਤ, ਪਰ-ਧਨ ਵੱਲੋਂ ਬੇਮੁਖ ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਮ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 63

तुलस्युपासनरताः सदा नामपरायणाः । गोरक्षणपरा ये च सततं मां वहन्ति ते ॥ ६३ ॥

ਜੋ ਤੁਲਸੀ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸਦਾ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਮੈਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

प्रतिग्रहनिवृत्ता ये परान्नविमुखास्तथा । अन्नोदकप्रदातारो वहंति सततं हि माम् ॥ ६४ ॥

ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਤੋਹਫ਼ਾ ਲੈਣਾ) ਤੋਂ ਵਿਰਤ, ਪਰਾਏ ਅੰਨ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਜਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 65

त्वं तु देवि पतिप्राणा साध्वी भूतहिते रता । संप्राप्य पुत्रभावं ते साधयिष्ये मनोरथम् ॥ ६५ ॥

ਪਰ ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਪਤਿ-ਪ੍ਰਾਣਾ, ਸਾਧਵੀ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮਾਤ੍ਰਤਵ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 66

इत्युक्त्वा देवेदेवशो ह्यदितिं देवमातरम् । दत्त्वा कण्ठगतां मालामभयं च तिरोदधे ॥ ६६ ॥

ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਗਲ ਦੀ ਮਾਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਅਭੈ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 67

सा तु संहृष्टमनसा देवसूर्दक्षनन्दिनी । प्रणम्य कमलाकान्तं पुनः स्वस्थानमाव्रजत् ॥ ६७ ॥

ਤਦ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕਮਲਾਕਾਂਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 68

ततोऽदितिर्महाभागा सुप्रीता लोकवन्दिता । असूत समये पुत्रं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ६८ ॥

ਫਿਰ ਮਹਾਂਭਾਗਵਾਨ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 69

शङ्गचक्रधरं शान्तं चन्द्रमण्डलमध्यगम् । सुधाकलशदध्यन्नकरं वामनसंज्ञितम् ॥ ६९ ॥

ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ, ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ; ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਦਧਿਆਨ੍ਹ ਦਾ ਪਾਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹੀ ਰੂਪ ‘ਵਾਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 70

सहस्त्रादित्यसंकाशं व्याकोशकमलेक्षणम् । सर्वाभरणंसंयुक्तं पीताम्बरधरं हरिम् ॥ ७० ॥

ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ, ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 71

स्तुत्यं मुनिगणैर्युक्तं सर्वलोकैकनायकम् । आविर्भूतं हरिं ज्ञात्वा कश्यपो हर्षविह्वलः । प्रणम्य प्रञ्जलिर्भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ७१ ॥

ਮੁਨੀਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਸਤੁਤਿ-ਯੋਗ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਸਤੋਤ੍ਰ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 72

कश्यप उवाच । नमोनमस्तेऽखिलकारणाय नमोनमस्तेऽखइलपालकाय । नमोनमस्तेऽमरनायकाय नमोनमो दैतेयविनाशनाय ॥ ७२ ॥

ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਭ ਕਾਰਣ! ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸਭ ਦੇ ਪਾਲਕ! ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ! ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ! ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 73

नमोनमो भक्तजनप्रियाय नमोनमः सज्जनरंजिताय । नमोनमो दुर्जननाशनाय नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय ॥ ७३ ॥

ਭਗਤਜਨ-ਪ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ; ਦੁਰਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਸ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 74

नमोनमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय । सशार्ङ्गचक्रासिगदाधाराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥ ७४ ॥

ਕਾਰਣ-ਵਾਮਨ, ਅਮਿਤ ਵਿਕਰਮ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਚੱਕਰ, ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 75

नमः पयोराशिनिवासनाय नमोऽस्तु सद्धृत्कमलस्थिताय । नमोऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यकथागताय ॥ ७५ ॥

ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੀ ਅਸੀਮ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪੁੰਨ ਕਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 76

नमोनमोऽर्केन्दुविलोचनाय नमोऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय । नमोऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमोऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय ॥ ७६ ॥

ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਯੱਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ॥

Verse 77

नमो जगत्कारणकारणाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते दिव्यसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोगताय ॥ ७७ ॥

ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ॥

Verse 78

नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय मन्दरधारकाय । नमोऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय ॥ ७८ ॥

ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੰਧਕਾਰ-ਵਿਨਾਸਕ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ‘ਯੱਗ-ਵਰਾਹ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਨੂੰ ਚੀਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ॥

Verse 79

नमोऽस्तु ते वामनरुपभाजे नमोऽस्तु ते क्षत्र्रकुलान्तकाय । नमोऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमोऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय ॥ ७९ ॥

ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਗਰਜ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ॥

Verse 80

नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने । स्मृतार्तिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमोनमः ॥ ८० ॥

ਹੇ ਕਮਲਾ-ਕਾਂਤ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮੋ ਨਮਹ॥

Verse 81

यज्ञेश यज्ञविन्यास यज्ञविन्घविनाशन । यज्ञरुप यजद्रूप यज्ञाङ्गं त्वां यजाम्यहम् ॥ ८१ ॥

ਹੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼! ਹੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਨਿਆਸਕਰਤਾ! ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ! ਹੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ, ਯਜਮਾਨ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਂਗ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ—ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 82

इति स्तुतः स देवेशो वामनो लोकपावनः । उवाच प्रहसन्हर्षं वर्ध्दयन्कश्यपस्य सः ॥ ८२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਲੋਕ-ਪਾਵਨ ਵਾਮਨ, ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਹਰਖ ਵਧਾਇਆ।

Verse 83

श्रीभगवानुवाच । तात तुष्टोऽस्मि भद्रं ते भविष्यति सुरार्चिता । अचिरात्साधयिष्यामि निखिलं त्वन्मनोरथम् ॥ ८३ ॥

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ: ਪੁੱਤਰ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਆਰਾਧਿਤ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 84

अहं जन्मद्वये त्वेवं युवयोः पुत्रतां गतः । अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा सादयाम्युत्तमं सुखम् ॥ ८४ ॥

ਦੋ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 85

अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम् । आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः ॥ ८५ ॥

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਬਲੀ ਨੇ ‘ਦੀਰਘਸਤਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਮਖ ਯਜ੍ਞ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਗੁਰੂ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ।

Verse 86

तस्मिन्मखे समाहूतो विष्णुर्लक्ष्मीसमन्वितः । हविः स्वीकरणार्थाय ऋषिभिर्ब्रह्यवादिभिः ॥ ८६ ॥

ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਹਵਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ।

Verse 87

प्रवृद्धैश्वर्यर्दैत्यस्य वर्त्तमाने महाक्रतौ । आमंत्र्य मातापितरौ स बटुर्वामनो ययौ ॥ ८७ ॥

ਦੈਤ੍ਯ ਦੇ ਵਧਦੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮਹਾਕ੍ਰਤੁ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਬਟੂ ਵਾਮਨ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 88

स्मितेन मोहयँल्लोकं वामनो भक्तवत्सलः । हविर्भोक्तुमिवायातो बलेः प्रत्यक्षतो हरिः ॥ ८८ ॥

ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਭਕਤਵਤਸਲ ਵਾਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਿ ਭੋਗਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ—ਹਰੀ ਬਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਇਆ।

Verse 89

दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा जडो वायं हितोऽपि वा । यो भक्तियुक्तस्तस्यान्तः सदा संनिहितो हरिः ॥ ८९ ॥

ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਦੁರ್ವ੍ਰਿੱਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਵ੍ਰਿੱਤ, ਜੜ੍ਹ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹਿਤਕਾਰੀ—ਜੋ ਭਕਤੀਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਰੀ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 90

आयान्तं वामनं दृष्ट्वा ऋषयो ज्ञानचक्षुषः । ज्ञात्वा नारायणं देवमुद्ययुः सभ्यसंयुताः ॥ ९० ॥

ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਜਾਣ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 91

एतज्ज्ञात्वा दैत्यगुरुरेकांते बलिमब्रवीत् । स्वसारमविचार्यैव खलाः कार्याणि कुर्वते ॥ ९१ ॥

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਿਨਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 92

शुक्र उवाच । भो भो दैत्यपते सौम्य ह्यपहर्ता तव श्रियम् । विष्णुर्वामनरुपेण ह्यदितेः पुत्रातां गतः ॥ ९२ ॥

ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ ਦੈਤ੍ਯਪਤੇ! ਤੇਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਮਨ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ।

Verse 93

तवाध्वरं स आयाति त्वया तस्यासुरेश्वर । न किंचिदपि दातव्यं मन्मतं श्रृणु पण्डित ॥ ९३ ॥

ਉਹ ਤੇਰੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇ। ਹੇ ਪੰਡਿਤ, ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਸੁਣ।

Verse 94

आत्मबुद्धिः सुखकरी गुरुबुद्धिर्विशेषतः । परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुध्दिः प्रलयंकरी ॥ ९४ ॥

ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਵਿਚਾਰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ; ਗੁਰੂ-ਬੁੱਧੀ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਪਰਾਈ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਚਲਣਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਲਯਕਾਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 95

शत्रूणां हितकृतद्यस्तु स हन्तव्यो विशेषतः ॥ ९५ ॥

ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੰਡਨੀਯ—ਨਿਗ੍ਰਹ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 96

बलिरुवाच । एवं गुरो न वक्तव्यं धर्ममार्गविरोधतः । यदादत्ते स्वयं विष्णुः किमस्मादधिकं वरम् ॥ ९६ ॥

ਬਲੀ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਗੁਰਦੇਵ, ਐਸਾ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 97

कुर्वन्ति विदुषो यज्ञान्विष्णुप्रीणनकारणात् । स चेत्साक्षाद्धविर्भोगी मत्तः कोऽभ्यधिको भुवी ॥ ९७ ॥

ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਵਿ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭੋਗਤਾ ਹਨ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਹੈ?

Verse 98

दरिद्रेणापि यत्किंचिद्दीयते विष्णवे गुरो । तदेव परमं दानं दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ९८ ॥

ਹੇ ਗੁਰਦੇਵ, ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੇਟ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਦਾਨ ਹੈ; ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਦਾਨ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 99

स्मृतोऽपि परया भक्त्या पुनाति पुरुषोत्तमः । येन केनाप्यर्चितश्वेद्ददाति परमां गतिम् ॥ ९९ ॥

ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 100

हरिर्हरति पापानिदुष्टचित्तैरपि स्मृतः । अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ॥ १०० ॥

ਹਰੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਾਪ ਹਰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਅਣਜਾਣੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 101

जिह्वाग्रे वसते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् । स विष्णुलोकमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ १ ॥

ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਦੇ ਅਗੇ ‘ਹਰੀ’ ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰੀ ਨਾਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਵੱਲ ਆਉਣਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 102

गोविंदेति सदा ध्यायेद्यस्तु रागादिवर्जितः । स याति विष्णुभवनमिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ २ ॥

ਜੋ ਰਾਗ ਆਦਿ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ‘ਗੋਵਿੰਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 103

अग्नौ वा ब्राह्मणे वापिहूयते यद्वविर्गुरो । हरिभक्त्या महाभाग तेन विष्णुः प्रसीदति ॥ ३ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਹਵਿ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਜੇ ਉਹ ਹਰੀ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 104

अहं तु हरितुष्यद्यर्थं करोम्यध्वरमुत्तमम् । स्वयमायाति चेद्विष्णुः कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ४ ॥

ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਉੱਤਮ ਯੱਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 105

एवं वदति दैत्यन्द्रे विष्णुर्वामनरुपधृक् । प्रविवेशाध्वरस्थानं हुतवह्निमनोरमम् ॥ ५ ॥

ਜਦੋਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 106

तं दृष्ट्वा कोटिसूर्याभं योग्यावयवसुन्दरम् । वामनं सहसोत्थाय प्रत्यगृह्णात्कृताञ्जलिः ॥ ६ ॥

ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।

Verse 107

दत्त्वासनं च प्रक्षाल्य पादौ वामनरुपिणम् । सकुटुंबो वहन्मूर्ध्ना परमां मुदमाप्तवान् ॥ ७ ॥

ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਸਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ; ਫਿਰ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 108

विष्णवेऽस्मै जगद्धान्मे दत्त्वार्घ्यं विधिवद्कलिः । रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा हर्षाश्रुनयनोऽब्रवीत् । बलिरुवाच ॥ ८ ॥

ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਮ ਇਸ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ, ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਦੇਹ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬੋਲਿਆ— ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 109

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलो मरवः । जीवितं सफलं मेऽद्य कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ९ ॥

ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋਇਆ; ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜੀਉਣਾ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 110

अमोघामृतवृष्टिर्मे समायातातिदुर्लभा । त्वदागमनमात्रेण ह्यनायासो महोत्सवः ॥ ११० ॥

ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ, ਅਮੋਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁਣ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੇਵਲ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਮਹਾ-ਉਤਸਵ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 111

एते च ऋषयः सर्वे कृतार्थां नात्र संशयः । यैः पूर्वं हि तपस्तप्तं तदद्य सफलं प्रभो ॥ ११ ॥

ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਫਲਵੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 112

कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि न संशयः । तस्मात्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमोनमः ॥ १२ ॥

ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 113

त्वदाज्ञया त्वन्नियोगं साधयामीति मन्मनः । अत्युत्साहसमायुक्तं समाज्ञापय मां प्रभो ॥ १३ ॥

“ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਨਿਯੋਗ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ”—ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਦੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 114

एवमुर्को दीक्षितेन प्रहसन्वामनोऽब्रवीत् । देहि मे तपसि स्थातुं भूमिं त्रिपदसंमिताम् ॥ १४ ॥

ਦੀਖ਼ਿਤ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਵਾਮਨ ਬੋਲਿਆ—“ਤਪ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਜਿਤਨੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਿਓ।”

Verse 115

एतच्छॄत्वा बलिः प्राह राज्यं याचितवान्नहि । ग्रामं वा नगरं चापि धनं वा किं कृतं त्वया ॥ १५ ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਲੀ ਬੋਲਿਆ—“ਤੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਨਾ ਪਿੰਡ, ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਨਾ ਧਨ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ (ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਕੀ ਹੈ)?”

Verse 116

तन्निशम्य बलिं प्राह विष्णुः सर्वशरीरभृत् । आसन्नभ्रष्टराज्यस्य वैराग्यं जनयन्निवा ॥ १६ ॥

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਛਿਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਜਗਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।

Verse 117

श्रीभगवानुवाचा । श्रृणु दैत्यन्द्र वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतमं परम् । सर्वसंगविहीनानां किमर्थैः साध्यतेवद ॥ १७ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰੀ ਅਰਥ-ਭੋਗ ਨਾਲ ਕੀ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਦੱਸ।

Verse 118

अहं तु सर्वभूतानामन्तर्यामीति भावय । मयि सर्वमिदं दैत्य किमन्यैः साध्यते वद ॥ १८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵ ਕਰ—‘ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹਾਂ।’ ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸਾਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੱਸ।

Verse 119

रागद्वेषविहीनानां शान्तानां त्यक्तमायिनाम् । नित्यानंदस्वरुपाणां किमन्यैः साध्यते धनैः ॥ १९ ॥

ਜੋ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਆਡੰਬਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀ ਸਾਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 120

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यतां शान्तचेतसाम् । अभिन्नमात्मनः सर्वं को दाता दीयते च किम् ॥ १२० ॥

ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਾਤਾ ਕੌਣ, ਅਤੇ ਦਿੱਤਾ ਹੀ ਕੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 121

पृथ्वीयं क्षत्रियवशा इति शास्त्रेषु निश्चितम् । तदाज्ञायां स्थिताः सर्वे लभन्ते परमं सुखम् ॥ २१ ॥

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮਯੁਕਤ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 122

दातव्यो मुनिभिश्चापि षष्टांशो भूभुजे बले । महीयं ब्राह्मणानां तु दातव्या सर्व यत्नतः ॥ २२ ॥

ਜੇ ਰਾਜਾ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਠਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਰਤੀ/ਭੂਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 123

भूमिदानस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति । परं निर्वाणमाप्नोति भूमिदो नात्र संशयः ॥ २३ ॥

ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਾ ਅੱਗੇ ਹੋਵੇਗੀ। ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 124

स्वल्पामपि महीं दत्त्वा श्रोत्रियायाहिताग्नये । ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २४ ॥

ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਆਹਿਤਾਗਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮੀ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਦੁਲਭ ਹੈ।

Verse 125

भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत् । अतिदानं तु तज्ज्ञेयं सर्वपापप्राणाशनम् ॥ २५ ॥

ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਬ-ਦਾਤਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਭੂਮੀ-ਦਾਤਾ ਮੋਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਦਾਨ ਜਾਣੋ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ-ਜਾਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 126

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । दशहस्तां महीं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २६ ॥

ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਿਤ ਹੋਵੇ—ਦਸ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 127

सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत् । भूमिदानसमं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ २७ ॥

ਜੋ ਸਤਪਾਤਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਹੀਂ।

Verse 128

द्विजाय वृत्तिहीनाय यः प्रदद्यान्महीं बले । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न क्षमोऽब्दशतैरहम् ॥ २८ ॥

ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾਨ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 129

सक्ताय देवपूजासु वृत्तिहीनाय दैत्यप । स्वल्पामपि महीं दद्याद्यः स विष्णुर्न संशयः ॥ २९ ॥

ਹੇ ਦੈਤ੍ਯਪਤੀ! ਜੋ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਪਰ ਜੀਵਿਕਾ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 130

इक्षुगोधूम तुवरीपूगवृक्षादिसंयुता । पृथ्वी प्रदीयते येन स विष्णुर्नात्र संशयः ॥ १३० ॥

ਜੋ ਗੰਨਾ, ਗੇਹੂੰ, ਦਾਲਾਂ, ਸੁਪਾਰੀ ਆਦਿ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 131

वृत्तिहीनाय विप्राय दरिद्राय कुटुम्बिने । स्वल्पामपि महींदत्त्वा विष्णुसायुज्यमान्पुयात् ॥ ३१ ॥

ਜੋ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 132

सक्ताय देवपूजासु विप्रायाढकिकां महीम् । दत्त्वा लभेत गङ्गायां त्रिरात्रस्नानजं फलम् ॥ ३२ ॥

ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਢਕ ਮਾਪ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 133

विप्राय वृत्तिहीनाय सदाचाररताय च । द्रोणिकां पृथिवीं दत्त्वा यत्फलं लभते श्रृणु ॥ ३३ ॥

ਰੋਜ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਿਕਾ ਮਾਪ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ।

Verse 134

गङ्गातीर्थाश्वमेधानां शतानि विधिवन्नरः । कृत्वा यत्फलमाप्वोति तदाप्नोति स पुष्कलम् ॥ ३४ ॥

ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਯਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਫਲ ਇੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 135

ददाति खारिकां भूमिं दरिद्राय द्विजाय यः । तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि वदतो मे निशामय ॥ ३५ ॥

ਜੋ ਗਰੀਬ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਖਾਰਿਕਾ ਮਾਪ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।

Verse 136

अश्वमेधसहस्त्राणि वाजपेयशतानि च । विधाय जाह्नवीतीरे यत्फलं तल्लभेद्धुवम् ॥ ३६ ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੂਜਾ‑ਵ੍ਰਤ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ‑ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਸੌ ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 137

भूमिदानं महादानमतिदानं प्रकीर्त्तितम् । सर्वपापप्रशमनमपवर्गफलप्रदम् ॥ ३७ ॥

ਭੂਮੀਦਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਦਾਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਤਿਦਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 138

अत्रोतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु दैत्यकुलेश्वर । यच्छुत्वा श्रद्धया युक्तो भूमिदानफलं लभेत् ॥ ३८ ॥

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ ਕੁਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸੁਣੋ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਮੀਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 139

आसीत्पुरा द्विजवरो ब्राह्मकल्पे महामतिः । दरिद्रो वृत्तिहीनश्च नाम्ना भद्रमतिर्बले ॥ ३९ ॥

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ‑ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ—ਮਹਾਮਤੀ; ਪਰ ਉਹ ਗਰੀਬ ਤੇ ਰੋਜ਼ੀ‑ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਭਦ੍ਰਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 140

श्रुतानि सर्वशास्त्राणि तेन वेददिवानिशम् । श्रुतानि च पुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ १४० ॥

ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣੇ ਸਨ; ਉਹ ਦਿਨ‑ਰਾਤ ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਸੁਣੇ ਸਨ।

Verse 141

अभवंस्तस्य षट्पत्न्यः श्रुतिः सिन्धुर्यशोवती । कामिनी मालिनी चैव शोभा चेति प्रकीर्तिताः ॥ ४१ ॥

ਉਸ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਿੰਧੁ, ਯਸ਼ੋਵਤੀ, ਕਾਮਿਨੀ, ਮਾਲਿਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ—ਇਉਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 142

आसु पत्नीषु तस्यासञ्चत्वरिंशच्छतद्वयम् । पुत्राणामसुरश्रेष्ट सर्वे नित्यं बुभुक्षिताः ॥ ४२ ॥

ਉਹਨਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ, ਹੇ ਅਸੁਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਸੌ ਬਿਆਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਸਦਾ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 143

अकिञ्चनो भद्रमतिः क्षुधार्त्तानात्मजान्प्रियाः । पश्यन्स्वयं क्षुधार्त्तश्च विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४३ ॥

ਨਿਰਧਨ ਭਦ੍ਰਮਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੇ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਹਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 144

धिग्जन्म भाग्यरहितं धिग्जन्म धनवर्जितम् । धिग्जन्म धर्मरहितं धिग्जन्म ख्यातिवर्जितम् ॥ ४४ ॥

ਧਿਕ ਹੈ ਉਹ ਜਨਮ ਜੋ ਭਾਗ੍ਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਧਿਕ ਹੈ ਉਹ ਜਨਮ ਜੋ ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਵੇ। ਧਿਕ ਹੈ ਉਹ ਜਨਮ ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਧਿਕ ਹੈ ਉਹ ਜਨਮ ਜੋ ਕੀਰਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ।

Verse 145

नरस्य बह्वपत्यस्य धिग्जन्मैश्वर्यवार्जितम् । अहो गुणाः सौम्यता च विद्वत्ता जन्म सत्कुले ॥ ४५ ॥

ਬਹੁਤ ਸੰਤਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵੀ, ਜੇ ਉਹ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕੁਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਧਿਕ্কারਯੋਗ ਹੈ। ਅਹੋ, ਗੁਣ ਕਿੰਨੇ ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਹਨ—ਸੌਮਤਾ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਤਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ।

Verse 146

दारिद्याम्बुधिमग्नस्य सर्वमेतन्न शोभते । प्रियाः पुत्राश्चपौत्राश्च बान्धवा भ्रातरस्तथा ॥ ४६ ॥

ਜੋ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪਿਆਰੇ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਰੇ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਨਾ ਭਰਾ ਵੀ।

Verse 147

शिष्याश्च सर्वमनुजास्त्यजन्त्यैश्वर्यवार्जितम् । चाण्डालो वा द्विजो वापि भाग्यवानेव पूज्यते ॥ ४७ ॥

ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦਵਿਜ, ਪੂਜਿਆ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 148

दरिद्रः पुरुषो लोके शववल्लोकनिन्दितः । अहो संपत्संमायुक्तो निष्टुरो वाप्यनिष्ठुरः ॥ ४८ ॥

ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋਕ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ; ਹਾਏ! ਪਰ ਦੌਲਤ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਠੋਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਰਮ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 149

गुणहीनोऽपि गुणवान्मूर्खो वाप्यथ पण्डितः । ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत्पूज्य एव न संशयः ॥ ४९ ॥

ਗੁਣਹੀਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਣਵਾਨ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੰਡਿਤ—ਜੇ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 150

अहो दरिद्रता दुःखं तत्राप्याशातिदुःखदा । आशाभिभूताः पुरुषा दुःखमश्नुवतेऽक्षयम् ॥ १५० ॥

ਹਾਏ! ਗਰੀਬੀ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਸ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਆਸ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਅਖੁੱਟ ਸੋਗ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।

Verse 151

आशयादासा ये दासास्ते सर्वलोकस्य । आशा दासी येषां तेषां दासायते लोकः ॥ ५१ ॥

ਜੋ ਆਸ ਦੇ ਦਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸ ਹੀ ਦਾਸੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 152

मानो हि महतां लोके धनमक्षयमुच्यते । तस्मिन्नाशाख्यरिपुणा माने नष्टे दरिद्रता ॥ ५२ ॥

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਾਂ ਦਾ ਮਾਨ-ਯਸ਼ ਅਖੁੱਟ ਧਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ‘ਆਸ/ਉਮੀਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ; ਮਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਰੀਬੀ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 153

सर्वशास्त्रार्थवेत्तापि दरिद्रो भाति मूर्खवत् । नैष्किञ्चन्यमहाग्राहग्रस्तानां को विमोचकः ॥ ५३ ॥

ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਜੇ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਵਰਗਾ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ‘ਨੈਸ਼ਕਿੰਚਨ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਘੜਿਆਲ ਵੱਲੋਂ ਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਛੁਡਾਏ?

Verse 154

अहो दुःखमहो दुःखमहो दुःखं दरिद्रता । तत्रापि पुत्रभार्याणां बाहुल्यमतिदुःखदम् ॥ ५४ ॥

ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ—ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ—ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਗਰੀਬੀ! ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵੱਧ ਬੋਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 155

एवमुक्त्वा भद्रमतिः सर्वशास्त्रार्थपारगः । अन्यमैश्वर्यदं धर्मं मनसाऽचिन्तयत्तदा ॥ ५५ ॥

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਪਾਰਗਾਮੀ ਭਦ੍ਰਮਤੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਜੋ ਐਸ਼ਵਰਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 156

भूमिदानं विनिश्चित्य सर्वदानोत्तमोत्तमम् । दानेन योऽनुमंताति स एव कृतवान्पुरा ॥ ५६ ॥

ਭੂਮੀਦਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦਾਨ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਅਨੁਮੋਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮਾਨੋ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 157

प्रापकं परमं धर्मं सर्वकामफलप्रदम् । दानानामुत्तमं दानं भूदानं परिकीर्तितम् ॥ ५७ ॥

ਜੋ ਪਰਮ ਧਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਧਾਰਮਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਾਨ ‘ਭੂਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 158

यद्दत्त्वा समवान्पोति यद्यदिष्टतमं नरः । इति निश्चत्य मतिमान्धीरो भद्रमतिर्बले ॥ ५८ ॥

“ਇਹ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ”—ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 159

कौशाम्बींनाम नगरीं कलत्रापत्ययुग्ययौ । सुघोषनामविप्रेन्द्रं सर्वैश्वर्यसमन्एविलितम् ॥ ५९ ॥

ਕੌਸ਼ਾਂਬੀ ਨਾਮਕ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸੁਘੋਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ।

Verse 160

गत्वा याचितवान्भूमिं पञ्चहस्तायतां बले । सुघोषो धर्मनिरतस्तं निरीक्ष्य कुटुम्बिक्रम् ॥ १६० ॥

ਉਹ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪੰਜ ਹੱਥ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਭੂਮੀ ਮੰਗਣ ਲੱਗਾ। ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸੁਘੋਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 161

मनसा प्रीयमाणेन समभ्यर्च्येदमब्रवीत् । कृतार्थोऽहं भद्रमते सफलं मम जन्म च ॥ ६१ ॥

ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਭਦ੍ਰਮਤੀ! ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।”

Verse 162

मत्कुल पावनं जातं त्वदनुग्रहतो द्विज । इत्युक्त्वा तं समभ्यर्च्य सुघोषो धर्मतत्परः ॥ ६२ ॥

“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸੁਘੋਸ਼ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 163

पञ्चहस्तमितां भूमिं ददौ तस्मै महामतिः । पृथिवी वैष्णवी पुण्या पृथिवीं विष्णुपालिता ॥ ६३ ॥

ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹੱਥ ਮਾਪ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 164

पृथिव्यास्तु प्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । मन्त्रेणानेन दैत्येन्द्र सुघोषस्तं द्विजोत्तमम् ॥ ६४ ॥

“ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਜਨਾਰਦਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।” ਹੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ! ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੁਘੋਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 165

विष्णुबुद्ध्या समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ । सोऽपि भद्रमतिर्विप्रो धीमता याचितां भुवम् ॥ ६५ ॥

ਗ੍ਰਹੀਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਮਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ, ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਭੂਮੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

Verse 166

दत्तवान्हरिभक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । सुघोषो भूमिदानेन कोटिवंशसमन्वितः ॥ ६६ ॥

ਸੁਘੋਸ਼ ਨੇ ਹਰਿ-ਭਗਤ, ਵੇਦ-ਵਿਦ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀਅ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਭੂਮੀਦਾਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 167

प्रपेदे विष्णुभवनं यत्र गत्वा न शोचति । बले भद्रमतिश्चापि यतः प्रार्थितवाञ्छ्रियम् ॥ ६७ ॥

ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੋਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਅਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਦ੍ਰਮਤੀ ਨੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 168

स्थितवान्विष्णुभवने सकुटुम्बो युगायुतम् । तथैव ब्रह्मसदने स्थित्वा कोटियुगायुतम् ॥ ६८ ॥

ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉੱਥੇ ਕਰੋੜ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 169

ऐन्द्रं पदं समासाद्य स्थितवान्कल्पपञ्चकम् । ततो भुवं समासाद्य सर्वैश्वर्यसमन्वितः ॥ ६९ ॥

ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪੰਜ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 170

जातिस्मरो महाभागो बुभुजे भोगमुत्तमम् । ततो भद्रमतिर्दैत्य निष्कामो विष्णुतत्परः ॥ १७० ॥

ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਮ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਦੈਤ੍ਯ ਭਦ੍ਰਮਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 171

पृथिवीं वृत्तिहीनेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तवान् । तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा तत्त्वैश्वर्यमनुत्तमम् ॥ ७१ ॥

ਉਸ ਨੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ (ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਹ) ਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਹਿਰਦੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੁੱਲ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 172

कोटिवंशसमेतस्य ददौ मोक्षमनुत्तमम् । तस्माद्दैत्यपते मह्यं सर्वधर्मपरायण ॥ ७२ ॥

ਉਸ ਨੇ ਕਰੋੜਾਂ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੈਤ੍ਯਪਤੀ, ਹੇ ਸਰਬ-ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ—ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।

Verse 173

तपश्चरिष्येमोक्षाय देहि मे त्रिपदां महीम् । वैरोचनिस्ततो दृष्टः कलशं जलपूरितम् ॥ ७३ ॥

“ਮੋਖ਼ਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਿਓ।” ਤਦ ਵੈਰੋਚਨੀ (ਬਲੀ) ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦਾਨ-ਕਰਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 174

आददे पृथिवीं दातुं वर्णिने वामनाय । विष्णुः सर्वगतोज्ञात्वा जलधारावरोधिनम् ॥ ७४ ॥

ਚਮਕਦਾਰ ਵਾਮਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ (ਬਲੀ) ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਜਲ-ਧਾਰਾ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।

Verse 175

काव्यं हस्तस्थदर्भाग्रं तच्छरे संन्यवेशयत् । दर्भाग्रेऽभून्महाशस्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥ ७५ ॥

ਕਾਵ੍ਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਦਰਭ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਉਸ ਤੀਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਦਰਭ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਹੀ ਕਰੋੜ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਮਹਾ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 176

अमोघं ब्राह्ममत्युग्रं काव्याक्षिग्रासलोलुपम् । आयाय भार्गवसुरानसुरानेकचक्षुषा ॥ ७६ ॥

ਉਹ ਅਮੋਘ, ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਅਸਤ੍ਰ—ਕਾਵ੍ਯਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਦੀ ਅੱਖ ਨਿਗਲਣ ਨੂੰ ਲਾਲਾਇਤ—ਇੱਕ ਅੱਖ ਨਾਲ ਭਾਰਗਵ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 177

पश्येति वांदिदेशे च दर्भाग्रं शस्त्रसन्निभम् । बलिर्ददौ महाविष्णोर्महीं त्रिपदसंमिताम् ॥ ७७ ॥

“ਵੇਖੋ!” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੀ ਤਿੱਖੀ ਦਰਭਾ ਦੀ ਨੋਕ ਦਿਖਾਈ। ਫਿਰ ਬਲੀ ਨੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਗਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ।

Verse 178

ववृधे सोऽपि विश्वात्मा आब्रह्यभुवनं तदा । अमिमीत महीं द्वाभ्यां पद्भ्यां विश्वतनुर्हरिः ॥ ७८ ॥

ਤਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਤਨੂ ਹਰੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਪਗਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਾਪ ਲਿਆ।

Verse 179

स आब्रह्मकटाहांतपदान्येतानि सप्रभः । पादाङ्गुष्ठाग्रनिर्भिन्नं ब्रह्माण्डं विभिदे द्विधा ॥ ७९ ॥

ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪਗ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਰੂਪੀ ਕੜਾਹ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਏ। ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨੂੰ ਛੇਦ ਕੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 180

तद्दारा बाह्यसलिलं बहुधारं समागतम् । धौतविष्णुपदं तोयं निर्मलं लोकपावनम् ॥ १८० ॥

ਉਸ ਛੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਜਲ ਅਨੇਕ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿ ਆਇਆ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਇਆ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਜਲ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 181

अजाण्डबाह्यनिलयं धारारुपमवर्त्तत । तज्जलं पावनं श्रेष्टं ब्रह्मादीन्पावयत्सुरान् ॥ ८१ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਧਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਪਈ। ਉਹ ਜਲ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 182

सत्पर्षिसेवितं चैव न्यपतन्मेरुमूर्द्धनि ॥ ८२ ॥

ਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ—ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ—ਉਹ ਆ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 183

एतद्दष्ट्वाद्भुतं कर्म ब्रह्माद्या देवतागणाः । ऋषयो मनवश्चैव ह्यस्तुवन्हर्षविह्वलाः ॥ ८३ ॥

ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 184

देव ऊचुः । नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परायापररुपधारिणे । ब्रह्मात्मने ब्रह्मरतात्मबुद्धये नमोऽस्तु तेऽव्याहतकर्मशीलिने ॥ ८४ ॥

ਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ, ਪਰਾਤਪਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅੰਤਰ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਤੇ ਆਚਰਨ ਕਦੇ ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 185

परेश परमानन्द परमात्मन्परात्पर । सर्वात्मने जगन्मूर्त्ते प्रमाणातीत ते नमः ॥ ८५ ॥

ਹੇ ਪਰੈਸ਼, ਹੇ ਪਰਮਾਨੰਦ, ਹੇ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਹੇ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਜਗਤ-ਮੂਰਤੀ, ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 186

विश्वतश्चक्षुषे तुभ्यं विश्वतो बाहवे नमः । विश्वतः शिरसे चैव विश्वतो गतये नमः ॥ ८६ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਭ ਥਾਂ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸਭ ਥਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਸਭ ਥਾਂ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 187

एवं स्तुतो महाविष्णुर्ब्रह्याद्यैः स्वर्द्दवौकसाम् । दत्त्वाभयं च मुमुदे देवदेवः सनातनः ॥ ८७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 188

विरोचनात्मजं दैत्यं पदैकार्थं बबन्ध ह । ततः प्रपन्नं तु बलिं ज्ञात्वा चास्मै रसातलम् । ददौ तद्वारपालश्च भक्तवश्यो बभूव ह ॥ ८८ ॥

ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ ਬਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਕ ਹੀ ਪਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਬਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਾਤਲ ਲੋਕ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਭਗਤ-ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਉੱਥੇ ਦਵਾਰਪਾਲ ਬਣੇ।

Verse 189

नारद उवाच । रसातले महाविष्णुर्विरोचनसुतस्य वै । किं भोज्यं कल्पयामास घोरे सर्पभयाकुले ॥ ८९ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ?

Verse 190

सनक उवाच । अमन्त्रितं हविर्यत्तु हूयते जातवेदसि । अपात्रे दीयते यच्च तद्धोरं भोगसाधनम् ॥ १९० ॥

ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਹਵਿ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਾਤਵੇਦ (ਅਗਨੀ) ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਘੋਰ ਹਨ; ਇਹ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਭੋਗ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 191

हुतं हविरशुचिना दृत्तं सत्कर्म यत्कृतम् । तत्सर्वं तत्र भोगार्हमधः पातफलप्रदम् ॥ ९१ ॥

ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਵਿ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹਵਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਤਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭੋਗਣਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧੋਪਤਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 192

एवं रसातलं विष्णुर्बलये सासुराय तु । दत्त्वाभयं च सर्वेषां सुराणां त्रिदिवं ददौ ॥ ९२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬਲੀ ਨੂੰ ਰਸਾਤਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ ਲੋਕ) ਮੁੜ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 193

पूज्यमानोऽमरगणैः स्तूयमानो महर्षिभिः । गंधर्वैर्गीयमानश्च पुनर्वामनतां गतः ॥ ९३ ॥

ਦੇਵਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਮੁੜ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 194

एतद्दृष्ट्वा महत्कर्ममुनयो ब्रह्मवादिनः । परस्परं स्मितमुखाः प्रणेभुः पुरुषोत्तमम् ॥ ९४ ॥

ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਮੁਨੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 195

सर्वभूतात्मको विष्णुर्वामनत्वमुपागतः । मोहयन्निखिलं लोकं प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ९५ ॥

ਸਰਵਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 196

एवं प्रभावा सा देवी गङ्गा विष्णुपदोद्भवा । यस्याः स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ९६ ॥

ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਦੀ; ਜਿਸਦਾ ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 197

इदं तु गङ्गामाहात्म्यं यः पठेच्छृणुयादपि । देवालये नदीतीरे सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ९७ ॥

ਜੋ ਇਸ ਗੰਗਾ-ਮਾਹਾਤਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ ਜਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸੁਣੇ ਵੀ, ਦੇਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।