The Origin of the Gaṅgā and the Gods’ Defeat Caused by Bali
ਨਾਰਦ ਜੀ ਸਨਕ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਗੰਗਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ/ਪਾਦਾਗ੍ਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਕਤਾ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਨਕ ਦੇਵ-ਦੈਤ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਕਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਦਿਤੀ ਤੇ ਦਿਤੀ ਤੋਂ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਜਨਮੇ; ਵੈਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਵਿਰੋਚਨ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਬਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬਲੀ ਅਪਾਰ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੰਖਨਾਦ, ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕੰਪਨ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਦਮ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਬਲੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਖੋਹ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਦਿਤੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਸਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੈਤ੍ਯ ਮਾਇਆਵੀ ਦੇਹ-ਪਰਿਮਾਣ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਸੌ ਸਾਲ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विष्णुपादाग्रसंभूता या गङ्गेत्यभिधीयते । तदुत्पत्तिं वद भ्रातरनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਨਦੀ ‘ਗੰਗਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਗ੍ਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਭ੍ਰਾਤਾ, ਜੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਯੋਗ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ।
Verse 2
सनक उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि गङ्गोत्पत्तिं तवानघ । वदतां श्रृण्वतां चैंव पुण्यदां पापनाशिनीम् ॥ २ ॥
ਸਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 3
आसीदिंद्रादिदेवानां जनकः कश्यपो मुनिः । दक्षात्मजे तस्य भार्ये दितिश्चादितिरेव च ॥ ३ ॥
ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜਨਕ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ—ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ—ਸਨ।
Verse 4
अदितिर्देवमातास्ति दैत्यानां जननी दितिः । ते तयोरात्मजा विप्र परस्परजयैषिणः ॥ ४ ॥
ਅਦਿਤੀ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਤੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਦਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 5
सदा सपूर्वदेवास्तु यतो दैत्याः प्रकीर्तिताः । आदिदैंत्यो दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुर्बली ॥ ५ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਦਾ ਪੂਰਵ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
प्रह्लादस्तस्य पुत्रो।़भूत्सुमहान्दैत्यसत्तमः । विरोचन स्तस्य सुतो बभूव द्विजभक्तिमान् ॥ ६ ॥
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਹੋਇਆ—ਅਤਿ ਮਹਾਨ, ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰੋਚਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ।
Verse 7
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी बलिरासीत्प्रतापवान् । स एव वाहिनीपालो दैत्यानामभवन्मुनेः ॥ ७ ॥
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਬਲੀ ਸੀ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਬਣਿਆ।
Verse 8
बलेन महता युक्तो बुभुजे मेदिनीमिमाम् । विजित्य वसुधां सर्वां स्वर्गं जेतुं मनो दधे ॥ ८ ॥
ਵੱਡੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀ ਵਸੁਧਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ।
Verse 9
गजाश्च यस्यायुतकोटिलक्षास्तावन्त एवाश्वरथा मुनींद्र । गजेगजे पंचशती पदातेः किं वर्ण्यते तस्य चमूर्वरिष्टा ॥ ९ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀੰਦਰ! ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਅਯੁਤ, ਕਰੋੜਾਂ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਅਸ਼ਵ-ਰਥ ਹਨ। ਹਰ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ—ਐਸੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਫੌਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣੀ ਜਾਵੇ?
Verse 10
अमात्यकोट्यग्रसरावमात्यौ कुम्भाण्डनामाप्यथ कूपकर्णः । पित्रा समं शौर्यपराक्रमाभ्यां बाणो बलेः पुत्रशतग्रजोऽभूत् ॥ १० ॥
ਅਮਾਤਿਆਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਗੇਵਾਨ ਅਮਾਤ੍ਯ ਸਨ—ਕੁੰਭਾਂਡ ਅਤੇ ਕੂਪਕਰਨ। ਅਤੇ ਬਾਣ, ਜੋ ਸ਼ੌਰ੍ਯ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਬਲੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਰਪੋਤਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ।
Verse 11
बलिः सुराञ्जेतुमनाः प्रवृत्तः सैन्येन युक्तो महता प्रतस्थे । ध्वजातपर्त्रैर्गगनाबुराशेस्तरङ्गविद्युत्स्मरणं प्रकुर्वन् ॥ ११ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਬਲੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਚਲ ਪਿਆ। ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਫੜਫੜਾਉਂਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਇਕੱਠੇ ਯਾਦ ਆ ਗਏ ਹੋਣ।
Verse 12
अवाप्य वृत्रारिपुरं सुरारी रुरोघ दैत्यैर्मृगराजगाढैः । सुरश्च युद्धाय पुरात्तथैव विनिर्ययुर्वज्रकरादयश्च ॥ १२ ॥
ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਰੀ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਤਰੂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਰਗੇ ਘਣੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ—ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ।
Verse 13
ततः प्रववृते युद्धं घोरं गीर्वाणदैत्ययो । कल्पांतमेघानिर्धोषं डिंडिंमध्वनिसंभ्रमम् ॥ १३ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਪ੍ਰਲਯ-ਅੰਤ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਣ-ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ।
Verse 14
मुमुचुः शरजालानि दैंत्याः सुमनसां बले । देवाश्च दैत्यसेनासु संग्रामेऽत्यन्तदारुणे ॥ १४ ॥
ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਛੱਡੀ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਲਟ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੈਤ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 15
जहि दारय भिंधीते छिंधि मारय ताडय । इत्येवं सुमहान्घोषो वदतां सेनयोरभूत् ॥ १५ ॥
“ਵਾਰ ਕਰ! ਚੀਰ ਦੇ! ਭੇਦ ਦੇ! ਕੱਟ ਦੇ! ਮਾਰ ਦੇ! ਕੁੱਟ ਦੇ!”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।
Verse 16
शरदुन्दुभिनिध्वानैः सिंहनादैः सिंहनादैः सुरद्विषाम् । भाङ्कारैः स्यन्दनानां च बाणक्रेङ्गारनिःस्वनैः ॥ १६ ॥
ਯੁੱਧ-ਡੰਕਿਆਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਿੰਘਨਾਦ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਸੀਂ-ਸੀਂ ਤੇ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।
Verse 17
अश्वानां हेषितैश्चैव गजानां बृंहितैस्तथा । टङ्गारैर्धनुषां चैव लोकः शब्दत्मयोऽभवत् ॥ १७ ॥
ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਿਨਹਿਨਾਹਟ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਂਘ ਅਤੇ ਧਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦਮਯ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 18
सुरासुरविनिर्मुक्तबाणनिष्पेषजानले । अकालप्रलयं मेने निरीक्ष्य सकलं जगत् ॥ १८ ॥
ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਟੱਕਰ ਤੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੜਦਾ ਦਿੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
बभौ देवद्विषां सेना स्फुरच्छस्त्रौघधारिणी । चलद्विद्युन्निभा रात्रिश्छादिता जलदैरिव ॥ १९ ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਚਮਕ ਉਠੀ, ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ; ਉਹ ਹਿਲਦੀ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਰਾਤ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ।
Verse 20
तस्मिन्युद्धे महाधोरैर्गिरीन् क्षित्पान् सुरारिभिः । नाराचैश्चूर्णयामासुर्देवास्ते लघुविक्रमाः ॥ २० ॥
ਉਸ ਮਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਪਹਾੜ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦੇਵ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 21
केचित्सताडयामासुर्नागैर्नागान्रथान्रथैः । अश्वैरश्वांश्च केचित्तु गदादण्डैरथार्द्दयन् ॥ २१ ॥
ਕਈਆਂ ਨੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਮਾਰੀ; ਕਈਆਂ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਧੱਕਿਆ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਗਦਾ ਤੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ।
Verse 22
परिधैस्ताडिताः केचित्पेतुः शोणितकर्द्दमे । समुक्त्रांतासवः केचिद्विमानानि समाश्रिताः ॥ २२ ॥
ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਰਿਧਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਕਈ ਯੋਧੇ ਲਹੂ-ਮਿਸ਼ਰਤ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਅਤੇ ਕਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਸ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ।
Verse 23
ये दैत्या निहता देवैः प्रसह्य सङ्गरे तदा । ते देवभावमापन्ना दैतेयान्समुपाद्रवन् ॥ २३ ॥
ਜੋ ਦੈਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਦੇਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ; ਦੇਵ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
Verse 24
अथ दैत्यगणाः क्रुद्वास्तड्यमानाः सुर्वैर्भृशम् । शस्त्रैर्बहुविधैर्द्देवान्निजध्नुरतिदारुणाः ॥ २४ ॥
ਤਦੋਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉੱਠੇ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਦਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਹੁਣ ਲੱਗੇ।
Verse 25
दृषद्भिर्भिदिपालैश्च खङ्गैः परशुतोमरैः । परिधैश्छुरिकाभिश्च कुन्तैश्चक्रैश्च शङ्कुभिः ॥ २५ ॥
ਉਹ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ, ਭਿੰਦਿਪਾਲ ਬਰਛਿਆਂ ਨਾਲ, ਖੜਗਾਂ ਨਾਲ, ਪਰਸ਼ੂ ਤੇ ਤੋਮਰਾਂ ਨਾਲ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ, ਛੁਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਕੁੰਤਾਂ ਨਾਲ, ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੂ-ਕੀਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 26
मुसलैरङ्कुशेश्वैव लाङ्गलैः पट्टिशैस्तथा । शक्त्योपलैः शतघ्रीभिः पाशैश्च तलमुष्टिभिः ॥ २६ ॥
ਉਹ ਮੁਸਲਾਂ ਨਾਲ, ਅੰਕੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਲਾਂਗਲਾਂ ਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ; ਸ਼ਕਤੀ-ਭਾਲਿਆਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਤਘ੍ਰੀ (ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਗਦਾ) ਨਾਲ, ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤਲ-ਮੁਸ਼ਟੀ (ਮੁੱਠੀ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ) ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 27
शूलैर्नालीकनाराचैः क्षेपणीयैस्समुद्ररैः । रथाश्वनागपदगैः सङ्कुलो ववृधे रणः ॥ २७ ॥
ਸ਼ੂਲਾਂ, ਨਾਲੀਕ-ਨਾਰਾਚ ਤੀਰਾਂ, ਸੁੱਟਣਯੋਗ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਦਗਰਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗ ਘਣੀ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਗਈ।
Verse 28
देवाश्च विविधास्त्राणि दैतेयेभ्यः समाक्षिपन् । एवमष्टसहस्त्राणि युद्धमासीत्सुदारुणम् ॥ २८ ॥
ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ (ਸਾਲਾਂ) ਤੱਕ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 29
अथ दैत्यबले वृद्धे पराभूता दिवौकसः । सुरलोकं परित्यतज्य सर्वे भीताः प्रदुद्रुवुः ॥ २९ ॥
ਤਦੋਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਬਲ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀ ਦੇਵ ਹਾਰ ਗਏ; ਦੇਵਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਡਰ ਨਾਲ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ।
Verse 30
नररुपपरिच्छन्ना विचेरुरवनीतले । वैरोचनिस्त्रिभुवनं नारायणपरायणः ॥ ३० ॥
ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਵੈਰੋਚਨੀ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 31
बुभुजेऽव्याहतैश्चर्यप्रवृद्धश्रीर्महाबलः । इत्याज चाश्वमेघैः स विष्णुप्रीणनतत्परः ॥ ३१ ॥
ਅਟੁੱਟ ਧਰਮਾਚਰਨ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਭੋਗਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ।
Verse 32
इन्द्रत्वं चाकरोत्स्वर्गे दिक्पालत्वं तथैव च । देवानां प्रीणनार्थाय यैः क्रियन्ते द्विजैर्मखाः ॥ ३२ ॥
ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ (ਯੱਗ) ਇੰਦਰਤਵ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਤਵ ਦਾ ਪਦ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਮਖ-ਯੱਗ ਦਵਿਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
तेषु यज्ञेषु सर्वेषु हविर्भुङ्क्ते स दैत्यराट् । अदितिः स्वात्मजान्वीक्ष्य देवमातातिदुःखिता ॥ ३३ ॥
ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੈਤ-ਰਾਜ ਆਪ ਹੀ ਹਵਿ ਭੋਗਦਾ ਸੀ; ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵ-ਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 34
वृथात्र निवसामीति मत्वागाद्धिमवद्गिरम् । शक्रस्यैश्वर्यमिच्छंती दैत्यानां च पराजयम् ॥ २४ ॥
“ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ” ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਗਈ। ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।
Verse 35
हरिध्यानपरा भूत्वा तपस्तेपेऽतिदुष्करम् । किंचित्कालं समासीना तिष्टंती च ततः परम् ॥ ३५ ॥
ਹਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੈਠੀ ਰਹੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 36
पादेनैकेन सुचिरं ततः पादाग्रमात्रतः । कंचित्कालं फलाहारा ततः शीर्णदलाशना ॥ ३६ ॥
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ; ਫਿਰ ਪੈਰ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਫਲਾਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਸੁੱਕੇ ਝੜੇ ਪੱਤੇ ਹੀ ਖਾਧੇ।
Verse 37
ततो जलाशमा वायुभोजनाहारवर्जिता । सच्चिदानन्दसन्दोहं ध्यायत्यात्मानमात्मना ॥ ३७ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ; ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਮੰਨ ਕੇ ਆਮ ਆਹਾਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਘਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 38
दिव्याब्दानां सहस्त्रं सा तपोऽतप्यत नारद । दुरन्तं तत्तपः श्रुत्वा दैतेया मायिनोऽदितिम् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਅਦਮ੍ਯ ਤਪ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਯਾਵੀ ਦੈਤ੍ਯ ਅਦਿਤੀ ਵੱਲ ਵਧੇ।
Verse 39
देवतारुपमास्थाय संप्रोचुर्बलिनोदिताः । किमर्थं तप्यते मातः शरीरपरिशोषणम् ॥ ३९ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਬਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?”
Verse 40
यदि जानन्ति दैतेया महदुखं ततो भवेत् । त्यजेदं दुःखबहुलं कायशोषणकारणम् ॥ ४० ॥
ਜੇ ਦੈਤ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਾਰਨ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
प्रयाससाध्यं सुकृतं न प्रशँसन्ति पण्डिताः । शरीरं यन्ततो रक्ष्यं धर्मसाधनतत्परैः ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕੇਵਲ ਅਤਿ-ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੰਡਿਤ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 42
ये शरीरमुपेक्षन्ते ते स्युरात्मविघातिनः । सुखं त्वं तिष्ट सुभगे पुत्रानस्मान्न खेदय ॥ ४२ ॥
ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਹੀ ਘਾਤਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਣੀ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹੋ; ਸਾਨੂੰ—ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ—ਦੁੱਖੀ ਨਾ ਕਰ।
Verse 43
मात्रा हीना जना मातर्मृतप्राया न संशयः । गावो वा पशवो वापि यत्र गावो महीरुहाः ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਮਾਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਢੁੱਕਵੀਂ ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਮਾਪ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਗਾਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂ—ਜਿੱਥੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਕੇਵਲ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਜਾਨਵਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
न लभन्ते सुखं किंचिन्मात्रा हीना मृतोपमाः । दरिद्रो वापि रोगी वा देशान्तरगतोऽपि वा ॥ ४४ ॥
ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ; ਉਹ ਮਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਗਰੀਬ ਹੋਣ, ਰੋਗੀ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਦੂਰ ਦੇਸ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ।
Verse 45
मातुर्दर्शनमात्रेण लभते परमां मुदम् । अन्ने वा सलिले वापि धनादौ वा प्रियासु च ॥ ४५ ॥
ਮਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ।
Verse 46
कदाचिद्विमुखो याति जनो मातरि कोऽपि न । यस्य माता गृहे नास्ति यत्र धर्मपरायणा । साध्वी च स्त्री पतिप्राणा गन्तव्यं तेन वै वनम् ॥ ४६ ॥
ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਕਦੇ ਵੀ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਧਵੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੰਗਲ ਹੀ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ।
Verse 47
धर्मश्च नारायणभक्तिहीनां धनं च सद्भोगविवर्जितं हि । गृहं च मार्यातनयेर्विहीनं यथा तथा मातृविहीनमर्त्यः ॥ ४७ ॥
ਨਾਰਾਇਣ-ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ‘ਧਰਮ’ ਵੀ ਖੋਖਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਨ ਵੀ ਸਤ੍ਭੋਗ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਘਰ ਸੁੰਞਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਰਤ੍ਯ।
Verse 48
तस्माद्देवि परित्राहि दुःखार्तानात्मजांस्तव । इत्युक्ताप्यदितिर्दैप्यैर्न चचाल समाधितः ॥ ४८ ॥
“ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ” ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਦਿਤੀ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਡੋਲ੍ਹੀ।
Verse 49
एवमुक्त्वासुराः सर्वे हरिध्यानपरायणाम् । निरीक्ष्य क्रोधसंयुक्ता हन्तुं चक्रुर्मनोरथम् ॥ ४९ ॥
ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਹਰਿ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥਾ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ।
Verse 50
कल्पान्तमेघनिर्घोषाः क्रोधसंरक्तलोचनाः । दंष्ट्रग्रैरसृजन्वह्निंम् सोऽदहत्काननं क्षणात् ॥ ५० ॥
ਕਲਪਾਂਤ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਗਲਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
शतयोजनविस्तीर्णं नानाजीवसमाकुलम् । तेनैव दग्धा दैतेया ये प्रधर्षयितुं गताः ॥ ५१ ॥
ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ, ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਜੰਗਲ; ਉਸੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਹ ਦੈਤ ਵੀ ਸੜ ਗਏ ਜੋ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਗਏ ਸਨ।
Verse 52
सैवावशिष्टा जननी सुराणामब्दाच्छतादच्युतसक्तचिता । संरक्षिता विष्णुसुदर्शनेन दैत्यान्तकेन स्वजनानुकम्पिना ॥ ५२ ॥
ਕੇਵਲ ਉਹੀ—ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ—ਅਚ੍ਯੁਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੀ—ਬਚੀ ਰਹੀ; ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ, ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 53
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गोत्पत्तौ बलिकृतदेवपराजयवर्णनन्नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਗੰਗਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪਰਾਜਯ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
It establishes Gaṅgā as a Viṣṇu-connected tirtha principle (not merely a river): her mention is framed as intrinsically merit-giving (puṇya) and sin-destroying (pāpa-nāśinī), grounding later historical events in a theology of grace and sacred geography.
They argue a ‘measure-and-body-as-instrument’ ethic—protecting the body as a means for dharma—against Aditi’s uncompromising tapas aimed at restoring cosmic order. The narrative resolves the tension by showing Viṣṇu safeguarding true devotion (bhakti-yukta tapas) without denying the general dharmic concern for proportion.