Adhyaya 142: Measures of Time: Caturyuga Computation, Manvantara Length, and Tretā-Yuga Dharma
कालप्रमाण-चतुर्युग-मन्वन्तरनिर्णयः
Speaker: Ṛṣis (Sages), Sūta
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਸੁਖਮ ਇਕਾਈਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਤੱਕ; ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ (ਮਾਸ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ (ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ; ਉੱਤਰਾਯਣ ਦਿਨ, ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਰਾਤ) ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਅਵਧੀ, ਚਤੁਰਯੁਗ ਦਾ ਕੁੱਲ 12,000 ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮਾਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਮਤੁੱਲ ਅੰਕ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ 71 ਚਤੁਰਯੁਗ (ਵਾਧੂ ਅੰਤਰ ਸਮੇਤ) ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਲਪ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਧਰਮ—ਮਨੂ ਅਤੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ, ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਵਸਥਾ, ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਪਤਰਤਨ, ਲੱਛਣ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਜਕ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 142
Verse 1
*ऋषय ऊचुः चतुर्युगाणि यानि स्युः पूर्वे स्वायम्भुवे ऽन्तरे एषां निसर्गसंख्यां च श्रोतुमिच्छाम विस्तरात् //
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੂਰਵਲੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਤੁਰਯੁਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਸੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 2
*सूत उवाच पृथिवीद्युप्रसङ्गेन मया तु प्रागुदाहृतम् एतच्चतुर्युगं त्वेवं तद्वक्ष्यामि निबोधत तत्प्रमाणं प्रसंख्याय विस्तराच्चैव कृत्स्नशः //
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਅਤੇ ਦ੍ਯੁਲੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਚਤੁਰਯੁਗ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਠੀਕ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् तेनापीह प्रसंख्याय वक्ष्यामि तु चतुर्युगम् निमेषतुल्यकालानि मात्रालब्धेक्षराणि च //
ਲੌਕਿਕ ਮਾਪਦੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਾਂਗਾ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਨਿਮੇਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ-ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ।
Verse 4
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठां गणयेत्कलां तु त्रिंशत्कलाश्चैव भवेन्मुहूर्तस् तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते //
ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ; ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः //
ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਕਰਮ-ਚੇਸ਼ਟਾ ਤੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਲਈ।
Verse 6
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस् तयोः पुनः कृष्णपक्षस् त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी //
ਪਿਤ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ, ਨੀਂਦ ਲਈ।
Verse 7
त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासः स उच्यते शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाभ्यधिकानि तु पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते //
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਹ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਮਹੀਨੇ—ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਤਸਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां तानि वर्षाणि संख्यातानि तु त्रीणि वै दश च द्व्यधिका मासाः पितृसंख्येह कीर्तिता //
ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਸੌ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਅਤੇ ਦਸ ਮਹੀਨੇ, ਉਪਰੋਂ ਹੋਰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 9
लौकिकेन प्रमाणेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः एतद्दिव्यमहोरात्रम् इत्येषा वैदिकी श्रुतिः //
ਲੌਕਿਕ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ‘ਸਾਲ’ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਹੈ—ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 10
दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः अहस्तु यदुदक्चैव रात्रिर्या दक्षिणायनम् एते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्याते तयोः पुनः //
ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰਾਯਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः मानुषाणां शतं यच्च दिव्या मासास्त्रयस्तु वै तथैव सह संख्यातो दिव्य एष विधिः स्मृतः //
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਸਮੇਂ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
त्रीणि वर्षशतान्येवं षष्टिर्वर्षास्तथैव च दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਸਾਲ—ਇਹੀ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਵਤਸਰ (ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਾ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः त्रिंशदन्यानि वर्षाणि स्मृतः सप्तर्षिवत्सरः //
ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਹ ਸਾਲ—ਇਹ ‘ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਰ੍ਹਾ’ (ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਵਰ੍ਹਾ) ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च वर्षाणि नवतिश्चैव ध्रुवसंवत्सरः स्मृतः //
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੱਬੇ ਸਾਲ—ਇਹ ‘ਧ੍ਰੁਵ ਸੰਵਤਸਰ’ (ਧ੍ਰੁਵ ਵਰ੍ਹਾ) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः //
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਖਿਆ-ਵਿਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Verse 16
इत्येतदृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्यया द्विजाः दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रकल्पिता //
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਖਿਆ-ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 17
चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन् कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैवं चतुर्युगम् //
ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁਗ ਕਹੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ; ਇਹੀ ਚਤੁਰਯੁਗ ਹੈ।
Verse 18
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेताभिधीयते द्वापरं च कलिश्चैव युगानि परिकल्पयेत् //
ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 19
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य ताव् अच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः //
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਵੀ ਓਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।
Verse 20
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु एकपादे निवर्तन्ते सहस्राणि शतानि च //
ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਸਮੇਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਪਾਦ (ਚੌਥਾਈ) ਤੱਕ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 21
त्रेता त्रीणि सहस्राणि युगसंख्याविदो विदुः तस्यापि त्रिशती संध्या संध्यांशः संध्यया समः //
ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ‑ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ (ਦੈਵੀ ਵਰ੍ਹੇ) ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤਿੰਨ ਸੌ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਵੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Verse 22
द्वे सहस्रे द्वापरं तु संध्यांशौ तु चतुःशतम् सहस्रमेकं वर्षाणां कलिरेव प्रकीर्तितः द्वे शते च तथान्ये च संध्यासंध्यांशयोः स्मृते //
ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ (ਦੈਵੀ ਵਰ੍ਹੇ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਧਿਆ‑ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚਾਰ ਸੌ ਹਨ। ਕਲੀ ਯੁਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਦੋ ਸੌ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋ ਸੌ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 23
एषा द्वादशसाहस्री युगसंख्या तु संज्ञिता कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम् //
ਇਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੀ (ਬਾਰ ਹਜ਼ਾਰ) ਯੁਗ‑ਸੰਖਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਚੌਕੜੀ।
Verse 24
तत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषास्तान्निबोधत नियुतानि दश द्वे च पञ्च चैवात्र संख्यया अष्टाविंशत्सहस्राणि कृतं युगमथोच्यते //
ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਦਸ ਨਿਯੁਤ, ਦੋ ਅਤੇ ਪੰਜ—ਅਠਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
प्रयुतं तु तथा पूर्णं द्वे चान्ये नियुते पुनः षण्णवतिसहस्राणि संख्यातानि च संख्यया त्रेतायुगस्य संख्यैषा मानुषेण तु संज्ञिता //
ਪ੍ਰਯੁਤ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ) ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੋ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਛਿਆਨਵੇ ਹਜ਼ਾਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਖਿਆ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 26
अष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम् //
ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਅੱਠ ਲੱਖ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੌਂਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋਰ ਹਨ।
Verse 27
चत्वारि नियुतानि स्युर् वर्षाणि तु कलिर्युगम् द्वात्रिंशच्च तथान्यानि सहस्राणि तु संख्यया एतत्कलियुगं प्रोक्तं मानुषेण प्रमाणतः //
ਕਲਿ ਯੁਗ ਚਾਰ ਨਿਯੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਹੋਰ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹੀ ਕਲਿ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 28
एषा चतुर्युगावस्था मानुषेण प्रकीर्तिता चतुर्युगस्य संख्याता संध्या संध्यांशकैः सह //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 29
एषा चतुर्युगाख्या तु साधिका त्वेकसप्ततिः कृतत्रेतादियुक्ता सा मनोरन्तरमुच्यते //
ਇਹ ‘ਚਤੁਰਯੁਗ’ ਨਾਮਕ ਇਕਾਈ—ਸਾਧਿਕ ਇਕਹੱਤਰ (71) ਚੱਕਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਮਨੂ ਦਾ ਅੰਤਰ, ਅਰਥਾਤ ਮਨਵੰਤਰ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत एकत्रिंशत्तथा कोट्यः संख्याताः संख्यया द्विजैः //
ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੋ; ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਗਣਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੱਤੀ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
Verse 31
तथा शतसहस्राणि दश चान्यानि भागशः सहस्राणि तु द्वात्रिंशच् छतान्यष्टाधिकानि च //
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥੋਚਿਤ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਦਸ ਸ਼ਤ-ਸਹਸ੍ਰ ਹਨ; ਫਿਰ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਦੋ ਸੌ ਵੀ ਹਨ।
Verse 32
अशीतिश्चैव वर्षाणि मासाश्चैवाधिकास्तु षट् मन्वन्तरस्य संख्यैषा मानुषेण प्रकीर्तिता //
ਅੱਸੀ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ—ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਇਹੀ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 33
दिव्येन च प्रमाणेन प्रवक्ष्याम्यन्तरं मनोः सहस्राणां शतान्याहुः स च वै परिसंख्यया //
ਹੁਣ ਦਿਵ੍ਯ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ (ਲੱਖ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਟੀਕ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ।
Verse 34
चत्वारिंशत्सहस्राणि मनोरन्तरमुच्यते मन्वन्तरस्य कालस्तु युगैः सह प्रकीर्तितः //
ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ‘ਮਨੋਰੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਕਾਲ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ।
Verse 35
एषा चतुर्युगाख्या तु साधिका ह्येकसप्ततिः क्रमेण परिवृत्ता सा मनोरन्तरमुच्यते //
‘ਚਤੁਰਯੁਗ’ ਨਾਮਕ ਇਹ ਇਕਾਈ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਾਧੇ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਕਹੱਤਰ ਵਾਰ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਨਵੰਤਰ’—ਅਰਥਾਤ ਮਨੂ ਦਾ ਕਾਲ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
एतच्चतुर्दशगुणं कल्पमाहुस्तु तद्विदः ततस्तु प्रलयः कृत्स्नः स तु संप्रलयो महान् //
ਤੱਤਵ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਪ ਦਾ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਮਾਪ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਦਾ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਹਾਂ ਸੰਪ੍ਰਲਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
कल्पप्रमाणो द्विगुणो यथा भवति संख्यया चतुर्युगाख्या व्याख्याता कृतं त्रेतायुगं च वै //
ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਪ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਤੁਰਯੁਗ ਨਾਮਕ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ) ਯੁਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵੀ।
Verse 38
त्रेतासृष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च युगपत्समवेतौ द्वौ द्विधा वक्तुं न शक्यते //
ਮੈਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਰ ਜੋ ਦੋ ਯੁਗ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 39
क्रमागतं मयाप्येतत् तुभ्यं नोक्तं युगद्वयम् ऋषिवंशप्रसङ्गेन व्याकुलत्वात्तथा क्रमात् //
ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਦੋ ਯੁਗ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਭਟਕ ਗਿਆ।
Verse 40
नोक्तं त्रेतायुगे शेषं तद्वक्ष्यामि निबोधत अथ त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये श्रौतस्मार्तं ब्रुवन्धर्मं ब्रह्मणा तु प्रचोदिताः //
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਅਤੇ ਉਹ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 41
दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् ऋग्यजुःसामसंहिताः इत्यादिबहुलं श्रौतं धर्मं सप्तर्षयो ऽब्रुवन् //
ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਰਿਗ-ਯਜੁਹ-ਸਾਮ (ਆਦਿ) ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਅਨੇਕ ਵਿਧਿ-ਨਿਸ਼ੇਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸ਼੍ਰੌਤ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 42
परम्परागतं धर्मं स्मार्तं त्वाचारलक्षणम् वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् //
ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖਣਯੋਗ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ-ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ, ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਮ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 43
सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा तथा तेषां सुतप्ततपसाम् आर्षेणानुक्रमेण ह //
ਸੱਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੀਖੀ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
सप्तर्षीणां मनोश्चैव आदौ त्रेतायुगे ततः अबुद्धिपूर्वकं तेन सकृत्पूर्वकमेव च //
ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੂ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ/ਆਚਾਰ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਨਾ ਸਮਝ ਦੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ, ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 45
अभिवृत्तास्तु ते मन्त्रा दर्शनैस्तारकादिभिः आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु ते स्वयम् //
ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਤਾਰਕ ਆਦਿ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਆਦਿ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੋਏ।
Verse 46
प्रमाणेष्वथ सिद्धानाम् अन्येषां च प्रवर्तते मन्त्रयोगो व्यतीतेषु कल्पेष्वथ सहस्रशः ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिमायामुपस्थिताः //
ਪ੍ਰਮਾਣ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਪ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਮੰਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੂਰਤੀ) ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 47
ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्राश्चाथर्वणास्तु ये सप्तर्षिभिश्च ये प्रोक्ताः स्मार्तं तु मनुरब्रवीत् //
ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਯਜੂੰਸ਼, ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ—ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੂ ਨੇ ਸਮਾਰਤ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿਹਾ।
Verse 48
त्रेतादौ संहता वेदाः केवलं धर्मसेतवः संरोधादायुषश्चैव व्यस्यन्ते द्वापरे च ते ऋषयस्तपसा वेदान् अहोरात्रमधीयते //
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਸੰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਸੇਤੂ ਵਜੋਂ। ਪਰ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੇ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 49
अनादिनिधना दिव्याः पूर्वं प्रोक्ताः स्वयम्भुवा स्वधर्मसंवृताः साङ्गा यथाधर्मं युगे युगे विक्रियन्ते स्वधर्मं तु वेदवादाद्यथायुगम् //
ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਧਾਨ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉਚਾਰੇ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਯੁਗ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ-ਵਚਨ ਤੋਂ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 50
आरम्भयज्ञः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशः स्मृताः परिचारयज्ञाः शूद्राश्च जपयज्ञाश्च ब्राह्मणाः //
ਖ਼ਤਰੀ ਲਈ ਆਰੰਭ-ਯਜ੍ਞ ਵਿਹਿਤ ਹੈ; ਵੈਸ਼੍ਯ ਲਈ ਹਵਿਰ-ਯਜ੍ਞ ਸਮ੍ਰਿਤਿ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਪਰਿਚਰਿਆ (ਸੇਵਾ) ਰੂਪ ਯਜ੍ਞ ਨਿਯਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਜਪ-ਰੂਪ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 51
ततः समुदिता वर्णास् त्रेतायां धर्मशालिनः क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनश्च वै //
ਤਦਨੰਤਰ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਵਿਧਿਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸੰਤਾਨ-ਸੰਪੰਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਵਰਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 52
ब्राह्मणैश्च विधीयन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियैर्विशः वैश्याञ्छूद्रा अनुवर्तन्ते परस्परमनुग्रहात् //
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਨਿਯਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਖ਼ਤਰੀ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੂਦਰ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਸਰਣ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪਰਸਪਰ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
शुभाः प्रकृतयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमाश्रयाः संकल्पितेन मनसा वाचा वा हस्तकर्मणा त्रेतायुगे ह्यविकले कर्मारम्भः प्रसिध्यति //
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਸਨ। ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਅਵਿਕਾਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ, ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਹੱਥ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 54
आयूरूपं बलं मेधा आरोग्यं धर्मशीलता सर्वसाधारणं ह्येतद् आसीत्त्रेतायुगे तु वै //
ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਰੂਪ-ਲਾਵਣ੍ਯ, ਬਲ, ਮੇਧਾ, ਆਰੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ੀਲਤਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਸਨ।
Verse 55
वर्णाश्रमव्यवस्थानम् एषां ब्रह्मा तथाकरोत् संहिताश्च तथा मन्त्रा आरोग्यं धर्मशीलता //
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਈ; ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਆਰੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।
Verse 56
संहिताश्च तथा मन्त्रा ऋषिभिर् ब्रह्मणः सुतैः यज्ञः प्रवर्तितश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः //
ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 57
यामैः शुक्लैर्जयैश्चैव सर्वसाधनसंभृतैः विश्वसृड्भिस् तथा सार्धं देवेन्द्रेण महौजसा स्वायम्भुवे ऽन्तरे देवैस् ते यज्ञाः प्राक्प्रवर्तिताः //
ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਗਏ—ਯਾਮ, ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਜਯ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਜਿਤ ਸਨ—ਵਿਸ਼ਵਸ੍ਰਿਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ।
Verse 58
सत्यं जपस्तपो दानं पूर्वधर्मो य उच्यते यदा धर्मस्य ह्रसते शाखाधर्मस्य वर्धते //
ਸਤ੍ਯ, ਜਪ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਲ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸ਼ਾਖਾ-ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਪੰਥਕ ਰੂਪ, ਵਧਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 59
जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः न्यस्तदण्डा महायोगा यज्वानो ब्रह्मवादिनः //
ਤਦੋਂ ਵੀਰ, ਦਿਰਘਾਯੂ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਪੁਰਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੰਡ (ਹਿੰਸਾ) ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 60
पद्मपत्त्रायताक्षाश्च पृथुवक्त्राः सुसंहताः सिंहोरस्का महासत्त्वा मत्तमातंगगामिनः //
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ, ਚਿਹਰੇ ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਦੇਹ ਸੁਘੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਿੰਘ-ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਸੱਤਵ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 61
महाधनुर्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्तिनः सर्वलक्षणपूर्णास्ते न्यग्रोधपरिमण्डलाः //
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਸਨ; ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਂਗ ਸੁਡੌਲ ਤੇ ਸਮਪ੍ਰਮਾਣ ਸਨ।
Verse 62
न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते व्यामेन सूच्छ्रयो यस्य अत ऊर्ध्वं तु देहिनः समुच्छ्रयः परीणाहो न्यग्रोधपरिमण्डलः //
ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ’ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫੈਲੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ‘ਵਿਆਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੀ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਉਚਾਈ ਉਸੇ ਵਿਆਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਅਨੁਪਾਤ ‘ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ-ਪਰਿਮੰਡਲ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 63
चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा प्रोक्तानि सप्त रत्नानि पूर्वं स्वायम्भुवे ऽन्तरे //
ਚੱਕਰ, ਰਥ, ਮਣੀ, ਭਾਰਿਆ (ਰਾਣੀ), ਨਿਧੀ, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਗਜ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਤਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 64
विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्तिनः मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्य् अतीतानागतेषु वै //
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 65
भूतभव्यानि यानीह वर्तमानानि यानि च त्रेतायुगानि तेष्वत्र जायन्ते चक्रवर्तिनः //
ਜੋ ਯੁਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 66
भद्राणीमानि तेषां च विभाव्यन्ते महीक्षिताम् अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मं सुखं धनम् //
ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਚਾਰ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਦਾਤਾਂ: ਬਲ, ਧਰਮ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਧਨ।
Verse 67
अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते नृपतेः समम् अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च //
ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਰਥ, ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਜੈ।
Verse 68
ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्तिबलान्विताः श्रुतेन तपसा चैव ऋषींस्ते ऽभिभवन्ति हि //
ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪ੍ਰਭੁਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 69
बलेनाभिभवन्त्येते तेन दानवमानवान् लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः //
ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਅਮਾਨਵੀ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 70
केशाः स्थिता ललाटेन जिह्वा च परिमार्जनी श्यामप्रभाश्चतुर्दंष्ट्राः सुवंशाश्चोर्ध्वरेतसः //
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੀਭ ਪਰਿਮਾਰਜਨੀ (ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ) ਵਰਗੀ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਿਆਮ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਚਾਰ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਵੰਸ਼ਜ ਅਤੇ ਊਰਧਵਰੇਤਸ (ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ-ਨਿਸ਼ਠ) ਹਨ।
Verse 71
आजानुबाहवश्चैव तालहस्तौ वृषाकृती परिणाहप्रमाणाभ्यां सिंहस्कन्धाश्च मेधिनः //
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਹਥੇਲੀਆਂ ਤਾਲ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪੀਆਂ ਹੋਣ, ਦੇਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਸਮਾਨ ਸਸ਼ਕਤ ਹੋਵੇ; ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਘੇਰ ਵਿੱਚ ਸਮ ਅਨੁਪਾਤ, ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸੁਗਠਿਤ ਕਾਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 72
पादयोश्चक्रमत्स्यौ तु शङ्खपद्मे च हस्तयोः पञ्चाशीतिसहस्राणि जीवन्ति ह्यजरामयाः //
ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਪਚਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।
Verse 73
असङ्गा गतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्तिनाम् अन्तरिक्षे समुद्रेषु पाताले पर्वतेषु च //
ਉਹਨਾਂ ਚੱਕਰਵਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਗਮਨ-ਮਾਰਗ ਹਨ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ।
Verse 74
इज्या दानं तपः सत्यं त्रेताधर्मास्तु वै स्मृताः तदा प्रवर्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्तते //
ਇਜਿਆ (ਯਜ੍ਞ-ਪੂਜਾ), ਦਾਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਤਦ ਧਰਮ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੰਡਨੀਤੀ (ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ) ਵੀ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 75
हृष्टपुष्टा जनाः सर्वे अरोगाः पूर्णमानसाः एको वेदश्चतुष्पादस् त्रेतायां तु विधिः स्मृतः त्रीणि वर्षसहस्राणि जीवन्ते तत्र ताः प्रजाः //
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ, ਹृष्ट-ਪੁਸ਼ਟ, ਨਿਰੋਗ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੀ ਹੈ।
Verse 76
पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण ताः एष त्रेतायुगे भावस् त्रेतासंख्यां निबोधत //
ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ; ਹੁਣ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਸੰਖਿਆ-ਗਿਣਤੀ ਸਮਝੋ।
Verse 77
त्रेतायुगस्वभावेन संध्यापादेन वर्तते संध्यापादः स्वभावाच्च यो ऽंशः पादेन तिष्ठति //
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ (ਕਾਲ) ‘ਸੰਧਿਆ-ਪਾਦ’ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਧਿਆ-ਪਾਦ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਅੰਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਪਾਦ, ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ, ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It teaches the Purāṇic science of time (kāla): how to measure and convert time from nimeṣa up to divine years, how the four yugas are computed with sandhyā and sandhyāṃśa, how 71 caturyugas (with an added interval) define a Manvantara, and how this chronology connects to dharma-history—especially the promulgation of Śrauta–Smārta dharma and varṇa–āśrama order in Tretā-yuga.
This chapter is primarily Creation/Cosmology via time-reckoning (yugas, Manvantara, Kalpa, pralaya) and Dharma/Rājadharma via Tretā-yuga norms: Śrauta and Smārta traditions, varṇa–āśrama duties, yajña-types by varṇa, daṇḍanīti, and the ideal cakravartin king with sapta-ratna. Vāstu is not the focus in this adhyāya.
It states that a human year equals one day-and-night of the gods, divided as uttarāyaṇa (day) and dakṣiṇāyaṇa (night). For the Pitṛs, a month functions as their day-and-night, where the dark fortnight is their day and the bright fortnight is their night; it then gives conversions from human months/years into Pitṛ reckoning.
It presents the four yugas—Kṛta, Tretā, Dvāpara, Kali—with junction periods called sandhyā (dawn) and sandhyāṃśa (dusk/remaining junction portion). The total yuga-count is given as 12,000 (divine years) for the full caturyuga, and then translated into human-year magnitudes, emphasizing that the junctions are included in the full measure.
A Manvantara is defined as 71 cycles of the four yugas (caturyugas), together with an additional interval (manorantara). The chapter then scales this up to the Kalpa framework (fourteen Manvantaras) and relates it to dissolution at the end of the cycle.
Tretā-yuga is depicted as the age where Śrauta and Smārta dharma are formally proclaimed by Manu and the Saptarṣis, varṇa–āśrama order becomes stable, yajñas are assigned by varṇa (ārambha/havis/paricaryā/japa), and daṇḍanīti operates to establish social boundaries and order; people are described as healthy, long-lived, and prosperous.
Read Matsya Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.