Markandeya Purana — Adhyaya 34, Shloka 4

Adhyaya 34 — Madālāsā’s Instruction on Sadācāra (Householder Conduct, Purity, and Daily Rites)

Sanskrit

अलर्क उवाच कथितं मे त्वया मातर्नित्य नैमित्तिकञ्च यत् । नित्यनैमित्तिकञ्चैव त्रिविधं कर्म पौरुषम् ॥

Transliteration

alarka uvāca kathitaṃ me tvayā mātā nitya naimittikaṃ ca yat | nityanaimittikaṃ caiva trividhaṃ karma pauruṣam ||

Translation

ਅਲਰਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮ ਸਮਝਾਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਰਮ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਨਿੱਤ, ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਅਤੇ ਉਭਯਾਤਮਕ।

Word by Word

• अलर्कः: Alarka
• अलर्कः: कर्ता (Kartā/Agent)
• Type: Noun
• Root: अलर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/प्रथमा), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Verb/आख्यात)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• कथितम्: told/related
• कथितम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Verb
• Root: कथ् (धातु)
• Form: क्त (Past passive participle/कृदन्त-क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगः—‘told’

• मे: to me
• मे: सम्प्रदान (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative enclitic)

• त्वया: by you
• त्वया: कर्ता (Kartā/Agent)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया (Instrumental/तृतीया), एकवचन

• मातर्: O mother
• मातर्: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• नित्य: daily (duty)
• नित्य: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/द्वितीया), एकवचन; (elliptic: नित्यं कर्म)

• नैमित्तिकम्: occasional (duty)
• नैमित्तिकम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: नैमित्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/द्वितीया), एकवचन; (elliptic: नैमित्तिकं कर्म)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• यत्: which
• यत्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/द्वितीया), एकवचन; सम्बन्ध/विशेष्य-निर्देश (relative pronoun)

• नित्यनैमित्तिकम्: daily-and-occasional (combined)
• नित्यनैमित्तिकम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: नित्य-नैमित्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/द्वितीया), एकवचन; द्वन्द्वः—नित्यं च नैमित्तिकं च

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• एव: indeed/just
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (particle of emphasis)

• त्रिविधम्: threefold
• त्रिविधम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि-विद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुषः—त्रयः विधाः यस्य (threefold)

• कर्म: action/duty
• कर्म: कर्ता/विषय (Subject/topic)
• Type: Noun
• Root: कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/प्रथमा), एकवचन

• पौरुषम्: human/pertaining to man
• पौरुषम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पौरुष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/प्रथमा), एकवचन; कर्मणः विशेषणम्

Speakers

• Alarka → Madālasa

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Karma classification
• Dharma pedagogy
• Gṛhastha instruction

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The student’s recap shows dharma is teachable as a structured system; ethical life is framed as intelligible categories rather than vague goodness.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Didactic dharma content; not pancalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

Threefold karma can be read as aligning body/time in three modes: constant discipline, situational response, and hybrid observances—suggesting an integral spiritual regimen.