Adhyaya 36
उत्तरो भयविषण्णः — बृहन्नडेन धैर्योपदेशः (Uttara’s Panic and Bṛhannadā’s Stabilizing Counsel)
Upa-parva: Gograhaṇa–Uttara-ratha Episode (Cattle-recovery and chariot encounter)
King Virāṭa departs to confront the Trigartas, leaving Prince Uttara to face the Kuru force. Uttara rides out with Bṛhannadā as charioteer, but after a short advance they observe the Kuru army—dense with elephants, horses, and chariots, guarded by senior commanders (Bhīṣma, Droṇa with Aśvatthāmā, Kṛpa, Karṇa, Duryodhana, and others). Uttara’s physiological fear response is described, and he openly declares inability to engage such a host. Vaiśaṃpāyana frames Uttara’s lament as imprudent, while Arjuna rebukes him for undermining morale and for contradicting prior boasts. Uttara then attempts flight, discarding bow and dignity; Bṛhannadā asserts kṣatriya norms that retreat is not praised and that death in duty is preferable to fearful escape. Arjuna physically restrains Uttara, while the Kurus speculate about the disguised figure whose body resembles Arjuna’s yet bears an ambiguous presentation. Uttara offers wealth and conveyances to be released; Arjuna refuses the bargain and instead reassigns Uttara to the practical task of handling the horses, promising protection and successful recovery of the cattle. The chapter closes with Arjuna compelling the frightened prince back onto the chariot, reestablishing operational control for the impending engagement.
Chapter Arc: उत्तर दिशा की गौओं के अपहरण का समाचार और राजकुमार उत्तर का युद्ध-उत्साह—परन्तु रथ हाँकने योग्य सारथि का अभाव उसे क्षण भर में असहाय कर देता है। → उत्तर दरबार में शीघ्र सारथि खोजने का आदेश देता है; भीतर-ही-भीतर सैरन्ध्री (द्रौपदी) अवसर पहचानती है कि यही वह क्षण है जब अज्ञातवास में छिपे पाण्डव-वीर को रणभूमि की ओर मोड़ा जा सकता है। वह रहस्य में, चतुराई से, बृहन्नला (अर्जुन) की धनुर्विद्या और शिष्य-परम्परा का संकेत देकर उत्तर को प्रेरित करती है। → उत्तर सैरन्ध्री से कहता है कि वह स्वयं बृहन्नला को बुला नहीं सकता; तब द्रौपदी उत्तर की छोटी बहन उत्तरा को आगे करती है—‘यह तुम्हारी छोटी बहन है; यह कहेगी तो बृहन्नला निश्चय ही सारथि बनेंगे।’ उत्तर उत्तरा को नृत्यशाला भेजता है, जहाँ छन्न रूप में पाण्डव (बृहन्नला) स्थित है। → उत्तरा राजकुमारी बृहन्नला को बुलाने के लिए नृत्यगृह की ओर प्रस्थान करती है; योजना बन जाती है कि युद्ध-यात्रा का रथ बृहन्नला के हाथों में आए। → क्या बृहन्नला (अर्जुन) सारथि बनकर रणभूमि तक जाएगा, और क्या इस बहाने उसका गुप्त तेज प्रकट होने लगेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटप्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तर दिशाकी गौओंके अपहरणके प्रसंगमें गोपवचनविषयक पैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३५ ॥। हि >> न () है आय षट्त्रिशो5ध्याय: उत्तरका अपने लिये सारथि ढूँढ़नेका प्रस्ताव
ਉੱਤਰ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਗੋਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ। ਜੇ ਘੋੜੇ ਹੰਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕੋਈ ਸਾਰਥੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਾਂ।
Verse 2
त॑ त्वहं नागवच्छामि यो मे यन्ता भवेन्नर: । पश्यध्वं सारथिं क्षिप्रं मम युक्त प्रयास्यत:
ਉੱਤਰ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰਾ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਬਣੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਛੇਤੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰਥੀ ਲੱਭੋ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵਾਂਗਾ।
Verse 3
इस समय मुझे ऐसे किसी मनुष्यका पता नहीं है, जो मेरा सारथि बन सके। मैं युद्धके लिये प्रस्थान करूँगा, अत: शीघ्र मेरे लिये किसी योग्य सारथिकी तलाश करो ।।
ਉੱਤਰ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਾਰਥੀ ਬਣ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਛੇਤੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਯੋਗ ਸਾਰਥੀ ਲੱਭੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਲਗਾਤਾਰ ਅਠਾਈ ਰਾਤਾਂ—ਅਥਵਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ—ਚੱਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਾਰਥੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 4
स लभेयं यदा त्वन्यं हययानविदं नरम् । त्वरावानद्य यात्वाहं समुच्छितमहाध्वजम्
ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਘੋੜੇ ਹੰਕਾਉਣ ਅਤੇ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹੀ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਮਹਾਧਵਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਯੁਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵੀਰਯ ਕਰਕੇ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰਾ ਗੋਧਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।
Verse 5
विगाहा[ तत् परानीकं गजवाजिरथाकुलम् । शस्त्रप्रतापनिर्वीर्यान् कुरून् जित्वा5डनये पशून्
ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਘੋੜੇ ਹੰਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਹਾਧਵਜਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਕੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵੀਰਯ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰਾ ਗੋਧਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।
Verse 6
दुर्योधनं शान्तनवं कर्ण वैकर्तनं कृपम् । द्रोणं च सह पुत्रेण महेष्वासानू समागतान्
ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰਾਂ—ਦੁਰਯੋਧਨ, ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਵੰਸ਼ਜ ਭੀਸ਼ਮ, ਵੈਕਰਤਨ ਕਰਨ, ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਦ੍ਰੋਣ—ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਭੈਭੀਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪਲ ਆਪਣਾ ਗੋਧਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
वित्रासयित्वा संग्रामे दानवानिव वज्रभृत् । अनेनैव मुहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पशून्
ਜਿਵੇਂ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਇਸੇ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਧਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।
Verse 8
शून्यमासाद्य कुरव: प्रयान्त्यादाय गोधनम् | कि नु शक््यं मया कर्तु यदहं तत्र नाभवम्
ਥਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨਾ ਪਾ ਕੇ ਕੌਰਵ ਗੋਧਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ?
Verse 9
पश्येयुरद्य मे वीर्य कुरवस्ते समागता: । कि नु पार्थोडर्जुन: साक्षादयमस्मान् प्रबाधते
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕੌਰਵ ਇੱਥੇ ਆ ਹੀ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖ ਲੈਣ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਹਿਣਗੇ—“ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?”
Verse 10
वैशम्पायन उवाच श्रुत्वा तदर्जुनो वाक्यं राज्ञ: पुत्रस्य भाषत: । अतीतसमये काले प्रियां भार्यामनिन्दिताम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਉੱਤਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਰਜੁਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਤਦ ਤੱਕ ਨਿਯਤ ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਝਬੂਝ ਨਾਲ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ।
Verse 11
द्रुपदस्य सुतां तन्वीं पाउचालीं पावकात्मजाम् | सत्यार्जवगुणोपेतां भर्तु: प्रियहिते रताम्
ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਧੀ—ਪਾਂਚਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਸੁਕੁਮਾਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ—ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਦਿਲੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ—(ਉਸਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸੰਬੋਧਿਆ)।
Verse 12
उवाच रहसि प्रीतः कृष्णां सर्वार्थकोविद: । उत्तरं ब्रृहि कल्याणि क्षिप्रं मद्गबघनादिदम्
ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਕਲਿਆਣੀ! ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਵਜੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇ।”
Verse 13
अयं वै पाण्डवस्यासीत् सारथि: सम्मतो दृढ: । महायुद्धेषु संसिद्ध: स ते यन््ता भविष्यति
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਪਾਂਡਵ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਸੀ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਮਾਣਯੋਗ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਖਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਵੀ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 14
“यह बृहन्नला पाण्डुनन्दन अर्जुनका सुदृढ़ एवं प्रिय सारथि रह चुका है। उसने बड़े-बड़े युद्धोंमें सफलता प्राप्त की है। वह तुम्हारा सारथि हो जायगा” ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਨਮੇਜਯ! ਉੱਤਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਨਾਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੇਖ਼ੀ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੀਭਤਸੁ (ਅਰਜੁਨ) ਦਾ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਪਾਂਚਾਲੀ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਤੋਂ ਸਹਿਆ ਨਾ ਗਿਆ।
Verse 15
अथैनमुपसंगम्य स्त्रीमध्यात् सा तपस्विनी । व्रीडमानेव शनकैरिदं वचनमत्रवीत्,वह तपस्विनी स्त्रियोंके बीचसे उठकर उत्तरके समीप आयी और लजाती हुई-सी धीरे- धीरे इस प्रकार बोली--
ਤਦ ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਲੱਜਿਤ ਹੋਵੇ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।
Verse 16
योडसौ बृहद्वारणाभो युवा सुप्रियदर्शन: । बृहन्नलेति विख्यात: पार्थस्यासीत्ू स सारथि:
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਇਹ ਜੋ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਜਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ—‘ਬ੍ਰਿਹੰਨਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਇਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
Verse 17
धनुष्यनवरश्नलासीत् तस्य शिष्यो महात्मन: । दृष्टपूर्वो मया वीर चरन्त्या पाण्डवान् प्रति
ਹੇ ਵੀਰ! ਇਹ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੈ; ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਆਦਿ ਜੋੜਨ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
Verse 18
यदा तत् पावको दावमदहत् खाण्डवं महत् | अर्जुनस्य तदानेन संगृहीता हयोत्तमा:
ਜਦੋਂ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦਾਵਾਨਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹਾਨ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸੇ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਬਾਗਡੋਰ ਫੜ ਕੇ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ।
Verse 19
तेन सारथिना पार्थ: सर्वभूतानि सर्वश: । अजयतू् खाण्डवप्रस्थे न हि यन्तास्ति तादृश:
ਉਸੇ ਸਾਰਥੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਖਾਂਡਵਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਰਥੀ ਨਹੀਂ।
Verse 20
उत्तर उवाच सैरन्ध्रि जानासि तथा युवानं नपुंसको नैव भवेद् यथासौ । अहं न शकनोमि बृहन्नलां शुभे वक्तुं स्वयं यच्छ हयान् ममेति वै
ਉੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੈਰੰਧ੍ਰੀ! ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਐਸੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਪੁੰਸਕ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ। ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਮੈਂ ਆਪ ਬ੍ਰਿਹੰਨਲਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ‘ਮੇਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸਾਂ ਤੂੰ ਸੰਭਾਲ’।
Verse 21
द्रौपहुुवाच येयं कुमारी सुश्रोणी भगिनी ते यवीयसी । अस्या: स वीर वचन करिष्यति न संशय:
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੀਰ! ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਕੁਆਰੀ ਤੇਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਉੱਤਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੰਨੇਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 22
यदि वै सारथि: स स्यात् कुरून् सर्वान् न संशय: । जित्वा गाश्न समादाय ध्रुवमागमनं भवेत्
ਜੇ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਰਥੀ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਸੰਦੇਹ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 23
एवमुक्त: स सैरन्ध्र्या भगिनीं प्रत्यभाषत । गच्छ त्वमनवद्याज्ञि तामानय बृहन्नलाम्,सैरन्ध्रीके ऐसा कहनेपर उत्तर अपनी बहिनसे बोला--निर्दोष अंगोंवाली उत्तरे! जाओ, उस बृहन्नलाको बुला ले आओ”
ਸੈਰੰਧ੍ਰੀ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ! ਜਾ, ਉਸ ਬ੍ਰਿਹੰਨਲਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆ।
Verse 24
सा क्षात्रा प्रेषिता शीघ्रमगच्छन्नर्तनागृहम् । यत्रास्ते स महाबाहुश्छन्न: सत्रेण पाण्डव:,भाईके भेजनेपर कुमारी उत्तरा शीघ्र नृत्यशालामें गयी, जहाँ पाण्डुनन्दन महाबाहु अर्जुन कपटवेषमें छिपकर रहते थे
ਭਰਾ ਦੇ ਭੇਜਣ ਤੇ ਕੁਮਾਰੀ ਉੱਤਰਾ ਤੁਰੰਤ ਨਾਚ-ਸ਼ਾਲਾ ਵੱਲ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਂਡੂਨੰਦਨ ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਰਜੁਨ ਅਜ੍ਞਾਤਵਾਸ ਦੇ ਵਰਤ ਕਰਕੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਗੁਪਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 36
इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे बृहन्नलासारथ्यकथने षट्त्रिंशो5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਪਰਵ ਦੇ ਗੋਹਰਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹੰਨਲਾ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਾਲਾ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Uttara faces a dharma-sankat between self-preservation through retreat and the kṣatriya obligation to stand firm when the polity’s honor and security are at stake; the chapter evaluates flight as a breach of role-duty under public scrutiny.
Dharma is enacted through steadiness under fear: competence includes emotional regulation, acceptance of responsibility, and willingness to perform a necessary role—even if one is not the primary combatant—within a larger ethical objective.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is narrative, with Vaiśaṃpāyana characterizing Uttara’s lament as folly and using the scene to underscore how discernment and composure preserve dharma during crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.