Adhyaya 32
Virāṭa Rescued from Suśarmā; Night Battle and Royal Gratitude (विराटमोक्षणं सुशर्मवधाभिमुखं च)
Upa-parva: Gogrāhaṇa–Pratyānayana Upaparva (Cattle-Raid and Recovery Episode)
As the battlefield is obscured by darkness and dust, the moon rises and visibility returns, reinitiating intense engagement. Suśarmā of the Trigartas, supported by his younger brother and chariot forces, drives toward King Virāṭa; the Matsya king is rendered chariotless and seized alive, prompting panic among Matsya troops. Yudhiṣṭhira instructs Bhīma to secure Virāṭa’s release as repayment for Matsya’s protection during exile. Bhīma proposes using a tree as an improvised weapon, but Yudhiṣṭhira cautions that such extraordinary conduct could reveal Bhīma’s identity; he directs Bhīma to adopt a conventional human weapon so the incognito vow is not compromised. The Pandavas counterattack in coordinated fashion; casualty numbers are given to indicate the scale of reversal. Virāṭa regains initiative, striking with a mace and moving “like a young man though aged,” while Bhīma seizes the Trigarta leader with decisive force, collapsing Trigarta morale. After victory, the Pandavas recover cattle and wealth and bivouac contentedly. Virāṭa publicly honors the Kaunteyas with gifts and offers, even proposing to anoint Yudhiṣṭhira as ruler, while Yudhiṣṭhira redirects the king toward civic celebration and the formal proclamation of victory through messengers.
Chapter Arc: त्रिगर्त और मत्स्य सेनाएँ गो-धन पर दृष्टि गड़ाए, क्रोध से उन्मत्त होकर एक-दूसरे को ललकारती हुई रणभूमि में उतरती हैं। → हाथियों पर आरूढ़ योद्धा, तोमर-अंकुश से प्रेरित गजराज, रथ-रथी की भिड़ंत—चारों ओर शर-वृष्टि और अंग-भंग का दृश्य फैलता जाता है; शूरवीर पीछे हटने को तैयार नहीं। → दो प्रबल रथी (रथारूढ़ वीर) महासेना में घुसकर केशाकेशि तक उतर आते हैं; उसी उन्माद में त्रिगर्तराज सुशर्मा स्वयं मत्स्यराज विराट को द्वैरथ युद्ध के लिए ललकारता हुआ सामने आ जाता है। → रणभूमि कटे शिरों और कुण्डलमण्डित मस्तकों से आच्छादित हो जाती है; युद्ध मर्यादा-सीमा तोड़कर घोर कश्मल (मूर्च्छा/विक्षोभ) तक पहुँचता है—पर कोई पक्ष निर्णायक विजय नहीं पा पाता। → सुशर्मा और विराट के आमने-सामने आने के बाद युद्ध किस ओर झुकेगा—और गो-रक्षा का परिणाम क्या होगा—यह अगले प्रसंग पर टिका रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १३ श्लोक मिलाकर कुल ४८ श्लोक हैं।) अऑरड..2 #९23: () हि 7 7 द्वात्रिशोड्थध्याय: मत्स्य तथा त्रिगर्तदेशीय सेनाओंका परस्पर युद्ध वैशम्पायन उवाच निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीका: प्रहारिण: । त्रिगर्तानस्पृशन् मत्स्या: सूर्ये परिणते सति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਨਗਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਤਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵ੍ਯੂਹ ਵਿੱਚ ਸਜਾ ਕੇ ਚਲੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਭਿੜੇ।
Verse 2
ते त्रिगर्ताश्न मत्स्याश्व संरब्धा युद्धदुर्मदा: । अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोषु गृद्धा महाबला:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਉਹ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਧੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ।
Verse 3
भीमाश्च मत्तमातड्रास्तोमराड्कुशनोदिता: । ग्रामणीयै: समारूढा: कुशलैहस्तिसादिभि:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੋਮਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਨਾਲ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ, ਨਿਪੁਣ ਗਜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਵਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੜ੍ਹਾਏ ਤੇ ਚਲਾਏ ਗਏ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਦਮੱਤੇ ਗਜਰਾਜ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਟਕਰਾ ਗਏ। ਜਦ ਗਜਸਵਾਰ ਪਰਸਪਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਹਾਥੀ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਅਤਿ ਘੋਰ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਅਤੇ ਮਹਾਸੰਹਾਰਕ ਹੋ ਉਠਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਲਾ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 4
तेषां समागमो घोरस्तुमुलो लोमहर्षण: । घ्नतां परस्परं राजन् यमराष्ट्रविवर्धन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਹ ਟਾਕਰਾ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ, ਕੋਲਾਹਲ-ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਸੀ। ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਦ ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਯਮ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਸੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਜਾਨਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 5
देवासुरसमो राजन्नासीत् सूर्येडवलम्बति । पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਢਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਹ ਜੰਗ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਰਗੀ ਹੋ ਉਠੀ। ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਰਥੀ, ਗਜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਾਰੋਹੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਭਰ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਟਕਰਾਅ ਵੀ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਉਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਸਤਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अन्योन्यमभ्यापततां निध्नतां चेतरेतरम् । उदतिष्ठद् रजो भौम॑ न प्राज्ञायत किचन,एक-दूसरेपर धावा बोलकर आपसमें मार-काट मचानेवाले उन सैनिकोंके पदाघातसे इतनी धूल उड़ी कि कुछ भी सूझ-बूझ नहीं पड़ता था
ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਕੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਂਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਅੰਨ੍ਹੀ ਧੂੜ-ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ—ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੋਵੇਂ ਜੰਗ ਦੇ ਹੰਗਾਮੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।
Verse 7
पक्षिणश्वापतन् भूमौ सैन्येन रजसा5<वृता: । इषुभिव्यतिसर्पदूभिरादित्योडन्तरधीयत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫੌਜ ਦੀ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉੱਡਦਿਆਂ ਉੱਡਦਿਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤੀਰ ਜਦ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਵੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਿਆ—ਇੰਨੀ ਘਣੀ ਸੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਸ਼ਰ-ਵਰਖਾ।
Verse 8
खटद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्ष॑ं व्यराजत । रुक्मपृष्ठानि चापानि व्यतिषिक्तानि धन्विनाम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਮਕਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਇਉਂ ਦਿੱਖਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਜੁਗਨੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਦੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਨੁਰਧਰਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ-ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰਥੀ ਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਪੈਦਲਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਏ; ਭਿਆਨਕ ਪਰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਜੰਗੀ ਨਿਬਿੜਤਾ ਛਾ ਗਈ।
Verse 9
पततां लोकवीराणां सव्यदक्षिणमस्यताम् | रथा रथै: समाजम्मु: पादातैश्व पदातय:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਰਮੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਤਦ ਰਥ ਰਥ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਪੈਦਲ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਆ ਟਕਰਾਏ; ਜੰਗ ਨਿਕਟ-ਸੰਘਰਸ਼ ਬਣ ਗਈ।
Verse 10
सादिन: सादिभिश्लैव गजैश्लापि महागजा: । असिश्रि: पट्टिशै: प्रासै: शक्तिभिस्तोमरैरपि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਘੁੜਸਵਾਰ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਂਹਾਥੀ ਮਹਾਂਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਿੜੇ। ਤਲਵਾਰ-ਢਾਲ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਪੱਟਿਸ਼, ਪ੍ਰਾਸ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤੋਮਰ ਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਟਕਰਾਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਬਲ ਘਮਸਾਨ ਝੜਪ ਛਿੜ ਗਈ।
Verse 11
संरब्धा: समरे राजन् निजघ्नुरितरेतरम् | निधघ्नन्त: समरे<न्योन्यं शूरा: परिघबाहव:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਲੋਹੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਰ, ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 12
न शेकुरभिसंरब्धा: शूरान् कर्तु पराड्मुखान् । घुड़सवार घुड़सवारोंसे और गजारोही गजारोहियोंसे लड़ रहे थे। राजन! वे सब क्रोधमें भरकर उस युद्धमें एक-दूसरेपर तलवार
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਜੰਗ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੇ ਵਾਰ ਵੀ ਜੋ ਡਟੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਤੋੜ ਨਾ ਸਕੇ; ਹਿੰਮਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਿੰਮਤ ਖੜੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਪੱਖ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਿਆ।
Verse 13
अदृश्यंस्तत्र गात्राणि शरैश्छिन्नानि भागश:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਪਏ ਵੇਖੇ; ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਕਰਮ ਦੇ ਭਾਰੀ ਨੈਤਿਕ ਬੋਝ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ।
Verse 14
शालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणां महामृधे । उस महासंग्राममें बहुत-से क्षत्रिय वीरोंके शरीर, जो शालवृक्षकी शाखाओंके समान विशाल एवं हृष्ट-पुष्ट थे, छिन्न-भिन्न होकर टुकड़े-टुकड़े दिखायी देने लगे ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਂਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਕੱਟ-ਫੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਦਿੱਸੇ; ਅਤੇ ਸੱਪ ਦੇ ਕੁੰਡਲਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ, ਵੱਕਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਸਨ—ਬੇਲਗਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ।
Verse 15
रथिनां रथिभिश्षात्र सम्प्रहारो5भ्यवर्तत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਰਥੀ ਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘੋਰ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ; ਘੁੜਸਵਾਰ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਪੈਦਲਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜ ਪਏ। ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਦਬ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਈ।
Verse 16
सादिशभि: सादिनां चापि पदातीनां पदातिभि: । उपाशाम्यद् रजो भौम॑ रुधिरेण प्रसर्पता
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਥੀ ਰਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਘੁੜਸਵਾਰ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਪੈਦਲਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜੇ; ਫੈਲਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਠੰਢੀ ਪੈ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਈ।
Verse 17
(युधिष्ठिरोडपि धर्मात्मा भ्रातृभि: सहितस्तदा । व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डव: ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੀ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਲਈ ਵ੍ਯੂਹ ਰਚ ਕੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼੍ਯੇਨ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਬਣਾਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਚੋਚ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲਿਆ; ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਬਣੇ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮਸੇਨ ਪੂੰਛ ਬਣਿਆ। ਉੱਥੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਿਆ; ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਨਕੁਲ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਸੌ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਵਿੱਧੇ ਗਰੁੜ-ਸਮ ਯੋਧੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਉਤਰ ਕੇ ਬੈਠਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਰੁਕ ਗਈ।
Verse 18
ते घ्नन्त: समरे<न्योन्यं शूरा: परिघबाहव: । न शेकुरभिसंरब्धा: शूरान् कर्तु पराड्मुखान्
ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਘ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਘਾਤਕ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸੱਚੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 19
शतानीकः: शतं हत्वा विशालाक्षश्नतुःशतम् । प्रविष्टी महतीं सेनां त्रिगर्तानां महारथौ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਦਿਆਂ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਨੇ ਸੌ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ (ਮਦਿਰਾਕ੍ਸ਼) ਨੇ ਚਾਰ ਸੌ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਰਥੀ ਸਨ।
Verse 20
तौ प्रविष्टी महासेनां बलवन्तौ मनस्विनौ । आच्छेतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि:
ਮਹਾਂ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਮਨਸਵੀ ਯੋਧੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਗੁੱਥਮਗੁੱਥਾ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਸੁੱਟ ਕੇ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 21
लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टी रथव्रजम् | अग्रत: सूर्यदत्तश्न मदिराक्षश्न पृष्ठत:
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਦੀ ਰਥ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਏ। ਸੂਰਯਦੱਤ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ।
Verse 22
विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पजचशतान् रथान् | हयानां च शतान्यष्टौ हत्वा पजच महारथान्
ਉਸ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਰਥ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰਣਕੌਸ਼ਲ ਵਿਖਾਏ। ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰਥੀ, ਅੱਠ ਸੌ ਘੁੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 23
चरन् स विविधान् मार्गान् रथेन रथसत्तम: | त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छ॑द् रुक्मरथं रणे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਯੁੱਧ-ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਨਾਨਾ ਢੰਗ ਵਿਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਰਥੀ, ਅੱਠ ਸੌ ਘੁੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਰਥੀ ਮਾਰ ਗਿਰਾ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ-ਰਾਜ ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਧਾਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
तौ व्यवाहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ | अन्योन्यमभिगर्जन्तौ गोष्ेषु वृष भाविव,वे दोनों महान् बलवान् और महामनस्वी वीर गर्जते हुए एक-दूसरेसे इस प्रकार जा भिड़े, मानो गोशालामें दो साँड़ लड़ रहे हों
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਇਉਂ ਭਿੜ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਂਡ ਲੜ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 25
ततो राजा त्रिगर्तानां सुशर्मा युद्धदुर्मद: । मत्स्यं समायाद् राजान द्वैरथेन नरर्षभ:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਦ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤਾ ਹੋਇਆ ਤ੍ਰਿਗਰਤ-ਰਾਜ ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਮਤਸ੍ਯ-ਰਾਜ ਵਿਰਾਟ ਨੂੰ ਦੋ ਰਥਾਂ ਦੇ ਦੁਅਲ ਵਿੱਚ ਲਲਕਾਰਿਆ।
Verse 26
ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयतुरमर्षणौ । शरान् व्यसृजतां शीघ्र॑ं तोयधारा घना इव
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਥੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾਉਣ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 27
अन्योन्यं चापि संरब्धौ विचेरतुरमर्षणौ । कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिगदा भूती
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਮਰਸ਼ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਤਲਵਾਰ, ਸ਼ਕਤੀ (ਬਰਛਾ) ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵਿਚਰਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 28
ततो राजा सुशर्माणं विव्याध दशभि: शरै: | पजञ्चभि: पज्चभिश्षास्य विव्याध चतुरो हयान्,इसी समय राजा विराटने सुशर्माको दस बाणोंसे बींध डाला और पाँच-पाँच बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको भी घायल कर दिया
ਤਦੋਂ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਦਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
तथैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युद्धदुर्मद: । पज्चाशता शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित्,इसी प्रकार महान् अस्त्रवेत्ता सुशर्माने भी रणोन्मत्त होकर पचास तीखे बाणोंसे मत्स्यराज विराटको बींध डाला
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਵਿਰਾਟ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
ततः सैन्यं महाराज मत्स्यराजसुशर्मणो: । नाभ्यजानात् तदान्योन्यं सैन्येन रजसा55वृतम्
ਮਹਾਰਾਜ! ਫਿਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਰਮਾ—ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਢੱਕ ਗਈਆਂ; ਤਦ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕੇ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿੱਥੇ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 32
इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि दक्षिणगोग्रहे विराटसुशर्मयुद्धे द्वात्रिंशोड्थ्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਹਰਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਗਊਆਂ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਵਰਨਨ ਵਾਲਾ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 39
इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहदरणपर्वमें दक्षिण दिशाकी ओरसे गौअओंके अपहरण के प्रसंगर्ें मत्स्यराजविराटके युद्धोद्योगसे सम्बद्ध इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਹਰਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਗਊਆਂ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਉਦਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 126
अदृश्यत शिरश्कछिन्नं रजोध्वस्तं सकुण्डलम् । बातकी बातमें
Vaiśampāyana said: Severed heads, still wearing their earrings, were seen rolling and lying in the dust, fouled by the earth raised in battle. The scene underscores the grim cost of violence: even beauty, ornament, and identity are reduced to lifeless fragments amid the chaos of combat.
Verse 143
आस्तीर्णा वसुधा भाति शिरोभिश्व सकुण्डलै: । सर्पोंके शरीरकी भाँति सुशोभित चन्दनचर्चित भुजाओं तथा कुण्डलमण्डित मस्तकोंसे पटी हुई रणभूमि अपूर्व शोभा धारण कर रही थी
Vaiśampāyana said: The earth lay strewn and yet shone—covered with severed heads adorned with earrings. The battlefield, carpeted with sandalwood-smeared arms and heads decked with ornaments, took on an uncanny, unprecedented splendor, like the patterned body of a serpent. The verse underscores the Mahābhārata’s stark moral tension: the same marks of culture and refinement (perfume, jewelry) become, in war, ornaments of death—beauty turned into a grim testimony to violence and impermanence.
Verse 163
कश्मलं चाविशद् घोर निर्मर्यादमवर्तत । युद्ध करनेवाले वीरोंको मूर्च्छा आने लगी। उनमें मर्यादाशून्य भयंकर युद्ध छिड़ गया
Then a dreadful moral confusion seized them, and the fighting turned lawless. The warriors engaged in battle began to faint, and a terrifying conflict broke out in which the accepted bounds of conduct were no longer observed.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Bhīma should deploy an extraordinary, identity-revealing tactic (using a tree as a weapon) versus acting in a conventional manner to fulfill protective duty while preserving the incognito vow.
Right action is context-sensitive: dharma includes not only the duty to protect and repay obligations, but also disciplined self-limitation so that a necessary act does not violate higher commitments or broader strategic aims.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter instead functions as practical exemplification of dharma-in-action—restraint, reciprocity, and calibrated power—within the larger Virāṭa-parva framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.