Shloka 24
Draupadī’s Rebuke of Jayadratha and Dhaumya’s Admonition (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 252)
अथर्ववेदप्रोक्तैश्न याश्नोपनिषदि क्रिया: । मन्त्रजप्यसमायुक्तास्तास्तदा समवर्तयन्
vaiśampāyana uvāca | atharvavedaproktaīr mantrair bṛhaspatiśukrācāryavarṇitaiś ca agnivistārasādhyayajñakarmāṇi ārabdhāni | yāś copaniṣadi (āraṇyake) mantrajapyasamāyuktā havanādikriyāḥ proktās tā api tadā samavartayan | duryodhanasya niścayaṃ jñātvā pātālavāsino bhayaṅkarā daityadānavāḥ—ye pūrvakāle devaiḥ parājitāḥ—manasā vicārayām āsuḥ: “asya prāṇānte asmākaṃ pakṣa eva naśyet” iti; tasmāt taṃ svapārśvaṃ ānetuṃ mantravidyānipuṇāḥ te mantraiḥ karmāṇi cakruḥ ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦਾਨਵ—ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ—ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ: “ਜੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਪੱਖ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਣ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨਿ-ਵਿਸਤਾਰ-ਸਾਧ੍ਯ ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਆਰਣ੍ਯਕ) ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਮੰਤ੍ਰਜਪ-ਯੁਕਤ ਹੋਮ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕੀਤੀਆਂ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how ritual and mantra can be used instrumentally for factional aims; it implicitly contrasts sacred technique with ethical intention—power divorced from dharma becomes a tool of adharma and deepens conflict.
Netherworld Daityas and Dānavas, fearing that Duryodhana’s death would ruin their cause, begin Atharvavedic and Upaniṣadic-style fire rites with mantra-recitation to draw him to their side.