Shloka 15

Adhyaya 60: Self-Assertion, Daiva, and the Rhetoric of Inevitability (उद्योग पर्व)

Devanagari script

अक्षौहिणीभिर्यान्‌ देशान्‌ यामि कार्येण केनचित्‌ । तत्राश्वा मे प्रवर्तन्ते यत्र यत्राभिकामये

Transliteration

akṣauhīṇībhir yān deśān yāmi kāryeṇa kenacit | tatrāśvā me pravartante yatra yatrābhikāmaye ||

Translation

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਿਰਬਾਧ ਗਤੀ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

Word by Word

• अक्षौहिणीभिः: with (many) akṣauhiṇī armies
• अक्षौहिणीभिः: Karana
• Type: Noun
• Root: अक्षौहिणी
• Form: Feminine, Instrumental, Plural

• यान्: which
• यान्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: यद्
• Form: Masculine, Accusative, Plural

• देशान्: countries/regions
• देशान्: Karma
• Type: Noun
• Root: देश
• Form: Masculine, Accusative, Plural

• यामि: I go
• यामि: Karta
• Type: Verb
• Root: या (याति)
• Form: Present, First, Singular, Parasmaipada

• कार्येण: for a task/purpose
• कार्येण: Karana
• Type: Noun
• Root: कार्य
• Form: Neuter, Instrumental, Singular

• केनचित्: by/for some (unspecified)
• केनचित्: Karana
• Type: Pronoun
• Root: किम् + चित्
• Form: Neuter, Instrumental, Singular

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र

• अश्वाः: horses
• अश्वाः: Karta
• Type: Noun
• Root: अश्व
• Form: Masculine, Nominative, Plural

• मे: my
• मे: Sambandha
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद्
• Form: Genitive, Singular

• प्रवर्तन्ते: move about/proceed
• प्रवर्तन्ते: Karta
• Type: Verb
• Root: प्र + वृत् (वर्तते)
• Form: Present, Third, Plural, Atmanepada

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र

• यत्र: where (wherever)
• यत्र: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र

• अभिकामये: I desire/wish
• अभिकामये: Karta
• Type: Verb
• Root: अभि + कम् (कामयते)
• Form: Present, First, Singular, Atmanepada

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• akṣauhiṇī (army division)
• deśa (lands/regions)
• aśva (horses)