Adhyaya 5

Verse 1

अपन रा< बछ। ] अत्ऑफा:म पञठ्चमो<ध्याय: भीष्म आदि वीरोंका अपने-अपने मूलस्वरूपमें मिलना और महा'भारतका उपसहार तथा माहात्म्य जनमेजय उवाच भीष्मद्रोणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश्न पार्थिव: । विराटद्रुपदौ चोभौ शड्खश्नैवोत्तरस्तथा

ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭੀਸ਼ਮ ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀਰ; ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ; ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ—ਦੋਵੇਂ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਉੱਤਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ?

Verse 2

धृष्टकेतुर्जयत्सेनो राजा चैव स सत्यजित्‌ | दुर्योधनसुताश्चैव शकुनिश्चैव सौबल:

ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ, ਜਯਤਸੇਨ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਜਿਤ; ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਬਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕੁਨੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ?

Verse 3

कर्णपुत्राश्च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथ: । घटोत्कचादयश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिता:

ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਰਨ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਯਦ੍ਰਥ; ਘਟੋਤਕਚ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਗਿਣੇ ਗਏ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ?

Verse 4

ये चान्ये कीर्तिता वीरा राजानो दीप्तमूर्तय: । स्वर्गे काल॑ कियन्तं ते तस्थुस्तदपि शंस मे

ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹੇ? ਇਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 5

जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन! महात्मा भीष्म और द्रोण

ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮਹਾਤਮਾ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ, ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਵਿਰਾਟ, ਦ੍ਰੁਪਦ, ਸ਼ੰਖ, ਉੱਤਰ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ, ਜਯਤਸੇਨ, ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਜਿਤ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਬਲਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕੁਨੀ, ਕਰਣ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਾ ਜਯਦ੍ਰਥ, ਘਟੋਤਕਚ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਹ ਨਰੇਸ਼ ਜੋ ਇੱਥੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਪਰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸਨਾਤਨ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ? ਜਾਂ ਕਰਮਫਲ ਮੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ?”

Verse 6

एतदिच्छाम्यहं श्रोतु प्रोच्यमानं द्विजोत्तम । तपसा हि प्रदीप्तेन सर्व त्वमनुपश्यसि,विप्रवर! मैं आपके मुखसे इस विषयको सुनना चाहता हूँ; क्योंकि आप अपनी उद्दीप्त तपस्यासे सब कुछ देखते हैं

“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਦੀਪਤ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ!”

Verse 7

सौतिर्वाच इत्युक्त: स तु विप्रर्षिरनुज्ञातो महात्मना | व्यासेन तस्य नृपतेराख्यातुमुपचक्रमे

ਸੌਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਆਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ ਨੂੰ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 8

वैशम्पायन उवाच न शक्‍यं कर्मणामन्ते सर्वेण मनुजाधिप । प्रकृति कि नु सम्यक्ते पृच्छैषा सम्प्रयोजिता

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਮਨੁਜਾਧਿਪ! ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਭ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ। ਜੇ ਤੂੰ ਸੋਚੇਂ ਕਿ ‘ਕੀ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸੰਗਤ ਹੈ?’—ਨਹੀਂ; ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ ਹੈ।”

Verse 9

शृणु गुह्मामिदं राजन्‌ देवानां भरतर्षभ । यदुवाच महातेजा दिव्यचक्षु: प्रतापवान्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਗੁਹ੍ਯ ਭੇਦ ਸੁਣ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣ।”

Verse 10

मुनि: पुराण: कौरव्य पाराशर्यों महाव्रत: । अगाथबुद्धि: सर्वज्ञो गतिज्ञ: सर्वकर्मणाम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਪਰਾਸ਼ਰ-ਨੰਦਨ, ਮਹਾਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਗਾਧ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਆਖਿਆ: ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਕਰਮ-ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਪਰਮ ਕਾਂਤਿਮਾਨ ਭੀਸ਼ਮ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 11

तेनोक्त कर्मणामन्ते प्रविशन्ति स्विकां तनुम्‌ वसूनेव महातेजा भीष्म: प्राप महाद्युति:

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਭੀਸ਼ਮ ਵਸੂਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 12

अष्टावेव हि दृश्यन्ते वसवो भरतर्षभ । बृहस्पतिं विवेशाथ द्रोणो हाज्ञिरसां वरम्‌

ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵਸੂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੱਠ ਹੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦ੍ਰੋਣ ਆੰਗਿਰਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 13

कृतवर्मा तु हार्दिक्य: प्रविवेश मरुद्गणान्‌ । सनत्कुमार प्रद्युम्न: प्रविवेश यथागतम्‌,हृदिकपुत्र कृतवर्मा मरुदगणोंमें मिल गया। प्रद्युम्म जैसे आये थे उसी तरह सनत्कुमारके स्वरूपमें प्रविष्ट हो गये

ਹ੍ਰਦੀਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਮਰੁਦ-ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ—ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 14

धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोकान्‌ प्राप दुरासदान्‌ । धृतराष्ट्रेण सहिता गान्धारी च यशस्विनी,धृतराष्ट्रने धनाध्यक्ष कुबेरके दुर्लभ लोकोंको प्राप्त किया। उनके साथ यशस्विनी गान्धारी देवी भी थीं

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਧਨਾਧਿਪਤੀ ਧਨੇਸ਼ (ਕੁਬੇਰ) ਦੇ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਵੀ ਸੀ।

Verse 15

पत्नीभ्यां सहित: पाण्डुमहेन्द्रसदनं ययौ । विराटद्रुपदौ चोभौ धृष्टकेतुश्न पार्थिव:

ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹੇਂਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ, ਅਤੇ ਰਾਜਨ੍ਯ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਸਭ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 16

निशठाक्रूरसाम्बाश्व भानुः कम्पो विदूरथ: । भूरिश्रवा: शलश्वैव भूरिश्व पृथिवीपति:

ਨਿਸ਼ਠ, ਅਕ੍ਰੂਰ, ਸਾਂਬ, ਅਸ਼ਵ, ਭਾਨੁ, ਕੰਪ, ਵਿਦੂਰਥ, ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਸ਼ਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀਪਤੀ ਭੂਰੀਸ਼ਵ—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ (ਉਥੇ) ਗਿਣੇ ਗਏ।

Verse 17

कंसश्रैवोग्रसेनश्व वसुदेवस्तथैव च । उत्तरश्न सह भ्रात्रा शड़्खेन नरपुड्भवः

ਕੰਸ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ; ਅਤੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਤਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ੰਖ ਸਮੇਤ—(ਇਹ ਵੀ) ਗਿਣੇ ਗਏ।

Verse 18

वर्चा नाम महातेजा: सोमपुत्र: प्रतापवान्‌

ਵਰਚਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਪੁਰਖ ਸੀ—ਉਹ ਸੋਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

Verse 19

सोअभिमन्युर्नुसिंहस्य फाल्गुनस्य सुतो5भवत्‌ | स युदृध्वा क्षत्रधर्मेण यथा नानन्‍्य: पुमान्‌ क्वचित्‌

ਉਹੀ ਵਰਚਾ ਨਰਸਿੰਹ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਐਸਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਾ ਸੀ।

Verse 20

विवेश सोम॑ धर्मात्मा कर्मणो<न्ते महारथ: । चन्द्रमाके महातेजस्वी और प्रतापी पुत्र जो वर्चा हैं

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਡ ਸਮਾਨ ਕਰਣ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਕਾਵਿ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਮੂਲ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਵੀਰਤਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਰਮਫਲਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਰਾਹ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ।

Verse 21

धृतराष्ट्रात्मजा: सर्वे यातुधाना बलोत्कटा:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਯਾਤੁਧਾਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਲ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸਨ। ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਤਾਕਤ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਨਹੀਂ, ਦੈਤ-ਸਮਾਨ ਕਠੋਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 22

धर्ममेवाविशत्‌ क्षत्ता राजा चैव युधिषछिर:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖੱਤਾ ਵਿਦੁਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਲਰਾਮ ਸਾਖ਼ਾਤ ਅਨੰਤਦੇਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸੀ; ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹੀ ਅਨੰਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਯੋਗਬਲ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

अनन्तो भगवान्‌ देव: प्रविवेश रसातलम्‌ | पितामहनियोगाद्‌ वै यो योगाद्‌ गामधारयत्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਅਨੰਤ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਉਹੀ ਅਨੰਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਯੋਗਬਲ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦੁਰ ਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕੇਵਲ ਦੇਹ-ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਹੈ।

Verse 24

य: स नारायणो नाम देवदेव: सनातन: । तस्यांशो वासुदेवस्तु कर्मणो<डन्ते विवेश ह

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਦੇਵ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ (ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 25

वे जो नारायण नामसे प्रसिद्ध सनातन देवाधिदेव हैं उन्हींके अंश वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण थे, जो अवतारका कार्य पूरा करके पुन: अपने स्वरूपमें प्रविष्ट हो गये ।।

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਜੋ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੀ। ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।

Verse 26

तत्र त्यक्त्वा शरीराणि दिवमारुरुहु: पुनः । ताश्चैवाप्सरसो भूत्वा वासुदेवमुपाविशन्‌

ਉੱਥੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 27

हतास्तस्मिन्‌ महायुद्धे ये वीरास्तु महारथा: । घटोत्कचादयश्चैव देवान्‌ यक्षांश्ष॒ भेजिरे

ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀਰ ਮਹਾਰਥੀ—ਘਟੋਤਕਚ ਆਦਿ—ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 28

दुर्योधनसहायाश्न राक्षसा: परिकीर्तिता: । प्राप्तास्ते क्रमशो राजन्‌ सर्वलोकाननुत्तमान्‌,राजन! जो दुर्योधनके सहायक थे, वे सब-के-सब राक्षस बताये गये हैं। उन्हें क्रमशः सभी उत्तम लोकोंकी प्राप्ति हुई

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਅਨੁੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 29

भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्थ च धीमतः । वरुणस्य तथा लोकान्‌ विविशु: पुरुषर्षभा:,ये श्रेष्ठ पुरुष क्रमश: देवराज इन्द्रके, बुद्धिमान्‌ कुबेरके तथा वरुण देवताके लोकोंमें गये

ਉਹ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ, ਧੀਮਾਨ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰੁਣ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 30

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं विस्तरेण महाद्ुते । कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत,महातेजस्वी भरतनन्दन! यह सारा प्रसंग--कौरवों और पाण्डवोंका सम्पूर्ण चरित्र तुम्हें विस्तारके साथ बताया गया

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਭਾਰਤ! ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 31

सौतिर्वाच एतच्छुत्वा द्विजश्रेष्ठा:स राजा जनमेजय: । विस्मितो5भवदत्यर्थ यज्ञकर्मान्तरेष्वथ

ਸੌਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਯੱਗ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 32

ततः समापयामासु: कर्म तत्‌ तस्य याजका: । आस्तीकश्चा भवत्‌ प्रीत: परिमोक्ष्य भुजड्रमान्‌

ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਯਾਜਕਾਂ ਨੇ ਉਹ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਆਸਤੀਕ ਮੁਨੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 33

ततो द्विजातीन्‌ सर्वास्तान्‌ दक्षिणाभिरतोषयत्‌ । पूजिताश्चापि ते राज्ञा ततो जम्मुर्यथागतम्‌

ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।

Verse 34

विसर्जयित्वा विप्रांस्तानू राजापि जनमेजय: । ततस्तक्षशिलाया: स पुनरायाद्‌ गजाह्दयम्‌,उन ब्राह्मणोंको विदा करके राजा जनमेजय भी तक्षशिलासे फिर हस्तिनापुरको चले आये

ਉਹਨਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਵੀ ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗਜਾਹ੍ਵਯ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਆ ਗਿਆ।

Verse 35

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं वैशम्पायनकीर्तितम्‌ । व्यासाज्ञया समज्ञातं सर्पसत्रे नूपस्य हि

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਸਰਪ-ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੁਨੀਵਰ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਸ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ-ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 36

पुण्योडयमितिहासाख्य: पवित्र चेदमुत्तमम्‌ कृष्णेन मुनिना विप्र निर्मितं सत्यवादिना

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ‘ਇਤਿਹਾਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਹ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਪੁੰਨ ਦਾ ਉਦੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 37

ब्रह्मन्‌! सत्यवादी मुनि व्यासजीके द्वारा निर्मित यह पुण्यमय इतिहास परम पवित्र एवं बहुत उत्तम है ।।

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਇਹ ਪੁੰਨਮਯ ਇਤਿਹਾਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੋ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੈ, ਵਿਧਿ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਸਤਪੁਰਖ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਮੁਨੀਵਰ ਵਿਆਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਨਵਾਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 38

ऐश्व॒र्ये वर्तता चैव सांख्ययोगवता तथा । नैकतन्त्रविबुद्धेन दृष्टवा दिव्येन चक्षुषा

ਆਤਮਿਕ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੁੱਧ—ਉਸ ਵਿਆਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨੇਤਰ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ (ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ)।

Verse 39

कीर्ति प्रथणता लोके पाण्डवानां महात्मनाम्‌ | अन्‍्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्‌

ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਨਵਾਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ—ਕੀਰਤੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ (ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਗਿਆ)।

Verse 40

यश्नेदं श्रावयेद्‌ विद्वान्‌ सदा पर्वणि पर्वणि । धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्म भूयाय कल्पते

ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਹਰ ਪਰਵ ਤੇ ਸਦਾ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਵਰਗ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 41

कार्ष्ण॑ वेदमिमं सर्व शृणुयाद्‌ यः समाहित: । ब्रह्महत्यादिपापानां कोटिस्तस्य विनश्यति,जो एकाग्रचित होकर इस सम्पूर्ण “कार्ष्ण वेदैं” का श्रवण करता है उसके ब्रह्महत्या आदि करोड़ों पापोंका नाश हो जाता है

ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਪੂਰੇ ‘ਕਾਰ্ষਣ-ਵੇਦ’ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਹਤਿਆ ਆਦਿ ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

यश्चेदं श्रावयेत्‌ श्राद्धे ब्राह्मणान्‌ पादमन्तत: । अक्षय्यमन्नपानं वै पितृंस्तस्योपतिष्ठते

ਜੋ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਦ—ਅਰਥਾਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ—ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ-ਜਲ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 43

अब्वा यदेन: कुरुते इन्द्रियैर्मनसापि वा । महाभारतमाख्याय पश्चात्‌ संध्यां प्रमुच्यते,मनुष्य अपनी इन्द्रियों तथा मनसे दिनभरमें जो पाप करता है वह सायंकालकी संध्याके समय महाभारतका पाठ करनेसे छूट जाता है

ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ ਭਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

यद्‌ रात्रौ कुरुते पापं ब्राह्मण: स्त्रीगणैर्व॒त: । महाभारतमाख्याय पूर्वा संध्यां प्रमुच्यते

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

भरतानां महज्जन्म तस्माद्‌ भारतमुच्यते । महत्त्वाद्‌ भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापै: प्रमुच्यते

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਰਤਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਭਾਰਤ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਰਥ-ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇਸ ਵ੍ਯੁਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

अष्टादशपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वश: । वेदा: साड्रास्तथैकत्र भारतं चैकत: स्थितम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਚਾਰੇ ਵੇਦ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕੱਲਾ ਮਹਾਭਾਰਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਮਹਾਭਾਰਤ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

Verse 47

श्रूयतां सिंहनादो5यमृषेस्तस्य महात्मन: । अष्टादशपुराणानां कर्तुर्वेदमहोदधे:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਸਿੰਘਨਾਦ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਹੈ।

Verse 48

त्रिभिवर्षरिदं पूर्ण कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । अखिल भारतं॑ चेदं चकार भगवान्‌ मुनि:,मुनिवर भगवान्‌ श्रीकृष्णद्वैपायनने तीन वर्षोमें इस सम्पूर्ण महाभारतको पूर्ण किया था

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮਰੱਥ ਭਗਵਾਨ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੂਚੇ ਭਾਰਤ-ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

Verse 49

आकर्णयय भक्‍्त्या सततं जयाख्यं भारतं महत्‌ । श्रीक्ष कीर्तिस्तथा विद्या भवन्ति सहिता: सदा

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ‘ਜਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਸ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ-ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 50

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਬਾਰੇ ਇੱਥੇ (ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ) ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 51

जयो नामेतिहासो<यं श्रोतव्यो मोक्षमिच्छता । ब्राह्मणेन च राज्ञा च गर्भिण्या चैव योषिता

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਜਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵੀ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 52

स्वर्गकामो लभेत्‌ स्वर्ग जयकामो लभेज्जयम्‌ | गर्भिणी लभते पुत्र कन्‍्यां वा बहुभागिनीम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਰਗ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੈ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ (ਜਾਂ ਪਾਠ) ਨਾਲ ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ—ਅਥਵਾ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਧੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 53

अनागतश्र मोक्षश्न कृष्णद्वैपायन: प्रभु: । संदर्भ भारतस्यास्य कृतवान्‌ धर्मकाम्यया

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਾਅ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਭਾਰਤ-ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਕੀਤਾ।

Verse 54

नित्यसिद्ध मोक्षस्वरूप भगवान्‌ कृष्णद्वैपायनने धर्मकी कामनासे इस महाभारतसंदर्भकी रचना की है ।।

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਤ੍ਯਸਿੱਧ ਮੋਖਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਮਹਾਭਾਰਤ-ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਠ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਾਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਹ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ।

Verse 55

पित्रये पज्चदशं ज्ञेयं यक्षलोके चतुर्दश । एकं शतसहसंर तु मानुषेषु प्रभाषितम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਕਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ; ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪਾਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 56

नारदो5श्रावयद्‌ देवानसितो देवल: पितृन्‌ | रक्षोयक्षात्‌ शुको मर्त्यान्‌ वैशम्पायन एव तु

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸੁਣਾਇਆ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਸਿਤ ਦੇਵਲ ਨੇ; ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ ਨੇ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਭਾਰਤ-ਸੰਹਿਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਪ ਸੁਣਾਈ।

Verse 57

इतिहासमिमं पुण्यं महार्थ वेदसम्मितम्‌ । व्यासोक्तं श्रूयते येन कृत्वा ब्राह्मणमग्रत:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਆਸ-ਉਚਾਰਿਤ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ—ਗੰਭੀਰ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸਮਾਨ—ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

स नर: सर्वकामांश्व कीर्ति प्राप्पेह शौनक । गच्छेत्‌ परमिकां सिद्धिमत्र मे नास्ति संशय:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇੱਛਤ ਭੋਗ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 59

भारताध्ययनात्‌ पुण्यादपि पादमधीयत: । श्रद्धया परया भक्‍त्या श्राव्यते चापि येन तु

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਪਾਦ-ਮਾਤ੍ਰ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

य इमां संहितां पुण्यां पुत्रमध्यापयच्छुकम्‌ । मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪੁੰਨ ਸੰਹਿਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਉਹ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਸਾਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ-ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ; ਇਹ ਬੰਧਨ ਵਾਰੰਵਾਰ ਬਣਦੇ ਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 61

हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮੌਕੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

Verse 62

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चित्‌ शूणोति मे । धर्मादर्थक्ष॒ कामश्ष॒ स किमर्थ न सेव्यते

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਮੋਖਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?

Verse 63

न जातु कामाजन्न भयान्न लोभाद्‌ धर्म त्यजेज्जीवितस्यापि हेतो: । नित्यो धर्म: सुखदुः:खे त्वनित्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्य:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਛਾ, ਡਰ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਧਰਮ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਨਿੱਤ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਨਿੱਤ ਹੈ।

Verse 64

इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थाय यः पठेत्‌ । स भारतफल प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ ‘ਭਾਰਤ-ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

यथा समुद्रो भगवान्‌ यथा हि हिमवान्‌ गिरि: । ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹਿਮਵਾਨ ਪਹਾੜ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵੀ ਅਨੇਕ ਉਪਦੇਸ਼-ਰੂਪੀ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

कार्ष्ण वेदमिमं विद्वान्‌ श्रावयित्वार्थम क्षुते । इदं भारतमाख्यानं यः पठेत्‌ सुसमाहितः । स गच्छेत्‌ परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशय:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਕਾਰ্ষਣ ਵੇਦ (ਮਹਾਭਾਰਤ-ਰੂਪ ਪੰਜਵਾਂ ਵੇਦ) ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਭਾਰਤ-ਆਖਿਆਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 67

द्वैपायनोष्ठपुटनि:सृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च । यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं कि तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਇਹ ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪਹਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਯ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਹੋਂਦਿਆਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 68

यो गोशतं कनकश्‌ड्रमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे सुबहुश्रुताय । पुण्यां च भारतकथां सततं शृणोति तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੁੰਨਮਈ ਭਾਰਤ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 173

विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमा: । राजा पाण्डु अपनी दोनों पत्नियोंके साथ महेन्द्रके भवनमें चले गये। राजा विराट

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ, ਦ੍ਰੁਪਦ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ, ਨਿਸ਼ਠ, ਅਕ੍ਰੂਰ, ਸਾਂਬ, ਭਾਨੁ, ਕੰਪ, ਵਿਦੂਰਥ, ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ, ਸ਼ਲ, ਰਾਜਾ ਭੂਰੀ, ਕੰਸ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਵਸੁਦੇਵ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ੰਖ ਸਮੇਤ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉੱਤਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਤਪੁਰਖ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 206

द्वापरं शकुनि: प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम्‌ । पुरुषप्रवर कर्ण जो अर्जुनके द्वारा मारे गये थे, सूर्यमें प्रविष्ट हुए। शकुनिने द्वापरमें और धृष्टद्युम्नने अग्निके स्वरूपमें प्रवेश किया

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਕੁਨੀ ਦ੍ਵਾਪਰ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਣ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕੁਨੀ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਅਗਨੀ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ।

Verse 2136

ऋद्धिमन्तो महात्मान: शस्त्रपूता दिव॑ गता: । धृतराष्ट्रके सभी पुत्र स्वर्गभोगके पश्चात्‌ मूलतः बलोन्मत्त यातुधान (राक्षस) थे। वे समृद्धिशाली महामनस्वी क्षत्रिय होकर युद्धमें शस्त्रोंके आघातसे पवित्र हो स्वर्गलोकमें गये थे

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਉਹ ਯੋਧੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਏ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਗ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬਲ-ਮੱਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ (ਰਾਖਸ਼ਸ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਸਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੀਯ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਘਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।