Adhyaya 1
स्वर्गे दुर्योधनदर्शनम् | Duryodhana Seen in Heaven (Triviṣṭapa)
Upa-parva: Svargārohaṇa (Heaven-Entry Episode): Yudhiṣṭhira Encounters Duryodhana in Triviṣṭapa
Janamejaya requests an account of the posthumous stations attained by his forebears (Pāṇḍavas and Dhārtarāṣṭras) after reaching svarga. Vaiśaṃpāyana begins by narrating Yudhiṣṭhira’s arrival in triviṣṭapa and his immediate perception of Duryodhana seated in splendor among luminous deities and righteous royal figures. The sight provokes Yudhiṣṭhira’s indignation: he verbally rejects companionship with Duryodhana, recalling the broad devastation attributed to Duryodhana’s choices, the deaths of kin and allies, and Draupadī’s public suffering in the assembly. Yudhiṣṭhira expresses a desire to go where his brothers are rather than remain near Duryodhana. Nārada responds by instructing that in svarga, opposition and enmity do not persist; Duryodhana is honored due to the ‘heroic realm’ attained through kṣatriya-duty in battle. Nārada further advises Yudhiṣṭhira not to dwell on dice-related afflictions and wartime hardships, framing them as concluded within the heavenly order. Yudhiṣṭhira then questions the whereabouts of his brothers and allied warriors (including Karṇa, Dhṛṣṭadyumna, Sātyaki, the Draupadeyas, Śikhaṇḍin, Abhimanyu, Virāṭa, Drupada, and others), signaling the chapter’s transition from moral protest to a structured inquiry about posthumous destinies.
Chapter Arc: जनमेजय, व्यास की आज्ञा से वैशम्पायन स्वर्गारोहण के अद्भुत प्रसंग का द्वार खोलते हैं—युधिष्ठिर और उनके पूर्वज त्रिविष्टप में क्या देखते हैं, यह सुनो। → स्वर्ग में पहुँचकर धर्मराज युधिष्ठिर एक चमकते सूर्य-सम तेजस्वी दृश्य देखते हैं: देवों-साध्यों के बीच दुर्योधन को वीर-लक्ष्मी से विभूषित, उच्च आसन पर। यह दृश्य युधिष्ठिर के भीतर असह्य विरोध और नैतिक प्रश्न जगा देता है—जिसने पृथ्वी का विनाश कराया, वह यहाँ कैसे? → युधिष्ठिर का तीखा प्रतिवाद फूट पड़ता है: यदि दुर्योधन को ‘सनातन’ वीरलोक मिले हैं, तो फिर धर्म-अधर्म का न्याय कहाँ? वे नारद से अपने प्रिय पाण्डव-पक्षीय वीरों—धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदेय, शिखण्डी, अभिमन्यु, विराट-द्रुपद आदि—को दिखाने की माँग करते हैं। → नारद/देवर्षि क्षत्रधर्म का सिद्धान्त सामने रखते हैं: जिन्होंने रण में शरीर की आहुति दी, भय में न डिगे, वे वीरगति के अधिकारी हुए—यही दुर्योधन के स्वर्ग-स्थान का कारण है। पर युधिष्ठिर की तृप्ति नहीं होती; वे अपने जनों को देखे बिना स्वर्ग को स्वीकार नहीं करते। → युधिष्ठिर की दृष्टि अपने प्रिय वीरों को खोजती रह जाती है—वे कहाँ हैं, और स्वर्ग का न्याय किस रूप में प्रकट होगा?
Shlokas
Verse 1
दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये अ प्रहाप्रस्थानिकपर्वकी कुल एलोकसंख्या-- ११४॥। नशा रत (0) आज अत +- ॥| ३० श्रीपरमात्मने नमः ।।
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮੇਰੇ ਪੂਰਵ ਪਿਤਾਮਹ ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਦੋਂ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ?
Verse 2
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वविच्चासि मे मतः । महर्षिणाभ्यनुज्ञातो व्यासेनादूभुतकर्मणा,मैं यह सब सुनना चाहता हूँ। आप अदभुतकर्मा महर्षि व्यासकी आज्ञा पाकर सर्वज्ञ हो गये हैं--ऐसा मेरा विश्वास है
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 3
वैशग्पायन उवाच स्वर्ग त्रिविष्टपं प्राप्प तव पूर्वपितामहा: । युधिष्ठिरप्रभूतयो यदकुर्वत तच्छूणु
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਨਮੇਜਯ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੇਰੇ ਪੂਰਵ-ਪਿਤਾਮਹ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੁਣ।
Verse 4
स्वर्ग त्रिविष्टपं प्राप्प धर्मराजो युधिष्ठिर: । दुर्योधन श्रिया जुष्टं ददर्शासीनमासने
ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਸਵਰਗੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।
Verse 5
भ्राजमानमिवादित्यं वीरलक्ष्म्याभिसंवृतम् । देवैभ्राजिष्णुभि: साध्यै: सहितं पुण्यकर्मभि:
ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਵੀਰ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁੰਨਕਰਮੀ ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 6
ततो युधिष्छिरो दृष्टवा दुर्योधनममर्षित: । सहसा संनिवृत्तो5भूच्छियं दृष्टवा सुयोधने
ਤਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਪਰ ਸੁਯੋਧਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਉਸ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 7
दुर्योधनको ऐसी अवस्थामें देख उसे मिली हुई शोभा और सम्पत्तिका अवलोकन कर राजा युधिष्ठिर अमर्षसे भर गये और सहसा दूसरी ओर लौट पड़े ।।
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸ਼ੋਭਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ! ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਅਲਪਦਰਸ਼ੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਹਠਪੂਰਵਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਅਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਪਤਨੀ—ਪਾਂਚਾਲੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ—ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।”
Verse 8
यत्कृते पृथिवी सर्वा सुहृदो बान्धवास्तथा । हतास्माभि: प्रसह्याजौ क्लिष्टै: पूर्व महावने
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉਜੜ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੁਹਿਰਦ ਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਂ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਆ—”
Verse 9
फिर उच्चस्वरसे उन सब लोगोंसे बोले--'देवताओ! जिसके कारण हमने अपने समस्त सुहृदों और बन्धुओंका हठपूर्वक युद्धमें संहार कर डाला और सारी पृथ्वी उजाड़ डाली
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੇਵਗਣ! ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਹਠ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਂ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਘੋਰ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣਾ ਸਾਡੀ ਪਤਨੀ—ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ—ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲਿਆਇਆ; ਉਸ ਲੋਭੀ, ਅਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।”
Verse 10
अस्ति देवा न मे काम: सुयोधनमुदीक्षितुम् । तत्राहं गन्तुमिच्छामि यत्र ते भ्रातरो मम,“देवगण! मैं दुर्योधनको देखना भी नहीं चाहता; मेरी तो वहीं जानेकी इच्छा है, जहाँ मेरे भाई हैं!
“ਹੇ ਦੇਵਗਣ! ਸੁਯੋਧਨ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਹਨ।”
Verse 11
नैवमित्यब्रवीत् तं तु नारद: प्रहसन्निव । स्वर्गे निवासे राजेन्द्र विरुद्ध चापि नश्यति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਹੌਲੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ—“ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਐਸਾ ਨਾ ਕਹੋ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 12
युधिष्ठिर महाबाहो मैवं वोच: कथंचन । दुर्योधनं प्रति नृपं शृणु चेदं वचो मम,“महाबाहु युधिष्छिर! तुम्हें राजा दुर्योधनके प्रति किसी तरह ऐसी बात मुँहसे नहीं निकालनी चाहिये। मेरी इस बातको ध्यान देकर सुनो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਹਾਬਾਹੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਸੇ ਬਚਨ ਨਾ ਕਹੋ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।”
Verse 13
एष दुर्योधनो राजा पूज्यते त्रिदशै: सह । सद्धिश्व॒ राजप्रवरैर्य इमे स्वर्गवासिन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਖੋ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
वीरलोकगति): प्राप्ता युद्धे हुत्वा55त्मनस्तनुम् । यूयं सर्वे सुरसमा येन युद्धे समासिता:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਵੀਰਲੋਕ ਦੀ ਗਤੀ ਪਾਈ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੁੱਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਰਣ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ-ਮਰਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 15
स एष क्षत्रधर्मेण स्थानमेतदवाप्तवान् | भये महति यो5भीतो बभूव पृथिवीपति:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਰਾਜਾ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਡਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਡਰਿਆ ਨਹੀਂ; ਨਿਡਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਥਾਂ ਜਿੱਤੀ ਹੈ।
Verse 16
न तन्मनसि कर्ताव्यं पुत्र यद् द्यूतकारितम् । द्रौपद्याश्न परिक्लेशं न चिन्तयितुमहसि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ, ਜੂਏ ਕਾਰਨ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖ। ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਛੱਡ ਦੇ।
Verse 17
ये चान्येडपि परिक्लेशा युष्माकं ज्ञातिकारिता: । संग्रामेष्वथ वान्यत्र न तान् संस्मर्तुमहसि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਸਹੇ ਹਨ—ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 18
समागच्छ यथान्यायं राज्ञा दुर्योधनेन वै | स्वर्गोड्यं नेह वैराणि भवन्ति मनुजाधिप,“अब तुम राजा दुर्योधनके साथ न्यायपूर्वक मिलो। नरेश्वर! यह स्वर्गलोक है, यहाँ पहलेके वैर-विरोध नहीं रहते हैं!
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਮਿਲੋ। ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਇਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ।”
Verse 19
नारदेनैवमुक्तस्तु कुरुराजो युधिष्ठिर: । भ्रातृन् पप्रच्छ मेधावी वाक्यमेतदुवाच ह,नारदजीके ऐसा कहनेपर बुद्धिमान् कुरुराज युधिष्ठिरने अपने भाइयोंका पता पूछा और यह बात कही--
ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕੁਰੂ-ਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 20
यदि दुर्योधनस्यैते वीरलोका: सनातना: । अधर्मज्ञस्थ पापस्य पृथिवीसुद्ददां द्रुह:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਾਪੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਪૃਥਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ—ਉਸ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਜੇ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਵੀਰ-ਲੋਕ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਉਹ ਵੀਰ, ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਜ्ञ, ਜਗਤ-ਵਿਖਿਆਤ ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਭਰਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ? ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਜ्ञ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤਮਾ ਕਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 21
यत्कृते पृथिवी नष्टा सहया सनरद्विपा । वयं च मन्युना दग्धा वैरं प्रतिचिकीर्षव:
“ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵੈਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਰਹੇ।”
Verse 22
ये ते वीरा महात्मानो भ्रातरो मे महाव्रता: । सत्यप्रतिज्ञा लोकस्य शूरा वै सत्यवादिन:
“ਮੇਰੇ ਉਹ ਭਰਾ—ਵੀਰ, ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਵ੍ਰਤਧਾਰੀ—ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਜ्ञ, ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਸਨ।”
Verse 23
तेषामिदानीं के लोका द्रष्टमिच्छामि तानहम् | कर्ण चैव महात्मानं कौन्तेयं सत्यसंगरम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਮਹਾਤਮਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 24
धृष्टद्युम्नं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् | येच शस्त्रैर्वधं प्राप्ता: क्षत्रधर्मेण पार्थिवा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮੌਤ ਪਾਈ। ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 25
क्व नु ते पार्थिवान् ब्रद्मुन्नैतान् पश्यामि नारद । विराटद्रुपदौ चैव धृष्टकेतुमुखांश्व॒ तान्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਹੇ ਨਾਰਦ! ਉਹ ਰਾਜੇ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ, ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ ਆਦਿ ਉਹ ਸਭ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?
Verse 26
शिखण्डिनं च पाज्चाल्यं द्रौपदेयांक्ष सर्वश: । अभिमन्यु च दुर्धर्ष द्रष्ठमिच्छामि नारद
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ! ਮੈਂ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦੁರ್ಧਰਸ਼ ਵੀਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts a dissonance between lived ethical memory (harm, humiliation, and loss attributed to Duryodhana) and the heavenly spectacle of Duryodhana’s honor, raising the problem of how justice is assessed beyond human courts.
The chapter teaches that svarga is characterized by the cessation of hostility and that posthumous standing may reflect role-duty fulfilled (especially kṣatriya conduct in battle), urging restraint from reactivating past grievances in a realm where their oppositional force is dissolved.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its meta-function is interpretive, reframing the epic’s moral calculus by distinguishing human grievance from the text’s portrayal of cosmic adjudication and reconciliation.