Shloka 43
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
प्रगण्डी: कारयेत् सम्यगाकाशजननीस्तदा । आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम्
pragaṇḍīḥ kārayet samyag ākāśa-jananīs tadā | āpūrayec ca parikhāṃ sthāṇu-nakra-jhaṣākulām ||
ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਗੰਡੀਆਂ (ਰੱਖਿਆ-ਮੰਚ/ਫ਼ਸੀਲ ਉੱਤੇ ਡੇਰਾ ਲਾਉਣ ਦੇ ਥਾਂ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ਜਨਨੀ (ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਖੇਪ ਲਈ ਛੋਟੇ ਛੇਦ) ਠੀਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰਵਾਏ। ਫ਼ਸੀਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਖਾਈ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਵਾਏ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਸਮੇਤ ਨੁਕੀਲੇ ਖੰਭੇ ਗਡਵਾਏ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵੀ ਛੱਡਵਾਏ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In rājadharma, protection of subjects is a primary duty; Bhīṣma teaches that a ruler should ensure layered, well-planned defenses—platforms for guards, controlled openings for observation and missile use, and moats with obstacles—so that security is maintained and aggression is deterred.
Bhīṣma is instructing on practical fort-defense: build pragaṇḍīs and ākāśa-jananī openings correctly, then strengthen the outer perimeter by filling the moat with water and adding dangerous impediments like spiked posts, crocodiles, and large fish.