Adhyaya 67
राज्ञोऽभिषेकः, अराजकदोषः, दण्डधारणस्य आवश्यकता (Royal Consecration, the Fault of Kinglessness, and the Necessity of Enforcement)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma, after discussions of cāturāśrama and cāturvarṇya, what constitutes the most crucial duty for a kingdom. Bhīṣma replies that the foremost necessity is the king’s consecration (rājābhiṣeka), because a realm without a ruler is weak and becomes vulnerable to predatory actors; in kingless states, dharma does not remain established and social life degenerates into mutual consumption, likened to fish devouring one another. He states that the king is to be honored like Indra by those seeking prosperity and that Vedic injunctions discourage dwelling in kingless lands, where even ritual offerings lose stable conveyance. The discourse advises pragmatic deference to a stronger claimant when confronted, arguing that the absence of kingship is a greater harm than other faults. Through analogies (a hard-to-milk cow causing distress; pliant wood not being broken; softened metal not being overheated), Bhīṣma frames strategic accommodation as a means of preserving total welfare. The chapter narrates an origin-episode: distressed people approach Pitāmaha, who appoints Manu; Manu hesitates due to the harsh burdens of rule, but the people pledge fiscal support (shares of livestock, gold, and grain) and loyalty, positioning kingship as a protection contract. The installed ruler suppresses wrongdoing, assigns people to their proper duties, and restores confidence. The chapter concludes with practical markers of royal dignity and conduct—provisions, insignia, guarded self-control, courteous speech, gratitude, equitable distribution, and restrained senses—presented as qualities that sustain public respect and order.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, युद्धोत्तर शोक और राज्य-भार के बीच, पूछते हैं—क्या प्रजा-पालन और राजधर्म के पालन से मनुष्य को चारों आश्रमों (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास) के धर्मों का फल एक साथ मिल सकता है? → भीष्म स्पष्ट करते हैं कि धर्म के अनेक रूप पहले ही कहे जा चुके हैं; फिर भी युधिष्ठिर की जिज्ञासा ‘लिंगान्तरगत’—अर्थात् भिन्न-भिन्न आश्रम-चिह्नों/अवस्थाओं में स्थित लोगों के फल-प्राप्ति—पर टिकती है। प्रश्न का भार यह है कि राजा स्वयं गृहस्थ-धर्म में रहते हुए कैसे समस्त आश्रम-धर्मों का सार साध सकता है। → भीष्म निर्णायक रूप से बताते हैं कि राजा यदि संविभाग (प्राणियों को उनका भाग), अतिथि-सत्कार, बलि-वैश्वदेव, देवयज्ञ, वानप्रस्थ-ब्राह्मण-त्रैविद्य विद्वानों को दान, तथा बाल-वृद्धों पर करुणा—इन कर्तव्यों को निष्ठा से करे और वेदाध्ययनशील, साधुकर्मी विप्रों तथा समस्त लोक की रक्षा में यत्न करे—तो उसे ‘वन्याश्रमपद’ सहित चातुराश्रम्य के फल प्राप्त होते हैं; प्रजा-पालन ही समन्वय-धर्म का केन्द्र है। → भीष्म युधिष्ठिर को ‘सनातन, पूर्वदृष्ट’ विविध धर्म का उपदेश देकर कहते हैं—इसे आचरण में लाओ; प्रजा-पालन में रत रहने से चातुर्वर्ण्य और चातुराश्रम्य का एकाग्र फल तुम्हें प्राप्त होगा।
Shlokas
Verse 1
/ ऑपन-मा_ज छा जज ड:: षट्षष्टितमो<5 ध्याय: राजथधर्मके पालनसे चारों आश्रमोंके धर्मका फल मिलनेका कथन युधिषछ्िर उवाच श्रुता मे कथिता: पूर्वे चत्वारो मानवाश्रमा: । व्याख्यानयित्वा व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छत:,युधिष्ठिर बोले--पितामह! आपने मानवमात्रके लिये जो चार आश्रम पहले बताये थे, वे सब मैंने सुन लिये। अब विस्तारपूर्वक इनकी व्याख्या कीजिये। मेरे प्रश्नके अनुसार इनका स्पष्टीकरण कीजिये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਜੋ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੱਸੇ ਸਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच विदिता: सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर । यथा मम महाबाहो विदिता: साधुसम्मता:,भीष्मजी बोले--महाबाहु युधिष्ठिर! साधु पुरुषों-द्वारा सम्मानित समस्त धर्मोका जैसा मुझे ज्ञान है, वैसा ही तुमको भी है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇੱਥੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹਨ। ਮਹਾਬਾਹੋ! ਜੋ ਧਰਮ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧੂਜਨ ਮੰਨਦੇ ਤੇ ਸਨਮਾਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 3
यत्तु लिड्रान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर । धर्म धर्मभृतां श्रेष्ठ त॒त्निबोध नराधिप,धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ राजा युधिष्ठि!! तथापि जो तुम विभिन्न लिड़ों (हेतुओं) से रूपान्तरको प्राप्त हुए सूक्ष्म धर्मके विषयमें मुझसे पूछ रहे हो, उसके विषयमें कुछ निवेदन कर रहा हूँ, सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਸੁਖਮ ਧਰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ। ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ।
Verse 4
सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ | साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकारिणाम्,कुन्तीनन्दन! नरश्रेष्ठ! चारों आश्रमोंके धर्मोका पालन करनेवाले सदाचारपरायण पुरुषोंको जिन फलोंकी प्राप्ति होती है, वे ही सब राग-द्वेष छोड़कर दण्डनीतिके अनुसार बर्ताव करनेवाले राजाको भी प्राप्त होते हैं। युधिष्ठि!! यदि राजा सब प्राणियोंपर समान दृष्टि रखनेवाला है तो उसे संन्यासियोंको प्राप्त होनेवाली गति प्राप्त होती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਲੋਕ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਫਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।
Verse 5
अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर । समदर्शिनिश्च भूतेषु भैक्ष्याश्रमप्दं भवेत्,कुन्तीनन्दन! नरश्रेष्ठ! चारों आश्रमोंके धर्मोका पालन करनेवाले सदाचारपरायण पुरुषोंको जिन फलोंकी प्राप्ति होती है, वे ही सब राग-द्वेष छोड़कर दण्डनीतिके अनुसार बर्ताव करनेवाले राजाको भी प्राप्त होते हैं। युधिष्ठि!! यदि राजा सब प्राणियोंपर समान दृष्टि रखनेवाला है तो उसे संन्यासियोंको प्राप्त होनेवाली गति प्राप्त होती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਰਾਜਾ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਖ੍ਸ਼ੂ-ਆਸ਼੍ਰਮ (ਸੰਨਿਆਸ) ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
वेत्ति ज्ञानविसर्ग च निग्रहानुग्रहं तथा । यथोक्त वृत्तेर्थीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत्,जो तत्त्वज्ञान, सर्वत्याग, इन्द्रियसंयम तथा प्राणियोंपर अनुग्रह करना जानता है तथा जिसका पहले कहे अनुसार उत्तम आचार-विचार है, उस धीर पुरुषको कल्याणमय गृहस्थाश्रमसे मिलनेवाले फलकी प्राप्ति होती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਦਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਹੈ—ਉਹ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਯਥਾਵਿਧਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਕਲਿਆਣਮਈ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
अहनि् पूजयतो नित्यं संविभागेन पाण्डव । सर्वतस्तस्य कौन्तेय भैक्ष्याश्रमपर्द भवेत्,पाण्डुनन्दन! इसी प्रकार जो पूजनीय पुरुषोंको उनकी अभीष्ट वस्तुएँ देकर सदा सम्मानित करता है, उसे ब्रह्मचारियोंको प्राप्त होनेवाली गति मिलती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੰਡ-ਵੰਡ ਕੇ (ਸੰਵਿਭਾਗ ਨਾਲ) ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੈਖ੍ਯ/ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर । समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपर्द भवेत्,युधिष्ठिर! जो संकटमें पड़े हुए अपने सजातियों, सम्बन्धियों और सुहृदोंका उद्धार करता है, उसे वानप्रस्थ-आश्रममें मिलनेवाले पदकी प्राप्ति होती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਏ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ-ਭਾਈਆਂ, ਸਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਨ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ—ਅਰਥਾਤ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਮਾਨ—ਪਦ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
लोकमुख्येषु सत्कारं लिज्ञलिमुख्येषु चासकृत् । कुर्वतस्तस्य कौन्तेय वन्याश्रमपदं भवेत्,कुन्तीनन्दन! जो जगतके श्रेष्ठ पुरुषों और आश्रमियोंका निरन्तर सत्कार करता है, उसे भी वानप्रस्थ-आश्रमद्वारा मिलनेवाले फलोंकी प्राप्ति होती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਗਤ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਸ਼੍ਰਮੀ/ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲਾ ਪਦ ਅਤੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
आह्रिकं पितृयज्ञांश्व भूतयज्ञान् समानुषान् । कुर्वतः पार्थ विपुलान् वन्याश्रमपदं भवेत्,कुन्तीनन्दन! जो नित्यप्रति संध्या-वन्दन आदि नित्यकर्म, पितृश्राद्ध, भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ (अतिथि-सेवा)--इन सबका अनुष्ठान प्रचुर मात्रामें करता रहता है, उसे वानप्रस्थाश्रमके सेवनसे मिलनेवाले पुण्यफलकी प्राप्ति होती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਆਦਿ ਨਿੱਤ ਕਰਮ, ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ (ਸ਼ਰਾਧ), ਭੂਤ-ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਯਜ੍ਞ (ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ)—ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤਾਯਤ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
संविभागेन भूतानामतिथीनां तथार्चनात् । देवयज्जैश्व राजेन्द्र वन्याश्रमपदं भवेत्,राजेन्द्र! बलिवैश्वदेवके द्वारा प्राणियोंको उनका भाग समर्पित करनेसे, अतिथियोंके पूजनसे तथा देवयज्ञोंके अनुष्ठानसे भी वानप्रस्थ-सेवनका फल प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
मर्दनं परराष्ट्राणां शिष्टार्थ सत्यविक्रम । कुर्वतः पुरुषव्याप्र वन्याश्रमपदं भवेत्,सत्यपराक्रमी पुरुषसिंह युधिष्ठिर! शिष्टपुरुषोंकी रक्षाके लिये अपने शत्रुके राष्ट्रोंको कुचल डालनेवाले राजाको भी वानप्रस्थ-सेवनका फल प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਤ੍ਯ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁਰਖਸਿੰਹ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਧਰਮੀ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੋ ਰਾਜਾ ਵੈਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
पालनात् सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात् । दीक्षा बहुविधा राजन् सत्याश्रमपदं भवेत्,समस्त प्राणियोंके पालन तथा अपने राष्ट्रकी रक्षा करनेसे राजाको नाना प्रकारके यज्ञोंकी दीक्षा लेनेका पुण्य प्राप्त होता है। राजन्! इससे वह संन्यासाश्रमके सेवनका फल प्राप्त करता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯਜ੍ਞ-ਦੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਤ੍ਯ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਨਿਆਸ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम् | अथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपर्दं भवेत्,जो प्रतिदिन वेदोंका स्वाध्याय करता है, क्षमाभाव रखता है, आचार्यकी पूजा करता है और गुरुकी सेवामें संलग्न रहता है, उसे ब्रह्माश्रम (संन्यास) द्वारा मिलनेवाला फल प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਿੱਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਾਧਿਆਇ/ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਆਸ਼੍ਰਮ (ਸੰਨਿਆਸ) ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
आह्रिकं जपमानस्य देवान् पूजयत: सदा । धर्मेण पुरुषव्याप्र धर्माश्रमपदं भवेत्,पुरुषसिंह! जो प्रतिदिन इष्ट-मन्त्रका जप और देवताओंका सदा पूजन करता है, उसे उस धर्मके प्रभावसे धर्माश्रमके पालनका अर्थात् गार्हस्थ्य धर्मके पालनका पुण्यफल प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੁਰਖਸਿੰਹ! ਜੋ ਨਿੱਤ ਆਹਨਿਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਆਸ਼੍ਰਮ—ਅਰਥਾਤ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਧਰਮ—ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
मृत्युर्वा रक्षणं वेति यस्य राज्ञो विनिश्चय: । प्राणद्यूते ततस्तस्य ब्रह्माश्रमप्द भवेत्,जो राजा युद्धमें प्राणोंकी बाजी लगाकर इस निश्चयके साथ शत्रुओंका सामना करता है कि 'या तो मैं मर जाऊँगा या देशकी रक्षा करके ही रहूँगा” उसे भी ब्रह्माश्रम अर्थात् संन्यास-आश्रमके पालनका ही फल प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਦਾਅ ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਯਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਰਾਂਗਾ, ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ”, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾਸ਼੍ਰਮ—ਅਰਥਾਤ ਸੰਨਿਆਸ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अजिह्दय॒मशठं मार्ग वर्तमानस्य भारत । सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत्,भरतनन्दन! जो सदा समस्त प्राणियोंके प्रति माया और कुटिलतासे रहित यथार्थ व्यवहार करता है, उसे भी ब्रह्माश्रम सेवनका ही फल प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੋਮੁਹੀਂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਛਲ-ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਸਦਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਪਦ ਅਤੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत । प्रयच्छतो<र्थात् विपुलान् वन्याश्रमपदं भवेत्,भारत! जो वानप्रस्थ, ब्राह्मणों तथा तीनों वेदके विद्वानोंको प्रचुर धन दान करता है, उसे वानप्रस्थ-आश्रमके सेवनका फल मिलता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੁਰ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तस्य भारत । आनुृशंस्यप्रवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत्,भरतनन्दन! जो समस्त प्राणियोंपर दया करता है और क्रूरतारहित कर्मामें ही प्रवृत्त होता है, उसे सभी आश्रमोंके सेवनका फल प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਦਯਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਐਸੀ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਾਨਯ—ਮਾਨੋ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੀ ਪਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 20
बालवृद्धेषु कौन्तेय सर्वावस्थं युधिष्ठिर । अनुक्रोशक्रिया पार्थ सर्वावस्थं पर्दं भवेत्,कुन्तीकुमार युधिष्ठिर! जो बालकों और बूढ़ोंके प्रति दयापूर्ण बर्ताव करता है, उसे भी सभी आश्रमोंके सेवनका फल प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਇਆਮਈ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਫਲ।
Verse 21
बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्गह | शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन् गार्हस्थ्यमावसेत्,कुरुनन्दन! जिन प्राणियोंपर बलात्कार हुआ हो और वे शरणमें आये हों, उनका संकटसे उद्धार करनेवाला पुरुष गार्हस्थ्य-धर्मके पालनसे मिलनेवाले पुण्यफलका भागी होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਰ੍ਹਸਥ੍ਯ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 22
चराचराणां भूतानां रक्षणं चापि सर्वश: । यथा्हपूजां च तथा कुर्वन् गा्हस्थ्यमावसेत्,चराचर प्राणियोंकी सब प्रकारसे रक्षा तथा उनकी यथायोग्य पूजा करनेवाले पुरुषको गार्हस्थ्य-सेवनका फल प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਰ੍ਹਸਥ੍ਯ-ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातृणां पुत्रनप्तृणाम् । निग्रहानुग्रहौ पार्थ गाहस्थ्यमिति तत् तप:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਰਥ! ਵੱਡਿਆਂ ਤੇ ਛੋਟਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ—ਕਿੱਥੇ ਨਿਗ੍ਰਹ (ਰੋਕ) ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ (ਕਿਰਪਾ) ਕਰਨੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਗਾਰ੍ਹਸਥ੍ਯ ਹੈ; ਇਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ।
Verse 24
कुन्तीनन्दन! बड़ी-छोटी पत्नियों, भाइयों, पुत्रों और नातियोंको भी जो राजा अपराध करनेपर दण्ड और अच्छे कार्य करनेपर अनुग्रहरूप पुरस्कार देता है, यही उसके द्वारा गा्हस्थ्य-धर्मका पालन है और यही उसकी तपस्या है ।। साधूनामर्चनीयानां पूजा सुविदितात्मनाम् | पालन पुरुषव्याप्र गृहाश्रमपर्द भवेत्,पुरुषसिंह! पूजनके योग्य सुप्रसिद्ध आत्मज्ञानी साधुओंकी पूजा तथा रक्षा गृहस्थाश्रमके पुण्यफलकी प्राप्ति करानेवाली है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ! ਜੋ ਰਾਜਾ ਵੱਡੀ-ਛੋਟੀ ਪਤਨੀਆਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੋਤਰਿਆਂ—ਆਪਣਿਆਂ ਹੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਅਪਰਾਧ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਰੂਪ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਗਾਰ੍ਹਸਥ੍ਯ-ਧਰਮ ਪਾਲਣ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਪੂਜਨੀਯ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਗ੍ਰਿਹਾਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 25
आश्रमस्थानि भूतानि यस्तु वेश्मनि भारत । आददीतेह भोज्येन तद् गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर,भरतनन्दन युधिष्ठिर![ जो किसी भी आश्रममें रहनेवाले प्राणियोंको अपने घरमें ठहराकर उनका भोजन आदिसे सत्कार करता है, उस राजाके लिये वही गार्हस्थ्य-धर्मका पालन है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹੀ ਗਾਰ੍ਹਸਥ੍ਯ-ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ।
Verse 26
यः स्थित: पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत् । आश्रमाणां हि सर्वेषां फल प्राप्रोत्यनामयम्,जो पुरुष विधाताद्वारा विहित धर्ममें स्थित होकर यथार्थ रूपसे उसका पालन करता है, वह सभी आश्रमोंके निर्दोष फलको प्राप्त कर लेता है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
यस्मिन्न नश्यन्ति गुणा: कौन्तेय पुरुषे सदा । आश्रमस्थ॑ं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठ युधिष्ठिर,कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर! जिस पुरुषमें स्थित हुए सदगुणोंका कभी नाश नहीं होता, उस नरश्रेष्ठको सभी आश्रमोंके पालनमें स्थित बताया गया है
ਕੌਂਤੇਯ! ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਸਦਗੁਣ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
स्थानमानं कुले मानं वयोमानं तथैव च । कुर्वन् वसति सर्वेषु हाश्रमेषु युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! जो राजा स्थान, कुल और अवस्थाका मान रखते हुए कार्य करता है, वह सभी आश्रमोंमें निवास करनेका फल पाता है
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਰਾਜਾ ਪਦ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਕੁਲ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
देशधर्माश्व कौन्तेय कुलधर्मास्तथैव च । पालयन् पुरुषव्याप्र राजा सर्वाश्रमी भवेत्,कुन्तीकुमार! पुरुषसिंह! देशधर्म और कुलधर्मका पालन करनेवाला राजा सभी आश्रमोंके पुण्यफलका भागी होता है
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਪੁਰਸ਼-ਵਿਆਘਰ! ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇਸ਼-ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 30
काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च । अर्हयन् पुरुषव्याप्र साधूनामाश्रमे वसेत्
ਹੇ ਪੁਰਸ਼-ਵਿਆਘਰ! ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤਦਨੁਸਾਰ ਭੇਟਾਂ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਐਸੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ।
Verse 31
नरव्याप्र नरेश! जो समय-समयपर सम्पत्ति और उपहार देकर समस्त प्राणियोंका सम्मान करता रहता है, वह साधु पुरुषोंके आश्रममें निवासका पुण्यफल पा लेता है ।। दशधर्मगतक्षापि यो धर्म प्रत्यवेक्षते | सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सो55श्रमी,कुन्तीनन्दन! जो राजा मनुप्रोक्त दस धर्मोमें स्थित होकर भी सम्पूर्ण जगत्के धर्मपर दृष्टि रखता है, वह सभी आश्रमोंके पुण्य-फलका भागी होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਰਵਿਆਘ੍ਰ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਰਾਜਾ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਧਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ, ਕੌਂਤੇਯ! ਮਨੂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਦਸ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
ये धर्मकुशला लोके धर्म कुर्वन्ति भारत । पालिता यस्य विषये धर्माशस्तस्य भूपते:,भरतनन्दन! जो धर्मकुशल मनुष्य लोकमें धर्मका अनुष्ठान करते हैं, वे जिस राजाके राज्यमें पालित होते हैं, उस राजाको उनके धर्मका छठा अंश प्राप्त होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਲੋਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ-ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਫਲ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 33
धर्मारामान् धर्मपरान् ये न रक्षन्ति मानवान् । पार्थिवा: पुरुषव्याप्र तेषां पापं हरन्ति ते,पुरुषसिंह! जो राजा धर्ममें ही रमण करनेवाले धर्मपरायण मानवोंकी रक्षा नहीं करते हैं, वे उनके पाप बटोर लेते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਖ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਜੋ ਰਾਜੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
ये चाप्यत्र सहाया: स्यु: पार्थिवानां युधिष्ठिर । ते चैवांशहरा: सर्वे धर्मे परकृतेडनघ,निष्पाप युधिष्ठिर! जो लोग इस जगत्में राजाओंके सहायक होते हैं, वे सभी उस राज्यमें दूसरोंद्वारा किये गये धर्मका अंश प्राप्त कर लेते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
सर्वाश्रमपदेप्याहुर्गाहस्थ्यं दीप्तनिर्णयम् । पावन पुरुषव्याप्र यं धर्म पर्युपास्महे,पुरुषसिंह! शास्त्रज्ञ विद्वान् कहते हैं कि हमलोग जिस गार्हस्थ्य-धर्मका सेवन कर रहे हैं, वह सभी आश्रमोंमें श्रेष्ठ एवं पावन है। उसके विषयमें शास्त्रोंका यह निर्णय सबको विदित है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਖ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜਾਣੂ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰਣਯ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਅਪਣਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਹੈ।
Verse 36
आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानव: । न्यस्तदण्डो जितक्रोध: प्रेत्पेह लभते सुखम्,जो मानव समस्त प्राणियोंके प्रति अपने समान ही भाव रखता है, दण्डका त्याग कर देता है, क्रोधको जीत लेता है, वह इस लोकमें और मृत्युके पश्चात् परलोकमें भी सुख पाता है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਦੰਡ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
धर्मे स्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतुवटारका । त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्तं संतारयिष्यति,राजधर्म एक नौकाके समान है। वह नौका धर्मरूपी समुद्रमें स्थित है। सत्त्वगुण ही उस नौकाका संचालन करनेवाला बल (कर्णधार) है, धर्मशास्त्र ही उसे बाँधनेवाली रस्सी है, त्यागरूपी वायुका सहारा पाकर वह मार्गपर शीघ्रतापूर्वक चलती है, वह नाव ही राजाको संसारसमुद्रसे पार कर देगी
ਰਾਜਧਰਮ ਇਕੋ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਹੈ; ਤਿਆਗ-ਰੂਪੀ ਹਵਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਹੀ ਨੌਕਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇਗੀ।
Verse 38
यदा निवृत्त: सर्वस्मात् कामो यो<5स्य हृदि स्थित: । तदा भवति सत्त्वस्थस्ततो ब्रह्म समश्षुते,मनुष्यके हृदयमें जो-जो कामनाएँ स्थित हैं, उन सबसे जब वह निवृत्त हो जाता है, तब उसकी विशुद्ध सत्त्वगुणमें स्थिति होती है और इसी समय उसे परब्रह्म परमात्माके स्वरूपका साक्षात्कार होता है
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸੀਆਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ—ਪਰਮਾਤਮਾ—ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप । धर्म पुरुषशार्दूल प्राप्स्यते पालने रत:,नरेश्वर! पुरुषसिंह! चित्तवृत्तियोंके निरोधरूप योगसे और समभावसे जब अन्तःकरण अत्यन्त शुद्ध एवं प्रसन्न हो जाता है, तब प्रजापालनपरायण राजा उत्तम धर्मके फलका भागी होता है
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਸਮਭਾਵ ਅਤੇ ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰੋਧ-ਰੂਪ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਅੰਤਰਕਰਨ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਾਜਾ ਉੱਤਮ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम् । पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चैव ह,युधिष्ठिर! तुम वेदाध्ययनमें संलग्न रहनेवाले, सत्कर्मपरायण ब्राह्मणों तथा अन्य सब लोगोंके पालन-पोषणका प्रयत्न करो
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ, ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂੰ ਯਤਨ ਕਰ।
Verse 41
वने चरन्ति ये धर्ममाश्रमेषु च भारत । रक्षणात् तच्छतगुणं धर्म प्राप्रोति पार्थिव:,भरतनन्दन! वनमें और विभिन्न आश्रमोंमें रहकर जो लोग जितना धर्म करते हैं, उनकी रक्षा करनेसे राजा उनसे सौगुने धर्मका भागी होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਲੋਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਉਸ ਧਰਮ ਦਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਰਮ ਰਾਜਧਰਮ ਹੈ।
Verse 42
एष ते विविधो धर्म: पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तित: । अनुतिष्ठ त्वमेनं वै पूर्वदृष्टं सनातनम्,पाण्डवश्रेष्ठ! यह तुम्हारे लिये नाना प्रकारका धर्म बताया गया है। पूर्वजोंद्वारा आचरित इस सनातन-धर्मका तुम पालन करो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਧਰਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਆਚਰਿਆ, ਤੂੰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾ।
Verse 43
चातुराश्रम्यमैकाग्र्यं चातुर्वर्ण्य च पाण्डव । धर्म पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रत:,पुरुषसिंह पाण्डुनन्दन! यदि तुम प्रजाके पालनमें तत्पर रहोगे तो चारों आश्रमोंके, चारों वर्णोके तथा एकाग्रताके धर्मको प्राप्त कर लोगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਜੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 66
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि चातुराश्रम्यविधौ षट्षष्टितमो5ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰਾਸ਼ਰਮ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਸੰਬੰਧੀ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The tension is between ideal autonomy and the practical necessity of enforceable authority: the chapter argues that without kingship, ethical norms and social security collapse, making governance a prerequisite for dharma.
Install and uphold legitimate rule (including consecration), support it materially, and maintain public respect for authority; this stabilizes law, property, ritual continuity, and protection of vulnerable persons.
Rather than a formal phalaśruti, it provides a normative closure: prosperity (bhūti) and social trust are presented as the practical ‘result’ of establishing kingship and honoring disciplined, protective governance.