Shloka 84
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
अध्यायानां सहसैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पति: । संचिक्षेपेश्वरो बुद्धया बार्हस्पत्यं तदुच्यते
adhyāyānāṁ sahasais tu tribhir eva bṛhaspatiḥ | saṁcikṣepēśvaro buddhyā bārhaspatyaṁ tad ucyate ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਸਮਰੱਥ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਉਹ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਇਹ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ‘ਬਾਰ੍ਹਸਪਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the preservation of ethical and political wisdom through intelligent condensation: authoritative teachings can be abridged without losing their essential guidance, and such a redaction becomes a recognized tradition (here, the Bārhaspatya).
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he recounts how Brihaspati reduced a much larger body of material into a shorter work of three thousand chapters, which thereafter was known as the Bārhaspatya treatise on niti (conduct and governance).