Adhyaya 365
Chapter Arc: सूर्यदेव एक अद्भुत सत्य उद्घाटित करते हैं—एक ऐसा ब्राह्मण, जो उच्छ-वृत्ति और शिल-वृत्ति से जीवन चलाता था, दिव्य गति को प्राप्त हुआ; और वह गति देव, गन्धर्व, असुर, या नागों के लिए भी सहज नहीं। → श्रोता के मन में विस्मय और संशय बढ़ता है: जो केवल मूल-फल, सूखे पत्ते, जल या वायु-आहार पर स्थित, असंग और समाहित है—वह कैसे ‘स्वर्ग-द्वार’ पर अधिकार-सा कर लेता है? सूर्यदेव उसके कठोर व्रत, निरासक्ति और सर्वभूत-हित की साधना का क्रमशः वर्णन करते हैं। → निर्णायक क्षण तब आता है जब सूर्यदेव स्पष्ट कहते हैं कि ऐसी ‘उत्तम गति’ पर देव-गन्धर्व-असुर-नाग किसी का भी स्वाभाविक अधिकार नहीं—यह केवल सिद्ध पुरुष की निरासक्ति, उच्छवृत्ति-निष्ठा और मंत्र-स्तुति (शंकर-स्तवन) से अर्जित होती है। → उच्छवृत्ति-परायण ब्राह्मण की साधना का फल सिद्धि और त्रिदिव-गमन के रूप में स्थापित होता है; संदेश दृढ़ होता है कि बाह्य ऐश्वर्य नहीं, बल्कि त्याग, असंगता और सर्वभूत-हित ही मोक्ष/उत्तम गति का मार्ग है।
Shlokas
Verse 1
/ ऑपन-माज बछ। डे त्रिषष्ट्याधिकत्रिशततमो< ध्याय: उज्छ एवं शिलवृत्तिसे सिद्ध हुए पुरुषकी दिव्य गति सूर्य उवाच नैष देवोडनिलसखो नासुरो न च पन्नग: । उज्छवृत्तिव्रते सिद्धो मुनिरेष दिवं गत:
ਸੂਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਅਨਿਲ ਦਾ ਸਖਾ ਦੇਵ (ਅਗਨੀ) ਹੈ, ਨਾ ਅਸੁਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੰਨਗ (ਨਾਗ) ਹੈ। ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮੁਨੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।”
Verse 2
एष मूलफलाहार: शीर्णपर्णाशनस्तथा । अब्भक्षो वायुभक्षश्न आसीद् विप्र: समाहित:
ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਚਬਾ ਕੇ ਹੀ ਨਿਭਾ ਲੈਂਦਾ। ਕਦੇ ਕੇਵਲ ਜਲ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਇਉਂ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਹਾਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 3
भवश्नानेन विप्रेण संहिताभिरभिष्टत: । स्वर्गद्वारे कृतोद्योगो येनासौ त्रिदिवं गत:
ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਭਵ-ਸਨਾਨ (ਸ਼ੈਵ ਰੀਤ) ਕਰਕੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਤਪ ਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ-ਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤ੍ਰਿਦਿਵ—ਸਵਰਗਲੋਕ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 4
असज्तिरनाकाडुशक्षी नित्यमुछछशिलाशन: । सर्वभूतहिते युक्त एष विप्रो भुजड्रम
ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਗਰਾਜ! ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਉੰਛ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ ਹੀ ਖਾਂਦਾ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਸੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 5
न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च पन्नगा: । प्रभवन्तीह भूतानां प्राप्तानामुत्तमां गतिम्
ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਾਗ—ਕੋਈ ਵੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 6
ऐसे लोगोंको जो उत्तम गति प्राप्त होती है, उसे न देवता, न गन्धर्व, न असुर और न नाग ही पा सकते हैं ।।
ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ, ਜੋ ਇਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜ! ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖਿਆ—ਕਰਮ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਿੱਧ-ਗਤੀ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਹੁਣ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 363
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि उज्छवृत्त्युपाख्याने त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਉਜੱਛ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਉਪਾਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ੩੬੩ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।